स्कन्दपुराण (रेवाखण्ड)Skandapurāṇa (Revākhaṇḍa)
SkPur (Rkh), 1, 232
Select a line for its word-by-word analysis.
इति वः कथितं विप्रा रेवामाहात्म्यमुत्तमम् । (१।२)
iti vaḥ kathitaṃ viprā revāmāhātmyamuttamam |
यथोपदिष्टं पार्थाय मार्कण्डेयेन वै पुरा ॥ (१।३)
yathopadiṣṭaṃ pārthāya mārkaṇḍeyena vai purā ||
प्राधान्येन मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम् ॥ (२।२)
prādhānyena mayā khyātā yathāsaṅkhyaṃ yathākramam ||
नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम् ॥ (३।२)
narmadācaritaṃ puṇyaṃ māhātmyaṃ munibhāṣitam ||
संसेव्य सर्वतीर्थानि नदीः सर्वाश्च वै पुरा । (५।१)
saṃsevya sarvatīrthāni nadīḥ sarvāśca vai purā |
तस्यामाबध्य सत्प्रेम जातः सो ऽप्यजरामरः ॥ (७।२)
tasyāmābadhya satprema jātaḥ so 'pyajarāmaraḥ ||
न तुलां यान्ति रेवायास्ताश्च मन्ये मुनीश्वराः ॥ (९।२)
na tulāṃ yānti revāyāstāśca manye munīśvarāḥ ||
एतद्वः कथितं सर्वं यत्पृष्टमखिलं द्विजाः । (१०।१)
etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭamakhilaṃ dvijāḥ |
यन्महेशमुखाच्छ्रुत्वा वायुराह ऋषीन्प्रति ॥ (१०।२)
yanmaheśamukhācchrutvā vāyurāha ṛṣīnprati ||
तद्वन्मृकण्डतनयो ऽप्यनुभूयाखिलां नदीम् । (११।१)
tadvanmṛkaṇḍatanayo 'pyanubhūyākhilāṃ nadīm |
सतीर्थां पदशः प्राह पाण्डुपुत्राय पावनीम् ॥ (११।२)
satīrthāṃ padaśaḥ prāha pāṇḍuputrāya pāvanīm ||
एतच्च कथितं सर्वं संक्षेपेण द्विजोत्तमाः । (१२।१)
etacca kathitaṃ sarvaṃ saṃkṣepeṇa dvijottamāḥ |
नर्मदाचरितं पुण्यं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ॥ (१२।२)
narmadācaritaṃ puṇyaṃ triṣu lokeṣu durlabham ||
किमन्यैः सरितां तोयैः सेवितैस् तु सहस्रशः । (१३।१)
kimanyaiḥ saritāṃ toyaiḥ sevitais tu sahasraśaḥ |
यथा यथा भजेन्मर्त्यो यद्यदिच्छति तीर्थगः । (१५।१)
yathā yathā bhajenmartyo yadyadicchati tīrthagaḥ |
तत्तदाप्नोति नियतं श्रद्धयाश्रद्धयापि च ॥ (१५।२)
tattadāpnoti niyataṃ śraddhayāśraddhayāpi ca ||
इदं ब्रह्म निराकारं कैवल्यं नर्मदाजलम् ॥ (१६।२)
idaṃ brahma nirākāraṃ kaivalyaṃ narmadājalam ||
तावद्गर्जन्ति तीर्थानि नद्यो हृदयफलप्रदाः । (१७।१)
tāvadgarjanti tīrthāni nadyo hṛdayaphalapradāḥ |
यावन्न स्मर्यते रेवा सेवाहेवा कलौ नरैः ॥ (१७।२)
yāvanna smaryate revā sevāhevā kalau naraiḥ ||
तावद्गर्जन्ति यज्ञाश्च वनक्षेत्रादयो भृशम् । (१९।१)
tāvadgarjanti yajñāśca vanakṣetrādayo bhṛśam |
नरैर्वा प्राप्यते यावद्भुवि भर्गभवा धुनी ॥ (२०।२)
narairvā prāpyate yāvadbhuvi bhargabhavā dhunī ||
ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रस्यानुचरा हि ते । (२१।१)
ye vasantyuttare kūle rudrasyānucarā hi te |
वसन्ति याम्यतीरे ये लोकं ते यान्ति वैष्णवम् ॥ (२१।२)
vasanti yāmyatīre ye lokaṃ te yānti vaiṣṇavam ||
धन्यास्ते देशवर्यास्ते येषु देशेषु नर्मदा । (२२।१)
dhanyāste deśavaryāste yeṣu deśeṣu narmadā |
