मार्कण्डेय उवाच । (१।१)

एतानि तव संक्षेपात् प्राधान्यात् कथितानि च । (१।२)

न शक्तो विस्तराद् वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव ॥ (१।३)

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता । (२।१)

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा ॥ (२।२)

मनसा संस्मरेद् यस्तु नर्मदां सततं नृप । (३।१)

चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम् ॥ (३।२)

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः । (४।१)

पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः ॥ (४।२)

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः । (५।१)

तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी ॥ (५।२)

इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा । (६।१)

प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर ॥ (६।२)

जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती । (७।१)

इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः ॥ (७।२)

यथा हि पुरुषे देवस् त्रैमूर्तत्वम् उपाश्रितः । (८।१)

ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस् तत्र वै यथा । (८।२)

तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः ॥ (८।३)

कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत । (९।१)

तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु ॥ (९।२)

वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च । (१०।१)

कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः ॥ (१०।२)

स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् । (११।१)

सप्तजन्मकृतं नश्येत् पापं रेवावगाहनात् ॥ (११।२)

देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः । (१२।१)

वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता ॥ (१२।२)

प्राधान्याच्चापि संक्षेपात् तीर्थान्युक्तानि ते मया । (१३।१)

न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया ॥ (१३।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१४।१)

विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे । (१४।२)

प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे ॥ (१४।३)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१५।१)

साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् । (१५।२)

शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते ॥ (१५।३)

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् । (१६।१)

अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव ॥ (१६।२)

दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः । (१७।१)

परोपकरणं कायादसारात्सारम् उद्धरेत् ॥ (१७।२)

अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । (१८।१)

मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ (१८।२)

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुम् इहार्हसि । (१९।१)

नायं लोको ऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ (१९।२)

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । (२०।१)

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर् भवति तादृशी ॥ (२०।२)

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । (२१।१)

असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ (२१।२)

यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य वर्तते कामकारतः । (२२।१)

न स सिद्धिम् अवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ (२२।२)

सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः । (२३।१)

तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम् ॥ (२३।२)

कृच्छ्रचान्द्रायणाद् यैर् वा द्वितीयं तीर्थसेवया । (२४।१)

यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप । (२४।२)

तदा देवाश्च पितरस् तं व्रजन्त्यनु खेचराः ॥ (२४।३)

परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्य् अस्यानुयायिनः । (२५।१)

कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम् ॥ (२५।२)

इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् । (२६।१)

व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि ॥ (२६।२)

एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् । (२७।१)

वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम् ॥ (२७।२)

वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम । (२८।१)

साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः ॥ (२८।२)

दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते । (२९।१)

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥ (२९।२)

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । (३०।१)

अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः ॥ (३०।२)

आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते । (३१।१)

मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः ॥ (३१।२)

वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् । (३२।१)

स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम् ॥ (३२।२)

विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । (३३।१)

प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः ॥ (३३।२)

तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः । (३४।१)

एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम् ॥ (३४।२)

स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् । (३५।१)

वर्जयेत् पतितालापं बहुभाषणमेव च ॥ (३५।२)

परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् । (३६।१)

व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः ॥ (३६।२)

संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् । (३७।१)

तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम् ॥ (३७।२)

दुष्कर्मतो विमुक्तः स्याद् अनुतापी भवेद् यदि । (३८।१)

वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ ॥ (३८।२)

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर् भवति तादृशी । (३९।१)

उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि ॥ (३९।२)

अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ । (४०।१)

कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम् ॥ (४०।२)

कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये । (४१।१)

ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ (४१।२)

तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् । (४२।१)

चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः ॥ (४२।२)

चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् । (४३।१)

अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रम् उदाहृतः ॥ (४३।२)

तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया । (४४।१)

योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः ॥ (४४।२)

प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे । (४५।१)

भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम् ॥ (४५।२)

सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम । (४६।१)

द्विगुणं पादहीनं स्यात् करजासंगमे तथा ॥ (४६।२)

एरण्डीसङ्गमे तद्वत् कपिलायाश्च संगमे । (४७।१)

केचित् त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे ॥ (४७।२)

ॐकारे च महाराज तदपि स्यात् समञ्जसम् । (४८।१)

सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह ॥ (४८।२)

प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर । (४९।१)

त्रिगुणं कृच्छ्रम् आप्नोति रेवासागरसङ्गमे ॥ (४९।२)

कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर । (५०।१)

योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् । (५०।२)

तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम ॥ (५०।३)

रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् । (५१।१)

दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते ॥ (५१।२)

इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् । (५२।१)

रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद् युधिष्ठिर ॥ (५२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (५३।१)

योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम । (५३।२)

यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान् मनःशुद्धेस्तु कारणम् ॥ (५३।३)

मार्कण्डेय उवाच । (५४।१)

शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् । (५४।२)

तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम् ॥ (५४।३)

तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः । (५५।१)

प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर् द्वादशांगुला ॥ (५५।२)

वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । (५६।१)

स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर् युधिष्ठिर ॥ (५६।२)

धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश् चतुःक्रोशं च योजनम् । (५७।१)

एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ ॥ (५७।२)

येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् । (५८।१)

उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम ॥ (५८।२)

यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च । (५९।१)

तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते ॥ (५९।२)

यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप । (६०।१)

तत्राप्युपोषणात् कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम् ॥ (६०।२)

दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः । (६१।१)

तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च ॥ (६१।२)

प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः । (६२।१)

तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद् द्वितीयं चाप्युपोषणात् ॥ (६२।२)

तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः । (६३।१)

चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम् ॥ (६३।२)

पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः । (६४।१)

तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम् ॥ (६४।२)

उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा ॥ (६५।१)

उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् । (६६।१)

अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम् ॥ (६६।२)

षड्योजनवहा कुल्य नद्यो ऽल्पा द्वादशैव च । (६७।१)

चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस् ततो ऽधिकाः ॥ (६७।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे तीर्थयात्रादिविधानविशेषकथनं नाम सप्तविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ (६८।१)