युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

श्रुतं मे विविधाश्चर्यं त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम । (१।२)

भूयश्च श्रोतुमिच्छामि तन्मे कथय सुव्रत ॥ (१।३)

कथमेषा नदी पुण्या सर्वनदीषु चोत्तमा । (२।१)

नर्मदा नाम विख्याता भूयो मे कथयानघ ॥ (२।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (३।१)

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी । (३।२)

तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ (३।३)

नर्मदायास्तु माहात्म्यं यत्पूर्वेण मया श्रुतम् । (४।१)

तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप ॥ (४।२)

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती । (५।१)

ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा ॥ (५।२)

त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् । (६।१)

सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम् ॥ (६।२)

कलिङ्गदेशात् पश्चार्धे पर्वते ऽमरकण्टके । (७।१)

पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया पदे पदे ॥ (७।२)

तत्र देवाश्च गन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । (८।१)

तपस्तप्त्वा महाराज सिद्धिं परमिकां गताः ॥ (८।२)

तत्र स्नात्वा नरो राजन्नियमस्थो जितेन्द्रियः । (९।१)

उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम् ॥ (९।२)

सिद्धिक्षेत्रं परं तात पर्वतो ह्यमरंकटः । (१०।१)

सर्वदेवाश्रितो यस्मादृषिभिः परिसेवितः ॥ (१०।२)

सिद्धविद्याधरा भूतगन्धर्वाः स्थानमुत्तमम् । (११।१)

दृश्यादृश्याश्च राजेन्द्र सेवन्ते सिद्धिकाङ्क्षिणः ॥ (११।२)

अहं च परमं स्थानं ततः प्रभृति संश्रितः । (१२।१)

अत्र प्रणवरूपो वै स्थाने तिष्ठत्युमापतिः ॥ (१२।२)

श्रीकण्ठः सगणः सर्वभूतसङ्घैर्निषेवितः । (१३।१)

अस्माद्गिरिवराद्भूप वक्ष्ये तीर्थस्य विस्तरम् ॥ (१३।२)

यानि सन्तीह तीर्थानि पुण्यानि नृपसत्तम । (१४।१)

यानि यानीह तीर्थानि नर्मदायास्तटद्वये ॥ (१४।२)

न तेषां विस्तरं वक्तुं शक्तो ब्रह्मापि भूपते । (१५।१)

योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा ॥ (१५।२)

विस्तरेण तु राजेन्द्र अर्धयोजनमायता । (१६।१)

षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च ॥ (१६।२)

पर्वतादुदधिं यावदुभे कूले न संशयः ॥ (१७।१)

सप्तषष्टिसहस्राणि सप्तषष्टिशतानि च । (१८।१)

सप्तषष्टिस्तथा कोट्यो वायुस्तीर्थानि चाब्रवीत् ॥ (१८।२)

परं कृतयुगे तानि यान्ति प्रत्यक्षतां नृप । (१९।१)

पश्यन्ति मानवाः सर्वे सततं धर्मबुद्धयः ॥ (१९।२)

यथायथा कलिर्घोरो वर्तते दारुणो नृप । (२०।१)

तथातथाल्पतां यान्ति हीनसत्त्वा यतो नराः ॥ (२०।२)

जालेश्वरादितीर्थानि पर्वते ऽस्मिन्नराधिप । (२१।१)

पितृतृप्तिप्रदान्याहुः स्वर्गमोक्षप्रदानि च ॥ (२१।२)

श्रेष्ठं दारुवनं तत्र चरुकासंगमः शुभः । (२२।१)

उत्तरे नर्मदायास्तु चरुकेश्वरम् उत्तमम् ॥ (२२।२)

दारुकेश्वरतीर्थं च व्यतीपातेश्वरं तथा । (२३।१)

पातालेश्वरतीर्थं च कोटियज्ञं तथैव च ॥ (२३।२)

इति चैवोत्तरे कूले रेवाया नृपसत्तम । (२४।१)

अमरेश्वरपार्श्वे च लिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम् ॥ (२४।२)

वरुणेश्वरमुख्यानि सर्वपापहराणि च ॥ (२५।१)

मान्धातृपुरपार्श्वे च सिद्धेश्वरयमेश्वरौ । (२६।१)

ओङ्कारात्पूर्वभागे च केदारं तीर्थमुत्तमम् ॥ (२६।२)

तत्समीपे महाराज स्वर्गद्वारमघापहम् । (२७।१)

नाम्ना ब्रह्मेश्वरं पुण्यं सप्तसारस्वतं पुरः ॥ (२७।२)

रुद्राष्टकं च सावित्रं सोमतीर्थं तथैव च । (२८।१)

एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ ॥ (२८।२)

अस्मिंस्तु पर्वते तात रुद्राणां कोटयः स्थिताः । (२९।१)

