युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

अहो महत्पुण्यतमा विशिष्टा क्षयं न याता इह या युगान्ते । (१।२)

तस्मात्सदा सेव्यतमा मुनीन्द्रैर् ध्यानार्चनस्नानपरायणैश्च ॥ (१।३)

यामाश्रित्य गता मोक्षमृषयो धर्मवत्सलाः । (२।१)

ये त्वयोक्तास्तु नियमा ऋषीणां वेदनिर्मिताः ॥ (२।२)

मोक्षावाप्तिर्भवेद्येषां नियमैश्च पृथग्विधैः । (३।१)

दशद्वादशभिर्वापि षड्भिरष्टाभिर् एव वा ॥ (३।२)

त्रिभिस्तथा चतुर्भिर्वा वर्षैर्मासैस्तथैव च । (४।१)

मुच्यन्ते कलिदोषैस्ते देवेशानसमर्चनात् ॥ (४।२)

ब्रह्माणं वा सुरश्रेष्ठ केशवं वा जगद्गुरुम् । (५।१)

अर्चयन्पापमखिलं जहात्येव न संशयः ॥ (५।२)

एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ । (६।१)

यस्मिन्संसारगहने निमग्नाः सर्वजन्तवः । (६।२)

ते कथं त्रिदिवं प्राप्ता इति मे संशयो वद ॥ (६।३)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (७।१)

जन्मान्तरैरनेकैस्तु मानुष्यमुपलभ्यते । (७।२)

भक्तिरुत्पद्यते चात्र कथंचिदपि शङ्करे ॥ (७।३)

तीर्थदानोपवासानां यज्ञैर्देवद्विजार्चनैः । (८।१)

अवाप्तिर्जायते पुंसां श्रद्धया परया नृप ॥ (८।२)

तस्माच्छ्रद्धा प्रकर्तव्या मानवैर्धर्मवत्सलैः । (९।१)

ईशो ऽपि श्रद्धया साध्यस्तेन श्रद्धा विशिष्यते ॥ (९।२)

अन्यथा निष्फलं सर्वं श्रद्धाहीनं तु भारत । (१०।१)

तस्मात् समाश्रयेद् भक्तिं रुद्रस्य परमेष्ठिनः ॥ (१०।२)

तेषांहि सफलं जन्म येषां भक्तिरचञ्चला । (११।१)

सा चैव त्रिविधा भक्तिः सात्त्विकी राजसी तथा ॥ (११।२)

तामसी सर्वलोकस्य त्रिविधं च फलं लभेत् । (१२।१)

ते कर्मफलसंयोगादावर्तन्ते पुनःपुनः ॥ (१२।२)

जन्मान्तरशतैस्तेषां ज्ञानिनां देवयाजिनाम् । (१३।१)

देवत्रये भवेद्भक्तिः क्षयात्पापस्य कर्मणः ॥ (१३।२)

ईशानात्तु पुनर्मोक्षो जायते छिन्नसंशयः । (१४।१)

ये पुनर्नर्मदातीरमाश्रित्य द्विजपुंगवाः ॥ (१४।२)

त्रयीमार्गम् असन्दिग्धास्ते यान्ति परमां गतिम् । (१५।१)

एकाग्रमनसो ये तु शङ्करं शिवमव्ययम् ॥ (१५।२)

अर्चयन्तीह निरताः क्षिप्रं सिध्यन्ति ते जनाः । (१६।१)

कालेन महता सिद्धिर्जायते ऽन्यत्र देहिनाम् ॥ (१६।२)

नर्मदायाः पुनस्तीरे क्षिप्रं सिद्धिरवाप्यते । (१७।१)

षड्भिर्वर्षैस्तु सिध्यन्ति ये तु सांख्यविदो जनाः ॥ (१७।२)

वैष्णवा ज्ञानसम्पन्नास्ते ऽपि सिध्यन्ति चाग्रतः । (१८।१)

सर्वयोगविदो ये च समुद्रमिव सिन्धवः ॥ (१८।२)

