श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मणिनागेश्वरं शुभम् । (१।२)

उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम् । (१।३)

स्थापितं मणिनागेन लोकानां हितकाम्यया ॥ (१।४)

युधिष्ठिर उवाच । (२।१)

आशीविषेण सर्पेण ईश्वरस्तोषितः कथम् । (२।२)

क्षुद्राः सर्वस्य लोकस्य भयदा विषशालिनः ॥ (२।३)

कथ्यतां तात मे सर्वं पातकस्योपशान्तिदम् । (३।१)

मम सन्तापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम् ॥ (३।२)

कर्णभीष्मोद्भवं रौद्रं दुःखं पाञ्चालिसम्भवम् । (४।१)

तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतः ॥ (४।२)

श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां वै पापनाशिनीम् । (५।१)

अयुक्तमिदमस्माकं द्विज क्लेशो न शाम्यति ॥ (५।२)

अथवा प्राप्स्यते तात विद्यादानस्य यत्फलम् । (६।१)

तत्फलं प्राप्यते नित्यं कथाश्रवणतो हरेः ॥ (६।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (७।१)

यथायथा त्वं नृप भाषसे च तथातथा मे सुखमेति भारती । (७।२)

शैथिल्यता वा जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात । (७।३)

शृणुष्व तस्मात्सह बान्धवैश्च कथामिमां पापहरां प्रशस्ताम् ॥ (७।४)

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् ॥ (८।१)

कथितं पूर्वतो वृत्तैः पारम्पर्येण भारत ॥ (९।१)

द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे । (१०।१)

गरुत्मन्तं च विनतासूत कद्रूर् अहीनथ ॥ (१०।२)

संतोषेण च ते तात तिष्ठतः काश्यपे गृहे । (११।१)

कद्रूश्च विनता नाम हृष्टे च वनिते सदा ॥ (११।२)

ताभ्यां सार्द्धं क्रीडते च कश्यपो ऽपि प्रजापतिः । (१२।१)

ततस्त्वेकदिने प्राप्ते आश्रमस्था शुभानना ॥ (१२।२)

उच्चैःश्रवं हयं दृष्ट्वा मनोवेगसमन्वितम् । (१३।१)

पश्य पश्य हि तन्वङ्गी हयं सर्वत्र पाण्डुरम् ॥ (१३।२)

धावमानमविश्रान्तं जवेन मनसोपमम् । (१४।१)

तं दृष्ट्वा सहसा चाश्वमीर्ष्याभावेन चाब्रवीत् ॥ (१४।२)

कद्रूर् उवाच । (१५।१)

ब्रूहि भद्रे सहस्रांशोर् अश्वः किंवर्णको भवेत् । (१५।२)

अहं ब्रवीमि कृष्णो ऽयं त्वं किं वदसि तद्वद ॥ (१५।३)

विनतोवाच । (१६।१)

पश्यसे ननु नेत्रैश्च कृष्णं श्वेतं न पश्यसि । (१६।२)

असत्यभाषणाद्भद्रे यमलोकं गमिष्यसि ॥ (१६।३)

सत्यानृते तु वचने पणस्तव ममैव तु । (१७।१)

सहस्रं चैव वर्षाणां दास्यहं तव मन्दिरे ॥ (१७।२)

असत्या यदि मे वाणी कृष्ण उच्चैःश्रवा यदि । (१८।१)

तदाहं त्वद्गृहे दासी भवामि सर्पमातृके ॥ (१८।२)

यदि उच्चैःश्रवाः श्वेतो ऽहं दासी च तवैव तु । (१९।१)

एवं परस्परं द्वाभ्यां संवादो ऽयं व्यवर्धत ॥ (१९।२)

आश्रमेषु गता बाला रात्रौ चिन्तापरा स्थिता । (२०।१)

बन्धुवर्गस्य कथितं समस्तं तद्विचेष्टितम् ॥ (२०।२)

पुत्राणां कथितं पार्थ पणं चैव मया कृतम् । (२१।१)

हाहाकारः कृतः सर्पैः श्रुत्वा मात्रा पणं कृतम् ॥ (२१।२)

जाता दासी न सन्देहः श्वेतो भास्करवाहनः । (२२।१)

उच्चैःश्रवा हयः श्वेतो न कृष्णो विद्यते क्वचित् ॥ (२२।२)

कद्रूर् उवाच । (२३।१)

यथाहं न भवे दासी तत्कार्यं च विचिन्त्यताम् । (२३।२)