स्नानैस्तुष्टिर्भवेत्तेषां गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ (२९।२)

प्रीतास्ते ऽपि भवन्त्यत्र रुद्रा राजन् न संशयः । (३०।१)

जपेन पापसंशुद्धिर्ध्यानेनानन्त्यम् अश्नुते ॥ (३०।२)

दानेन भोगानाप्नोति इत्येवं शङ्करो ऽब्रवीत् । (३१।१)

पर्वतात् पश्चिमे देशे स्वयं देवो महेश्वरः । (३१।२)

स्थितः प्रणवरूपो ऽसौ जगदादिः सनातनः ॥ (३१।३)

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । (३२।१)

पितृकार्यं प्रकुर्वीत विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ (३२।२)

तिलोदकेन तत्रैव तर्पयेत्पितृदेवताः । (३३।१)

आ सप्तमं कुलं तस्य स्वर्गे मोदति पाण्डव ॥ (३३।२)

आत्मना सह भोगांश्च विविधान् लभते सुखी । (३४।१)

षष्टिवर्षसहस्राणि क्रीडते सुरपूजितः ॥ (३४।२)

मोदते सुचिरं कालं पितृपूजाफलधितः । (३५।१)

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विमले कुले ॥ (३५।२)

धनवान्दानशीलश्च नीरोगो लोकपूजितः । (३६।१)

पुनः स्मरति तत्तीर्थं गमनं कुरुते पुनः ॥ (३६।२)

द्वितीये जन्मनि भवेद्ध्रदस्यानुचरोत्कटः । (३७।१)

तथैव ब्रह्मचर्येण सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ (३७।२)

सर्वहिंसानिवृत्तस्तु लभते फलमुत्तमम् । (३८।१)

एवं धर्मसमाचारो यस्तु प्राणान्परित्यजेत् ॥ (३८।२)

तस्य पुण्यफलं यद्वै तन्निबोध नराधिप । (३९।१)

शतं वर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति पाण्डव ॥ (३९।२)

अप्सरोगणसंकीर्णे दिव्यशब्दानुनादिते । (४०।१)

दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गो दिव्यालङ्कारभूषितः ॥ (४०।२)

क्रीडते दैवतैः सार्द्धं सिद्धगन्धर्वसंस्तुतः । (४१।१)

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो राजा भवति वीर्यवान् ॥ (४१।२)

हस्त्यश्वरथयानैश्च धर्मज्ञः शास्त्रतत्परः । (४२।१)

गृहे स्तम्भशताकीर्णे सौवर्णे रजतान्विते ॥ (४२।२)

सप्ताष्टभूमिसुद्वारे दासीदाससमाकुले । (४३।१)

मत्तमातङ्गनिःश्वासैर्वाजिहेषितनादितैः ॥ (४३।२)

क्षुभ्यते तस्य तद्द्वारमिन्द्रस्य भुवनं यथा । (४४।१)

राजराजेश्वरः श्रीमान्सर्वस्त्रीजनवल्लभः ॥ (४४।२)

तस्मिन्गृहे वसित्वा तु क्रीडाभोगसमन्वितः । (४५।१)

जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ (४५।२)

एवं तेषां भवेत्सर्वं ये मृता ह्यमरेश्वरे । (४६।१)

अग्निप्रवेशं यः कुर्याद् भक्त्या ह्यमरकण्टके ॥ (४६।२)

स मृतः स्वर्गमाप्नोति यास्यते परमां गतिम् । (४७।१)

स्नानं दानं जपो होमः शुभं वा यदि वाशुभम् ॥ (४७।२)

पुराणे श्रूयते राजन्सर्वं कोटिगुणं भवेत् । (४८।१)

तस्यास्तीरे तु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्यये ॥ (४८।२)

नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम् । (४९।१)

अनिवृत्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा ॥ (४९।२)

पतनं कुरुते यस्तु तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । (५०।१)

कन्यास्त्रीणि सहस्राणि पाताले भोगभागिनः ॥ (५०।२)

तिष्ठन्ति भवने तस्य प्रेषणे प्रार्थयन्ति च । (५१।१)

दिव्यभोगैः सुसम्पन्नः क्रीडते कालम् ईप्सतम् ॥ (५१।२)

पृथिव्यां ह्य् आसमुद्रायां तादृशो नैव जायते । (५२।१)

यादृशो ऽयं नरश्रेष्ठ पर्वतो ऽमरकण्टकः ॥ (५२।२)

तत्र तीर्थं तु विज्ञेयं पर्वतस्यानु पश्चिमे । (५३।१)

ह्रदो जालेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ (५३।२)

तत्र पिण्डप्रदानेन सन्ध्योपासनकेन तु । (५४।१)

पितरो द्वादशाब्दानि तर्पितास्तु भवन्ति वै ॥ (५४।२)

दक्षिणे नर्मदातीरे कपिला तु महानदी । (५५।१)