एकीभवन्ति कल्पान्ते योगे माहेश्वरे गताः । (१९।१)

सर्वेषामेव योगानां योगो माहेश्वरो वरः ॥ (१९।२)

तमासाद्य विमुच्यन्ते ये ऽपि स्युः पापयोनयः । (२०।१)

शिवमर्च्य नदीकूले जायन्ते ते न योनिषु ॥ (२०।२)

गतिरेषा दुरारोहा सर्वपापक्षयंकरी । (२१।१)

मुच्यन्ते मङ्क्षु संसाराद्रेवामाश्रित्य जन्तवः ॥ (२१।२)

तस्मात्स्नायी भवेन्नित्यं तथा भस्मविलेपनः । (२२।१)

नर्मदातीरमासाद्य क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ (२२।२)

त्रिकालं पूजयेच्छान्तो यो नरो लिङ्गम् आदरात् । (२३।१)

सर्वरोगविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥ (२३।२)

षड्भिः सिध्यति मसैस्तु यद्यपि स्यात्स पापकृत् । (२४।१)

ये पुनः शुद्धमनसो मासैः शुध्यन्ति ते त्रिभिः ॥ (२४।२)

यथा दिनकरस्पृष्टं हिमं शैलाद् विशीर्यन्ते । (२५।१)

तद्वद्विलीयते पापं स्पृष्टं भस्मकणैः शुभैः ॥ (२५।२)

वैनतेयभयत्रस्ता यथा नश्यन्ति पन्नगाः । (२६।१)

तद्वत्पापानि नश्यन्ति भस्मनाभ्युक्षितानि ह ॥ (२६।२)

नर्मदातोयपूतेन भस्मनोद्धूलयन्ति ये । (२७।१)

सद्यस्ते पापसङ्घाच्च मुच्यन्ते नात्र संशयः ॥ (२७।२)

व्रतं पाशुपतं भक्तया यथोक्तं पालयन्ति ये । (२८।१)

शूद्रान्नेन विहीनास्तु ते यान्ति परमां गतिम् ॥ (२८।२)

अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । (२९।१)

वैश्यान्नम् अन्नमेव स्याच्छूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम् ॥ (२९।२)

शूद्रान्नरससंपुष्टा ये म्रियन्ते द्विजोत्तमाः । (३०।१)

ते तपोज्ञानहीनास्तु काका गृध्रा भवन्ति ते ॥ (३०।२)

दुष्कृतं हि मनुष्याणामन्नमाश्रित्य तिष्ठति । (३१।१)

यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम् ॥ (३१।२)

विशेषाद्यतिधर्मेण तपोलौल्यं समाश्रिताः । (३२।१)

नरकं यान्त्यसन्दिग्धमित्येवं शङ्करो ऽब्रवीत् ॥ (३२।२)

ईदृग्रूपाश्च ये विप्राः पाशुपत्ये व्यवस्थिताः । (३३।१)

ते महत्पापसंघातं दहन्त्येव न संशयः ॥ (३३।२)

विडम्बेन च संयुक्ता लौलुप्येन च पीडिताः । (३४।१)

असंग्राह्या इत्येवं श्रुतिनोदना ॥ (३४।२)

मातापितृकृतैर्दोषैरन्ये केचित्स्वकर्मजैः । (३५।१)

नष्टा ज्ञानावलेपेन अहङ्कारेण ऽपरे ॥ (३५।२)

शाङ्करे प्रस्थिता धर्मे ये स्मृत्यर्थबहिष्कृताः । (३६।१)

क्लिश्यमानास्तु कलेन ते यान्ति परमां गतिम् ॥ (३६।२)

अश्रद्दधानाः पुरुषा मूर्खा दम्भविवर्धिताः । (३७।१)

न सिध्यन्ति दुरात्मानः कुदृष्टान्तार्थकीर्तनाः ॥ (३७।२)

महाभाग्ये ऽपि तीर्थस्य शाङ्करं व्रतमास्थिताः । (३८।१)