कृतपुण्याश्च ते लोकाः शोकाय न भवन्ति ते । (२३।१)
kṛtapuṇyāśca te lokāḥ śokāya na bhavanti te |
ये पिबन्ति जलं पुण्यं पार्वतीपतिसिन्धुजम् ॥ (२३।२)
ye pibanti jalaṃ puṇyaṃ pārvatīpatisindhujam ||
श्रुतैश्च पठितैस्तस्मात्फलमष्टगुणं भवेत् ॥ (२५।२)
śrutaiśca paṭhitaistasmātphalamaṣṭaguṇaṃ bhavet ||
सत्रयाजी फलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् । (२६।१)
satrayājī phalaṃ yacca labhate dvādaśābdikam |
श्रुत्वा सकृच्च रेवायाश्चरितं तत्फलं लभेत् ॥ (२६।२)
śrutvā sakṛcca revāyāścaritaṃ tatphalaṃ labhet ||
सकृच्छ्रुत्वा च माहात्म्यं रेवायास् तत्फलं लभेत् ॥ (२७।२)
sakṛcchrutvā ca māhātmyaṃ revāyās tatphalaṃ labhet ||
एतद्धर्म्यमुपाख्यानं सर्वशास्त्रेष्वनुत्तमम् । (२८।१)
etaddharmyamupākhyānaṃ sarvaśāstreṣvanuttamam |
गृहे वा तिष्ठते यस्य लिखितं सार्ववार्णिकम् । (२९।१)
gṛhe vā tiṣṭhate yasya likhitaṃ sārvavārṇikam |
स ब्रह्मा स शिवः साक्षात्स च देवो जनार्दनः ॥ (२९।२)
sa brahmā sa śivaḥ sākṣātsa ca devo janārdanaḥ ||
धर्मार्थकाममोक्षाणां मार्गे ऽयं देवसेवितः । (३०।१)
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ mārge 'yaṃ devasevitaḥ |
गुरूणां च गुरुः शास्त्रं परमं सिद्धिकारणम् ॥ (३०।२)
gurūṇāṃ ca guruḥ śāstraṃ paramaṃ siddhikāraṇam ||
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं पुराणं देवभाषितम् । (३१।१)
yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ purāṇaṃ devabhāṣitam |
ब्राह्मणो वेदवान्भूयात्क्षत्रियो विजयी भवेत् ॥ (३१।२)
brāhmaṇo vedavānbhūyātkṣatriyo vijayī bhavet ||
धनाढ्यो जायते वैश्यः शूद्रो वै धर्मभाग् भवेत् ॥ (३२।१)
dhanāḍhyo jāyate vaiśyaḥ śūdro vai dharmabhāg bhavet ||
सौभाग्यसन्ततिं नारी श्रुत्वैतत्समवाप्नुयात् । (३३।१)
saubhāgyasantatiṃ nārī śrutvaitatsamavāpnuyāt |
श्रियं सौख्यं स्वर्गवासं जन्म चैवोत्तमे कुले ॥ (३३।२)
śriyaṃ saukhyaṃ svargavāsaṃ janma caivottame kule ||
रसभेदी कृतघ्नश्च स्वामिध्रुङ् मित्रवञ्चकः । (३४।१)
rasabhedī kṛtaghnaśca svāmidhruṅ mitravañcakaḥ |
ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः । (३५।१)
brahmaghnaśca surāpī ca steyī ca gurutalpagaḥ |
नर्मदाचरितं शृण्वंस्तामब्दं यो ऽभिषेवते ॥ (३५।२)
narmadācaritaṃ śṛṇvaṃstāmabdaṃ yo 'bhiṣevate ||
परीवादी गुरोः पित्रोः साधूनां नृपतेस्तथा । (३७।१)
parīvādī guroḥ pitroḥ sādhūnāṃ nṛpatestathā |
ते ऽपि श्रुत्वा च पापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः ॥ (३७।२)
te 'pi śrutvā ca pāpebhyo mucyante nātra saṃśayaḥ ||
ये पुनर्भावितात्मानः शस्त्रं शृण्वन्ति नित्यशः । (३८।१)
ye punarbhāvitātmānaḥ śastraṃ śṛṇvanti nityaśaḥ |
पूजयन्ति च तच्छास्त्रं नार्मदं वस्त्रभूषणैः ॥ (३८।२)
pūjayanti ca tacchāstraṃ nārmadaṃ vastrabhūṣaṇaiḥ ||
पुष्पैः फलैश् चन्दनाद्यैर् भोजनैर् विविधैर् अपि । (३९।१)
puṣpaiḥ phalaiś candanādyair bhojanair vividhair api |