सरलार्जुनसंछन्ना खदिरैरुपशोभिता ॥ (५५।२)

माधवीसल्लकीभिश्च वल्लीभिश् चाप्यलंकृता । (५६।१)

श्वापदैर्गर्जमानैश्च गोमायुवानरादिभिः ॥ (५६।२)

पक्षिजातिविशेषैश्च नित्यं प्रमुदिता नृप । (५७।१)

साग्रं कोटिशतं तत्र ऋषीणामिति शुश्रुम ॥ (५७।२)

तपस्तप्त्वा गतं मोक्षं येषां जन्म न चागमः । (५८।१)

येन तत्र तपस्तप्तं कपिलेन महात्मना ॥ (५८।२)

तत्र तच्चाभवत्तीर्थं पुण्यं सिद्धनिषेवितम् । (५९।१)

येन सा कापिलैस्तात सेविता ऋषिभिः पुरा ॥ (५९।२)

तेन सा कपिला नाम गीता पापक्षयंकरी । (६०।१)

तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानाम् अमरेश्वरे ॥ (६०।२)

अहोरात्रोषितो भूत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । (६१।१)

दानं च विधिवद् दत्त्वा यथाशक्त्या द्विजोत्तमे ॥ (६१।२)

ईश्वरानुग्रहात्सर्वं तत्र कोटिगुणं भवेत् । (६२।१)

यस्मादनक्षरं रूपं प्रणवस्येह भारत ॥ (६२।२)

शिवस्वरूपस्य ततः कृतमात्राक्षरं भवेत् । (६३।१)

तिर्यञ्चः पशवश्चैव वृक्षा गुल्मलतादयः ॥ (६३।२)

ते ऽपि तत्र क्षयं याताः स्वर्गं यान्ति न संशयः । (६४।१)

विशल्या तत्र या प्रोक्ता तत्रैव तु महानदी ॥ (६४।२)

स्नात्वा दत्त्वा यथान्यायं तत्रापि सुकृती भवेत् । (६५।१)

तत्र देवगणाः सर्वे सकिन्नरमहोरगाः ॥ (६५।२)

यक्षराक्षसगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । (६६।१)

सर्वे समागतास्तां वै पश्यन्ति ह्यमरेश्वरे ॥ (६६।२)

तैश्च सर्वैः समागम्य वन्दितौ तौ शुभौ कटौ । (६७।१)

पुरा युगे महाघोरे सर्वलोकभयंकरे ॥ (६७।२)

नर्मदायाः सुतस्तत्र सशल्यो विशलीकृतः । (६८।१)

सर्वदेवैश्च ऋषिभिर्विशल्या तेन सा स्मृता ॥ (६८।२)

युधिष्ठिर उवाच । (६९।१)

उत्पन्ना तु कथं तात विशल्या कपिला कथम् । (६९।२)

कथं वा नर्मदापुत्रः शल्ययुक्तो ऽभवन्मुने ॥ (६९।३)

आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छामि सुव्रत ॥ (७०।१)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (७१।१)

पुरा दाक्षायणी नाम सहिता शूलपाणिना । (७१।२)

क्रीडित्वा नर्मदातोये परया च मुदा नृप ॥ (७१।३)

जलादुत्तीर्य सहसा वस्त्रमन्यत्समाहरत् । (७२।१)

देव्यास्तु स्नानवस्त्रं तत्पीडितं लीलया नृप ॥ (७२।२)

सहितानुचरीभिस्तु इन्द्रायुधनिभं भृशम् । (७३।१)

तस्मिन्निष्पीड्यमाने तु वारि यन्निःसृतं तदा ॥ (७३।२)

तस्मादियं सरिज्जज्ञे कपिलाख्या महानदी । (७४।१)

संयोगादङ्गरागस्य वस्त्रोद्यत्कपिलं जलम् ॥ (७४।२)

गलितं तेन कपिला वर्णतो नामतो ऽभवत् । (७५।१)

तथा गन्धरसैर्युक्तं नानापुष्पैस्तु वासितम् ॥ (७५।२)

नानावर्णारुणं शुभ्रं वस्त्राद्यद्वारि निःसृतम् । (७६।१)

पीड्यमानं करैः शुभ्रैस् तैस् तु पल्लवकोमलैः ॥ (७६।२)

कपिलं जलमिश्रैस्तु तस्मादेषा सरिद्वरा । (७७।१)

कपिला चोच्यते तज्ज्ञैः पुराणार्थविशारदैः ॥ (७७।२)

एषा वै वस्त्रसम्भूता नर्मदातोयसम्भवा । (७८।१)

महापुण्यतमा ज्ञेया कपिला सरिदुत्तमा ॥ (७८।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये कपिलासरित्सम्भववर्णनं नामैकविंशो ऽध्यायः ॥ (७९।१)