वियोनिं यान्त्यसन्दिग्धं लौलुप्येन समन्विताः ॥ (३८।२)

न तीर्थैर्न च दानैश्च दुष्कृतं हि विलुप्यते । (३९।१)

अज्ञानाच्च प्रमादाच्च कृतं पापं विनश्यति ॥ (३९।२)

एवं ज्ञात्वा तु विधिना वर्तितव्यं द्विजातिभिः । (४०।१)

परं ब्रह्म जपद्भिश्च वार्तितव्यं मुहुर्मुहुः ॥ (४०।२)

ऊर्ध्वरूपं विरूपाक्षं योऽधीते रुद्रमेव च । (४१।१)

ईशानं पश्यते साक्षात् षण्मासात् सङ्गवर्जितः ॥ (४१।२)

संहिताया दशावृत्तीर्यः करोति सुसंयतः । (४२।१)

नर्मदातटमाश्रित्य स मुच्येत्सर्वपातकैः ॥ (४२।२)

पुराणसंहितां वापि शैवीं वा वैष्णवीमपि । (४३।१)

यः पठेन्नर्मदातीरे शिवाग्रे स शिवात्मकः ॥ (४३।२)

आ भूतसंक्षयं यावत्स्वर्गलोके महीयते । (४४।१)

संसाख्यसनं हातुं पुरा प्रोक्तं तु नन्दिना ॥ (४४।२)

देवर्षिसिद्धगन्धर्वसमवाये शिवालये । (४५।१)

नन्दिगीतामिमां राजञ्छृणुष्वैकमनाः शुभाम् ॥ (४५।२)

स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां संसारभयनाशिनीम् ॥ (४६।१)

संसारगह्वरगुहां प्रविहातुमेतां चेदिच्छथ प्रतिपदं भवतापखिन्नाः । (४७।१)

नानाविधैर्निजकृतैर्बहुकर्मपाशैर्बद्धाः सुखाय शृणुतैकहितं मयोक्तम् ॥ (४७।२)

शक्र वक्रगतिं मा गा मा कृथा यम यातनाम् । (४८।१)

चेतः प्रचेतः शमय लौलुप्यं त्यज वित्तप ॥ (४८।२)

दीनानाथविशिष्टेभ्यो धनं सर्वं परित्यज । (४९।१)

यदि संसारजलधेर् वीचीप्रेङ्खोल्लनातुरः ॥ (४९।२)

जन्मोद्विग्नं मृतेस्त्रस्तं ग्रस्तं कामादिभिर्नरम् । (५०।१)

स्रस्तं यो न यमादिभ्यः पिनाकी पाति पावनः ॥ (५०।२)

मा धेहि गर्वं कीनाश हास्यं यास्यसि पीडयन् । (५१।१)

प्राणिनं सर्वशरणं तद्भावि शरणं तव ॥ (५१।२)

कालः करालको बालः को मृत्युः को यमाधमः । (५२।१)

शिवविष्णुपराणां हि नराणां किं भयं भवेत् ॥ (५२।२)

भवभारार्तजन्तूनां रेवातीरनिवासिनाम् । (५३।१)

भर्गश्च भगवांश्चैव भवभीतिविभेदनौ ॥ (५३।२)

शिवं भज शिवं ध्याय शिवं स्तुहि शिवं यज । (५४।१)

शिवं नम वराक त्वं ज्ञानं मोक्षं यदीच्छसि ॥ (५४।२)

पठ पञ्चाननं शास्त्रं मन्त्रं पञ्चाक्षरं जप । (५५।१)

धेहि पञ्चात्मकं तत्त्वं यज पञ्चाननं परम् ॥ (५५।२)

किं तैः कर्मगणैः शोच्यैर्नानाभावविशेषितैः । (५६।१)

यदि पञ्चाननः श्रीमान् सेव्यते सर्वथा शिवः ॥ (५६।२)

किं संसारगजोन्मत्तबृंहितैर् निभृतैरपि । (५७।१)