विशध्वं रोमकूपेषु ह्युच्चैःश्रवहयस्य तु ॥ (२३।३)

एकं मुहूर्तमात्रं तु यावत् कृष्णः स दृश्यते । (२४।१)

क्षणमात्रेण चैकेन दासी सा भवते मम ॥ (२४।२)

दासीं कृत्वा तु तां तन्वीं विनतां सत्यगर्विताम् । (२५।१)

ततः स्वस्थानगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम् ॥ (२५।२)

सर्पा ऊचुः । (२६।१)

यथा त्वं जननी चाम्ब सर्वेषां भुवि पूजिता । (२६।२)

तथा सापि विशेषेण वञ्चितव्या न मातरः ॥ (२६।३)

माता च पितृभार्या च मातृमाता पितामही । (२७।१)

कर्मणा मनसा वाचा हितं तासां समाचरेत् ॥ (२७।२)

सा ततस्तेन वाक्येन क्रुद्धा कालानलोपमा । (२८।१)

मम वाक्यम् अकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः ॥ (२८।२)

हव्यवाहमुखे सर्वे ते यास्यन्त्य् अविचारितम् । (२९।१)

मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे चैव भुजङ्गमाः ॥ (२९।२)

केचित्प्रविष्टा रोमेषु उच्चैःश्रवहयस्य च । (३०।१)

नष्टाः केचिद् दशदिशं कद्रूशापभयात् ततः ॥ (३०।२)

केचिद्गङ्गाजले नष्टाः केचिन् नष्टाः सरस्वतीम् । (३१।१)

केचिन्महोदधौ लीनाः प्रविष्टा विन्ध्यकन्दरे ॥ (३१।२)

आश्रित्य नर्मदातोये मणिनागोत्तमो नृप । (३२।१)

तपश्चचार विपुलमुत्तरे नर्मदातटे ॥ (३२।२)

मातृशापभयात्पार्थ ध्यायते कामनाशनम् । (३३।१)

अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम् ॥ (३३।२)

वायुभक्षः शतं साग्रं तदर्धं रविवीक्षकः । (३४।१)

एवं ध्यानरतस्यैव प्रत्यक्षस्त्रिपुरान्तकः ॥ (३४।२)

साधु साधु महाभाग सत्त्ववांस्तु भुजंगम । (३५।१)

त्वया भक्त्या गृहीतो ऽहं प्रीतस्ते ह्युरगेश्वर । (३५।२)

वरं याचय मे क्षिप्रं यस्ते मनसि वर्तते ॥ (३५।३)

मणिनाग उवाच । (३६।१)

मातृशापभयान्नाथ क्लिष्टो ऽहं नर्मदातटे । (३६।२)

त्वत्प्रसादेन मे नाथ मातृशापो भवेद्वृथा ॥ (३६।३)

ईश्वर उवाच । (३७।१)

हव्यवाहमुखं वत्स न प्राप्स्यसि ममाज्ञया । (३७।२)

मम लोके निवासश्च तव पुत्र भविष्यति ॥ (३७।३)

मणिनाग उवाच । (३८।१)

अत्र स्थाने महादेव स्थीयतामंशभागतः । (३८।२)

सहस्रांशेन भागेन स्थीयतां नर्मदाजले । (३८।३)

उपकाराय लोकानां मम नाम्नैव शङ्कर ॥ (३८।४)

ईश्वर उवाच । (३९।१)

स्थापयस्व परं लिङ्गम् आज्ञया मम पन्नग । (३९।२)

इत्युक्त्वान्तर्हितो देवो जगाम ह्युमया सह ॥ (३९।३)

मार्कण्डेय उवाच । (४०।१)

तत्र तीर्थे तु ये गत्वा शुचिप्रयतमानसाः । (४०।२)

पञ्चम्यां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां शुक्लकृष्णयोः ॥ (४०।३)

अर्चयन्ति सदा पार्थ नोपसर्पन्ति ते यमम् । (४१।१)

दध्ना च मधुना चैव घृतेन क्षीरयोगतः ॥ (४१।२)

स्नापयन्ति विरूपाक्षमुमादेहार्धधारिणम् । (४२।१)

कामाङ्गदहनं देवमघासुरनिषूदनम् ॥ (४२।२)

स्नाप्यमानं च ये भक्त्वा पश्यन्ति परमेश्वरम् । (४३।१)

ते यान्ति च परे लोके सर्वपापविवर्जितैः ॥ (४३।२)

श्राद्धं प्रेतेषु ये पार्थ चाष्टम्यां पञ्चमीषु च । (४४।१)