शास्त्रे ऽस्मिन्पूजिते देवाः पूजिता गुरवस्तथा ॥ (३९।२)
śāstre 'sminpūjite devāḥ pūjitā guravastathā ||
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गन्धवस्त्रादिभूषणैः ॥ (४०।२)
tasmātsarvaprayatnena gandhavastrādibhūṣaṇaiḥ ||
पूजयेत्परया भक्त्या वाचकं शास्त्रमेव च । (४१।१)
pūjayetparayā bhaktyā vācakaṃ śāstrameva ca |
वेदपाठैश्च यत्पुण्यमग्निहोत्रैश्च पालितैः ॥ (४१।२)
vedapāṭhaiśca yatpuṇyamagnihotraiśca pālitaiḥ ||
कुरुक्षेत्रे च यत्पुण्यं प्रभासे पुष्करे तथा ॥ (४२।२)
kurukṣetre ca yatpuṇyaṃ prabhāse puṣkare tathā ||
रुद्रावर्ते गयायां च वाराणस्यां विशेषतः । (४३।१)
rudrāvarte gayāyāṃ ca vārāṇasyāṃ viśeṣataḥ |
एवमादिषु तीर्थेषु यत्पुण्यं जायते नृणाम् । (४४।१)
evamādiṣu tīrtheṣu yatpuṇyaṃ jāyate nṛṇām |
नर्मदाचरितं श्रुत्वा तत्पुण्यं सकलं लभेत् ॥ (४४।२)
narmadācaritaṃ śrutvā tatpuṇyaṃ sakalaṃ labhet ||
यः शृणोति नरो भक्त्या शृणुध्वं तत्फलं महत् ॥ (४५।२)
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā śṛṇudhvaṃ tatphalaṃ mahat ||
धर्माख्यानमिदं पुण्यं सर्वाख्यानेष्वनुत्तमम् । (४७।१)
dharmākhyānamidaṃ puṇyaṃ sarvākhyāneṣvanuttamam |
गृहे ऽपि पठ्यते यस्य चतुर्वर्णस्य सत्तमाः ॥ (४७।२)
gṛhe 'pi paṭhyate yasya caturvarṇasya sattamāḥ ||
धन्यं तस्य गृहं मन्ये गृहस्थं चापि तत्कुलम् । (४८।१)
dhanyaṃ tasya gṛhaṃ manye gṛhasthaṃ cāpi tatkulam |
वाचके पूजिते तद्वद्देवाश्च ऋषयो ऽर्चिताः ॥ (४९।२)
vācake pūjite tadvaddevāśca ṛṣayo 'rcitāḥ ||
भूषणं सर्वशास्त्राणां यो ददाति द्विजन्मने ॥ (५०।२)
bhūṣaṇaṃ sarvaśāstrāṇāṃ yo dadāti dvijanmane ||
स्वर्गदं पुत्रदं धन्यं यशस्यं कीर्त्तिवर्धनम् ॥ (५२।२)
svargadaṃ putradaṃ dhanyaṃ yaśasyaṃ kīrttivardhanam ||
धर्म्यमायुष्यमतुलं दुःखदुःस्वप्ननाशनम् । (५३।१)
dharmyamāyuṣyamatulaṃ duḥkhaduḥsvapnanāśanam |
पठतां शृण्वतां चापि सर्वकामार्थसिद्धिदम् ॥ (५३।२)
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ cāpi sarvakāmārthasiddhidam ||
यत्प्रदत्तमिदं पुण्यं पुराणं वाच्यते द्विजैः । (५४।१)
yatpradattamidaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ vācyate dvijaiḥ |
इति निगदितमेतन्नर्मदायाश्चरित्रं पवनगदितमग्र्यं शर्ववक्त्रादवाप्य । (५५।१)
iti nigaditametannarmadāyāścaritraṃ pavanagaditamagryaṃ śarvavaktrādavāpya |
त्रिभुवनजनवन्द्यं त्वेतदादौ मुनीनां कुलपतिपुरतस् तत् सूतमुख्येन साधु ॥ (५५।२)
tribhuvanajanavandyaṃ tvetadādau munīnāṃ kulapatipuratas tat sūtamukhyena sādhu ||
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे रेवाखण्डसमाप्तिरेवाखण्डपुस्तकदानादिमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ (५६।१)
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe revākhaṇḍasamāptirevākhaṇḍapustakadānādimāhātmyavarṇanaṃ nāma dvātriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.