यदि पञ्चाननो देवो भावगन्धोपसेवितः ॥ (५७।२)

रे मूढ किं विषादेन प्राप्य कर्मकदर्थनाम् । (५८।१)

भवानीवल्लभं भीमं जप त्वं भयनाशनम् ॥ (५८।२)

नर्मदातीरनिलयं दुःखौघविलयंकरम् । (५९।१)

स्वर्गमोक्षप्रदं भर्गं भज मूढ सुरेश्वरम् ॥ (५९।२)

विहाय रेवां सुरसिन्धुसेव्यां तत्तीरसंस्थं च हरं हरिं च । (६०।१)

उन्मत्तवद् भावविवर्जितस्त्वं क्व यासि रे मूढ दिगन्तराणि ॥ (६०।२)

भज रेवाजलं पुण्यं यज रुद्रं सनातनम् । (६१।१)

जप पञ्चाक्षरीं विद्यां व्रज स्थानं च वाञ्छितम् ॥ (६१।२)

क्लेशयित्वा निजं कायम् उपायैर् बहुभिस्तु किम् । (६२।१)

भज रेवां शिवं प्राप्य सुखसाध्यं परं पदम् ॥ (६२।२)

एवं कैलासमासाद्य नदीं स शिवसन्निधौ । (६३।१)

जगौ यल्लोकपालानां तन्मयोक्तं तवाधुना ॥ (६३।२)

मार्कण्डेय उवाच । (६४।१)

स्नानदानपरो यस्तु नित्यं धर्ममनुव्रतः । (६४।२)

नर्मदातीरमाश्रित्य मुच्यते सर्वपातकैः ॥ (६४।३)

विधिहीनो जपेन्नित्यं वेदान्सर्वाञ्छतं समाः । (६५।१)

मृत्युलाङ्गलजाप्येन समो यो ऽप्यधिको गुणैः ॥ (६५।२)

बीजयोन्यविशुद्धस्तु यथा रुद्रं न विन्दति । (६६।१)

तथा लाङ्गलमन्त्रो ऽपि न तिष्ठति गतायुषि ॥ (६६।२)

गायत्रीजपसंयुक्तः संयमी ह्यधिको गुणैः । (६७।१)

अग्निम् ईडे इषेत्वो वा अग्न आयाहि नित्यदा ॥ (६७।२)

शन्नो देवीति कूलस्थो जपेन्मुच्येत किल्बिषैः ॥ (६८।१)

साङ्गोपाङ्गांस् तथा वेदाञ्जपन्नित्यं समाहितः । (६९।१)

न तत्फलमवाप्नोति गायत्र्या संयमी यथा ॥ (६९।२)

रुद्राध्यायं सकृज्जप्त्वा विप्रो वेदसमन्वितः । (७०।१)

मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ (७०।२)

अन्यद्वै जप्यसंस्थानं सूक्तमारण्यकं तथा । (७१।१)

मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ (७१।२)

यत्किंचित्क्रियते जाप्यं यच्च दानं प्रदीयते । (७२।१)

नर्मदाजलमाश्रित्य तत्सर्वं चाक्षयं भवेत् ॥ (७२।२)

एवंविधैर्व्रतैर्नित्यं नर्मदां ये समाश्रिताः । (७३।१)

ते मृता वैष्णवं यान्ति पदं वा शैवम् अव्ययम् ॥ (७३।२)

सत्यलोकं नराः केचित्सूर्यलोकं तथापरे । (७४।१)

अप्सरोगणसंवीता यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ (७४।२)

एवं वै वर्तमाने ऽस्मिंल्लोके तु नृपपुंगव । (७५।१)

ऋषीणां दशकोट्यस्तु कुरुक्षेत्रनिवासिनाम् ॥ (७५।२)

मया सह महाभाग नर्मदातटमाश्रिताः । (७६।१)

फलमूलकृताहारा अर्चयन्तः स्थिताः शिवम् ॥ (७६।२)

