स्कन्दपुराण (रेवाखण्ड)Skandapurāṇa (Revākhaṇḍa)
SkPur (Rkh), 1, 39
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो गच्छेच्च राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् । (१।२)
tato gacchecca rājendra kapilātīrthamuttamam |
स्नानमात्रान्नरो भक्त्या मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ (१।३)
snānamātrānnaro bhaktyā mucyate sarvakilbiṣaiḥ ||
यस्मिन् काले ऽथ सम्बन्धे उत्पन्नं तीर्थम् उत्तमम् । (३।१)
yasmin kāle 'tha sambandhe utpannaṃ tīrtham uttamam |
सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं जातं कथं प्रभो ॥ (३।२)
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ tīrthaṃ jātaṃ kathaṃ prabho ||
शृणु वक्ष्येऽद्य ते राजन्कपिलातीर्थमुत्तमम् । (४।२)
śṛṇu vakṣye'dya te rājankapilātīrthamuttamam |
येन ते विस्मयः सर्वः श्रुत्वा गच्छति भारत ॥ (४।३)
yena te vismayaḥ sarvaḥ śrutvā gacchati bhārata ||
जपहोमपरो भक्त्या क्षणं ध्यात्वा च तिष्ठति । (६।१)
japahomaparo bhaktyā kṣaṇaṃ dhyātvā ca tiṣṭhati |
ज्वलमानात् तु कपिला तावत् कुण्डात्समुत्थिता ॥ (६।२)
jvalamānāt tu kapilā tāvat kuṇḍātsamutthitā ||
अग्निज्वालोज्ज्वलैः शृङ्गैस्त्रिनेत्रा सुपयस्विनी । (७।१)
agnijvālojjvalaiḥ śṛṅgaistrinetrā supayasvinī |
अग्निपूर्णा ह्यग्निमुखा अग्निघ्राणाग्निलोचना ॥ (७।२)
agnipūrṇā hyagnimukhā agnighrāṇāgnilocanā ||
अग्निखुरा ह्यग्निपृष्ठा अग्निसर्वाङ्गसंस्थितिः । (८।१)
agnikhurā hyagnipṛṣṭhā agnisarvāṅgasaṃsthitiḥ |
दृष्ट्वा तु तां महाभागां कपिलां कुण्डमध्यगाम् । (९।१)
dṛṣṭvā tu tāṃ mahābhāgāṃ kapilāṃ kuṇḍamadhyagām |
मङ्गल्ये मङ्गले देवि त्रिषु लोकेष्वनुपमे ॥ (१०।२)
maṅgalye maṅgale devi triṣu lokeṣvanupame ||
त्वं लक्ष्मीस्त्वं स्मृतिर्मेधा त्वं धृतिस्त्वं वरानने । (११।१)
tvaṃ lakṣmīstvaṃ smṛtirmedhā tvaṃ dhṛtistvaṃ varānane |
उमादेवीति विख्याता त्वं सती नात्र संशयः ॥ (११।२)
umādevīti vikhyātā tvaṃ satī nātra saṃśayaḥ ||
वैष्णवी त्वं महादेवी ब्रह्माणी त्वं वरानने । (१२।१)
vaiṣṇavī tvaṃ mahādevī brahmāṇī tvaṃ varānane |
कुमारी त्वं महाभागे भक्तिः श्रद्धा तथैव च ॥ (१२।२)
kumārī tvaṃ mahābhāge bhaktiḥ śraddhā tathaiva ca ||
त्वं लवस्त्वं त्रुटिश्चैव मुहूर्तं लक्षमेव च ॥ (१३।२)
tvaṃ lavastvaṃ truṭiścaiva muhūrtaṃ lakṣameva ca ||
संवत्सरस्त्वं मासस्त्वं कालस्त्वं च क्षणस्तथा । (१४।१)
saṃvatsarastvaṃ māsastvaṃ kālastvaṃ ca kṣaṇastathā |
नास्ति किंचित् त्वया हीनं त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ (१४।२)
nāsti kiṃcit tvayā hīnaṃ trailokye sacarācare ||
किं करोमि प्रियं ते ऽद्य ब्रूहि सर्वं पितामह ॥ (१६।२)
kiṃ karomi priyaṃ te 'dya brūhi sarvaṃ pitāmaha ||
स्वर्गान्मर्त्यं ततो याहि लोकानां हितकाम्यया ॥ (१७।३)
svargānmartyaṃ tato yāhi lokānāṃ hitakāmyayā ||
विधिना ये प्रदास्यन्ति तेषां वासस्त्रिविष्टपे ॥ (१८।२)
vidhinā ye pradāsyanti teṣāṃ vāsastriviṣṭape ||
वन्द्यमाना सुरैः सिद्धैर् आजगाम धरातलम् ॥ (१९।२)
vandyamānā suraiḥ siddhair ājagāma dharātalam ||
तदा देवाश्च लोकाश्च कथमङ्गेषु संस्थिताः ॥ (२०।३)