ब्राह्मणैश्च सदा योग्यैर् वेदपाठकचिन्तकैः ॥ (४४।२)

स्वदारनिरतैः श्लक्ष्णैः परदारविवर्जितैः । (४५।१)

षट्कर्मनिरतैस् तात शूद्रप्रेषणवर्जितैः ॥ (४५।२)

खञ्जाश्च दर्दुराः षण्ढा वार्द्धुष्याश्च कृषीवलाः । (४६।१)

भिन्नवृत्तिकराः पुत्र नियोज्या न कदाचन ॥ (४६।२)

वृषलीमन्दिरे यस्य महिषीं यस्तु पालयेत् । (४७।१)

स विप्रो दूरतस्त्याज्यो व्रते श्राद्धे नराधिप ॥ (४७।२)

काणाष्टुंटाश्च मण्टाश्च वेदपाठविवर्जिताः । (४८।१)

न ते पूज्या द्विजाः पार्थ मणिनागेश्वरे शुभे ॥ (४८।२)

यदीच्छेदूर्ध्वगमनमात्मनः पितृभिः सह । (४९।१)

सर्वाङ्गरुचिरां धेनुं यो दद्यादग्रजन्मने ॥ (४९।२)

स याति परमं लोकं यावदाभूतसम्प्लवम् । (५०।१)

ततः स्वर्गाच्च्युतः सो ऽपि जायते विमले कुले ॥ (५०।२)

ये पश्यन्ति परं भक्त्या मणिनागेश्वरं नृप । (५१।१)

न तेषां जायते वंशे पन्नगानां भयं नृप ॥ (५१।२)

पन्नगः शङ्कते तेषां मणिनागप्रदर्शनात् । (५२।१)

सौपर्णरूपिणस्ते वै दृश्यन्ते नागमण्डले ॥ (५२।२)

फलानि चैव दानानां शृणुष्वाथ नृपोत्तम । (५३।१)

अन्नं संस्कारसंयुक्तं ये ददन्ते नरोत्तमाः ॥ (५३।२)

तोयं शय्यां तथा छत्रं कन्यां दासीं सुभाषिणीम् । (५४।१)

पात्रे देयं यतो राजन् यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ (५४।२)

सुरभीणि च पुष्पाणि गन्धवस्त्राणि दापयेत् । (५५।१)

दीपं धान्यं गृहं शुभ्रं सर्वोपस्करसंयुतम् ॥ (५५।२)

ये ददन्ते परं भक्त्या ते व्रजन्ति त्रिविष्टपम् । (५६।१)

मणिनागे नृपश्रेष्ठ यच्च दानं प्रदीयते ॥ (५६।२)

तस्य दानस्य भावेन स्वर्गे वासो भवेद्ध्रुवम् । (५७।१)

पातकानि प्रलीयन्ते आमपात्रे यथा जलम् ॥ (५७।२)

नर्मदातोयसंसिद्धं भोज्यं विप्रे ददाति यः । (५८।१)

सो ऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः क्रीडते दैवतैः सह ॥ (५८।२)

ततः स्वर्गच्युतानां हि लक्षणं प्रवदाम्यहम् । (५९।१)

दीर्घायुषो जीवपुत्रा धनवन्तः सुशोभनाः ॥ (५९।२)

सर्वव्याधिविनिर्मुक्ताः सुतभृत्यैः समन्विताः । (६०।१)

त्यागिनो भोगसंयुक्ता धर्माख्यानरताः सदा ॥ (६०।२)

देवद्विजगुरोर्भक्तास् तीर्थसेवापरायणाः । (६१।१)

मातापितृवशा नित्यं द्रोहक्रोधविवर्जिताः ॥ (६१।२)

एभिरेव गुणैर् युक्ता ये नराः पाण्डुनन्दन । (६२।१)

सत्यं ते स्वर्गादायाताः स्वर्गे वासं व्रजन्ति ते ॥ (६२।२)

सर्वतीर्थवरं तीर्थं मणिनागं नृपोत्तम । (६३।१)

तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः पठेच्छृणुयाद् अपि ॥ (६३।२)

सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते । (६४।१)

न विषं क्रमते तेषां विचरन्ति यथेच्छया ॥ (६४।२)

भाद्रपद्यां च यत्षष्ठ्यां पुण्यं सूर्यस्य दर्शने । (६५।१)

तत्फलं समवाप्नोति आख्यानश्रवणेन तु ॥ (६५।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः ॥ (६६।१)