तच्च वर्षशतं दिव्यं कालसंख्यानुमानतः । (७७।१)

षड्विंशतिसहस्राणि तानि मानुषसंख्यया ॥ (७७।२)

ततस्तस्यामतीतायां सन्ध्यायां नृपसत्तम । (७८।१)

शेषं मानुष्यमेकं तु काले वर्षशतं स्थितम् ॥ (७८।२)

ततो ऽभवदनावृष्टिर्लोकक्षयकरी तदा । (७९।१)

यया यातं जगत्सर्वं क्षयं भूयो हि दारुणम् ॥ (७९।२)

ये पूर्वमिह संसिद्धा ऋषयो वेदपारगाः । (८०।१)

तेषां प्रभावाद् भगवान् ववर्ष बलवृत्रहा ॥ (८०।२)

महती भूरिसलिला समन्ताद्वृष्टिराहिता । (८१।१)

ततो वृष्ट्या तु तेषां वै वर्तनं समजायत ॥ (८१।२)

पुनर् युगान्ते सम्प्राप्ते किंचिच्छेषे कलौ युगे । (८२।१)

निःशेषम् अभवत् सर्वं शुष्कं स्थावरजङ्गमम् ॥ (८२।२)

निर्वृक्षौषधगुल्मं च तृणवीरुद्विवर्जितम् । (८३।१)

अनावृष्टिहतं सर्वं भूमण्डलम् अभूद्भृशम् ॥ (८३।२)

ततस्ते ऋषयः सर्वे क्षुत्तृषार्ताः सहस्रशः । (८४।१)

युगस्वभावमाविष्टा हीनसत्त्वा अभवन्नृप ॥ (८४।२)

नष्टहोमस्वधाकारे युगान्ते समुपस्थिते । (८५।१)

किं कार्यं क्व नु यास्यामः को ऽस्माकं शरणं भवेत् ॥ (८५।२)

तानहं प्रत्युवाचेदं मा भैष्टेति पुनःपुनः । (८६।१)

ईदृग्विधा मया दृष्टा बहवः कालपर्ययाः ॥ (८६।२)

नर्मदातीरमाश्रित्य ते सर्वे गमिता मया । (८७।१)

एषा हि शरणं देवी सम्प्राप्ते हि युगक्षये ॥ (८७।२)

नान्या गतिरिहास्माकं विद्यते द्विजसत्तमाः । (८८।१)

जनित्री सर्वभूतानां विशेषेण द्विजोत्तमाः ॥ (८८।२)

पितामहा ये पितरो ये चान्ये प्रपितामहाः । (८९।१)

ते समस्ता गताः स्वर्गं समाश्रित्य महानदीम् ॥ (८९।२)

भृग्वाद्याः सप्त ये त्वासन्मम पूर्वपितामहाः । (९०।१)

धौमृणी च महाभागा मम भार्या शुचिस्मिता । (९०।२)

मनस्वती च या मता भार्गवोऽङ्गिरसस्तथा ॥ (९०।३)

पुलस्त्यः पुलहश्चैव वसिष्ठात्रेयकाश्यपाः । (९१।१)

तथान्ये च महाभागा नियमव्रतचारिणः । (९१।२)

अन्ये च शतसाहस्रा अत्र सिद्धिं समागताः ॥ (९१।३)

तस्मादियं महाभागा न मोक्तव्या कदाचन । (९२।१)

नान्या काचिन्नदी शक्ता लोकत्रयफलप्रदा ॥ (९२।२)

द्वन्द्वैरनेकैर्बहुभिः क्षुत्तृषाद्यैर् महाभयैः । (९३।१)

मुच्यन्ते ते नराः सद्यो नर्मदातीरवासिनः ॥ (९३।२)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सेवितव्या सरिद्वरा । (९४।१)

वाञ्छद्भिः परमं श्रेय इह लोके परत्र च ॥ (९४।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे श्रीनर्मदामाहात्म्यवर्णनं नाम एकादशोऽध्यायः ॥ (९५।१)