tadā devāśca lokāśca kathamaṅgeṣu saṃsthitāḥ ||
कथं वा संस्थितागत्य कपिला सा द्विजोत्तम । (२१।१)
kathaṃ vā saṃsthitāgatya kapilā sā dvijottama |
तीर्थे वा ह्यूषरे क्षेत्र एतन्मे कथय द्विज ॥ (२१।२)
tīrthe vā hyūṣare kṣetra etanme kathaya dvija ||
सा तदा ब्रह्मणा चोक्ता धात्रा लोकस्य भारत । (२२।२)
sā tadā brahmaṇā coktā dhātrā lokasya bhārata |
ब्रह्मलोकाद्गता पुण्यां नर्मदां लोकपावनीम् ॥ (२२।३)
brahmalokādgatā puṇyāṃ narmadāṃ lokapāvanīm ||
तदाप्रभृति राजेन्द्र कपिलातीर्थम् उत्तमम् । (२४।१)
tadāprabhṛti rājendra kapilātīrtham uttamam |
सर्वपापहरं ख्यातमृषिसङ्घैर् निषेवितम् ॥ (२४।२)
sarvapāpaharaṃ khyātamṛṣisaṅghair niṣevitam ||
तत्तीर्थे विधिवत् स्नात्वा कपिलायाः प्रयच्छति । (२५।१)
tattīrthe vidhivat snātvā kapilāyāḥ prayacchati |
तां तु पश्यति यो भक्त्या दीयमानां द्विजोत्तमे । (२६।१)
tāṃ tu paśyati yo bhaktyā dīyamānāṃ dvijottame |
तस्य वर्षशतं पापं नश्यते नात्र संशयः ॥ (२६।२)
tasya varṣaśataṃ pāpaṃ naśyate nātra saṃśayaḥ ||
भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनः सत्यं तपस्तथा । (२७।१)
bhūrbhuvaḥ svarmahaścaiva janaḥ satyaṃ tapastathā |
ते तत्पृष्ठं समाश्रित्य स्थिता लोका नृपोत्तम ॥ (२७।२)
te tatpṛṣṭhaṃ samāśritya sthitā lokā nṛpottama ||
मुखे ह्यग्निः स्थितो देवो दन्तेषु च भुजङ्गमाः । (२८।१)
mukhe hyagniḥ sthito devo danteṣu ca bhujaṅgamāḥ |
धाता विधाता ह्योष्ठौ च जिह्वायां तु सरस्वती ॥ (२८।२)
dhātā vidhātā hyoṣṭhau ca jihvāyāṃ tu sarasvatī ||
ललाटे तु महादेवो ह्यश्विनौ कर्णसंस्थितौ । (३०।१)
lalāṭe tu mahādevo hyaśvinau karṇasaṃsthitau |
कम्बलो ऽधिगतस् तात पाशधृग् वरुणस् तथा । (३१।१)
kambalo 'dhigatas tāta pāśadhṛg varuṇas tathā |
यमश्च भगवान्देव आश्रित्य चोदरं श्रितः ॥ (३१।२)
yamaśca bhagavāndeva āśritya codaraṃ śritaḥ ||
खुरेषु पन्नगाश्चैवं पुच्छाग्रे सूर्यरश्मयः । (३२।१)
khureṣu pannagāścaivaṃ pucchāgre sūryaraśmayaḥ |
ये धारयन्ति च गृहे धन्यास्ते नात्र संशयः । (३३।१)
ye dhārayanti ca gṛhe dhanyāste nātra saṃśayaḥ |
प्रातर् उत्थाय यस्तस्याः कुरुते तु प्रदक्षिणाम् ॥ (३३।२)
prātar utthāya yastasyāḥ kurute tu pradakṣiṇām ||
स्नात्वा ह्युक्तविधानेन तर्पयेत् पितृदेवताः ॥ (३५।२)
snātvā hyuktavidhānena tarpayet pitṛdevatāḥ ||
तृप्ता रोहन्ति वै स्वर्गे ध्यायन्तो ऽस्य मनोरथान् ॥ (३६।२)
tṛptā rohanti vai svarge dhyāyanto 'sya manorathān ||
तीर्थस्य च फलं पुण्यं किमन्यत् परिपृच्छसि ॥ (३७।२)
tīrthasya ca phalaṃ puṇyaṃ kimanyat paripṛcchasi ||
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । (३८।१)
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvaduḥkhaghnamuttamam |
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ (३८।२)
yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ ||
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे श्रीनर्मदामाहात्म्ये कपिलातीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ (३९।१)
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śrīnarmadāmāhātmye kapilātīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.