श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

ततो गच्छेन्महीपाल व्यासतीर्थमनुत्तमम् । (१।२)

दुर्लभं मनुजैः पुण्यमन्तरिक्षे व्यवस्थितम् ॥ (१।३)

युधिष्ठिर उवाच । (२।१)

कस्माद्वै व्यासतीर्थं तदन्तरिक्षे व्यवस्थितम् । (२।२)

एतदाख्याहि संक्षेपात् त्यज ग्रन्थस्य विस्तरम् ॥ (२।३)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (३।१)

साधु साधु महाबाहो धर्मवान्साधुवत्सल । (३।२)

स्वकर्मनिरतः पार्थ तीर्थयात्राकृतादरः ॥ (३।३)

दुर्लभं सर्वजन्तूनां व्यासतीर्थं नरेश्वर । (४।१)

पीडितो वृद्धभावेन अकल्पो ऽहं नृपात्मज ॥ (४।२)

विसंज्ञो गतवित्तस्तु संजातः स्मृतिवर्जितः । (५।१)

गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया ॥ (५।२)

कलिस्तत्रैव राजेन्द्र न विशेद्व्याससंश्रयात् । (६।१)

अन्तरिक्षे तु संजातं रेवायाश्चेष्टितेन तु ॥ (६।२)

विरिञ्चिर्नैव शक्नोति रेवाया गुणकीर्तनम् । (७।१)

कथं ज्ञास्याम्यहं तात रेवामाहात्म्यमुत्तमम् ॥ (७।२)

व्यासतीर्थं विशेषेण लवमात्रं ब्रवीम्यतः । (८।१)

प्रत्यक्षः प्रत्ययो यत्र दृश्यते ऽद्य कलौ युगे ॥ (८।२)

विहङ्गो गच्छते नैव भित्त्वा शूलं सुदारुणम् । (९।१)

तस्योत्पत्तिं समासेन कथयामि नृपात्मज ॥ (९।२)

आसीत्पूर्वं महीपाल मुनिर्मान्यः पराशरः । (१०।१)

तेनात्युग्रं तपश्चीर्णं गङ्गाम्भसि महाफलम् ॥ (१०।२)

प्राणायामेन संतस्थौ प्रविष्टो जाह्नवीजले । (११।१)

पूर्णे द्वादशमे वर्षे निष्क्रान्तो जलमध्यतः ॥ (११।२)

भिक्षार्थी संचरेद् ग्रामं नावा यत्रैव तिष्ठति । (१२।१)

तत्र तेन परा दृष्टा बाला चैव मनोहरा ॥ (१२।२)

तां दृष्ट्वा स च कामार्त उवाच मधुरं तदा । (१३।१)

मां नयस्व परं पारं कासि त्वं मृगलोचने ॥ (१३।२)

नावारूढे नदीतीरे मम चित्तप्रमाथिनि । (१४।१)

एवमुक्ता तु सा तेन प्रणम्य ऋषिपुंगवम् ॥ (१४।२)

कथयामास चात्मानं दृष्ट्वा तं काममोहितम् । (१५।१)

कैवर्तानां गृहे दासी कन्याहं द्विजसत्तम ॥ (१५।२)

नावासंरक्षणार्थाय आदिष्टा स्वामिना विभो । (१६।१)

मया विज्ञापितं वृत्तमशेषं ज्ञातुमर्हसि ॥ (१६।२)

एवमुक्तस्तया सो ऽथ क्षणं ध्यात्वाब्रवीद् इदम् ॥ (१७।१)

पराशर उवाच । (१८।१)

अहं ज्ञानबलाद्भद्रे तव जानामि सम्भवम् । (१८।२)

कैवर्तपुत्रिका न त्वं राजकन्यासि सुन्दरि ॥ (१८।३)

कन्योवाच । (१९।१)

कः पिता कथ्यतां ब्रह्मन्कस्या वा ह्युदरोद्भवा । (१९।२)

कस्मिन्वंशे प्रसूताहं कैवर्ततनया कथम् ॥ (१९।३)

पराशर उवाच । (२०।१)

कथयामि समस्तं यत्त्वया पृष्टमशेषतः । (२०।२)

वसुर्नामेति भूपालः सोमवंशविभूषणः ॥ (२०।३)

जम्बूद्वीपाधिपो भद्रे शत्रूणां भयवर्धनः । (२१।१)

शतानि सप्त भार्याणां पुत्राणां च दशैव तु ॥ (२१।२)

धर्मेण पालयेल्लोकानीशवत्पूज्यते सदा । (२२।१)

म्लेच्छास्तस्याविधेयाश्च क्षीरद्वीपनिवासिनः ॥ (२२।२)

तेषामुत्सादनार्थाय ययावुल्लङ्घ्य सागरम् । (२३।१)

संयुक्तः पुत्रभृत्यैश्च पौरुषे महति स्थितैः ॥ (२३।२)

समरं तैः समारब्धं म्लेच्छैश्च वसुना सह । (२४।१)

जिता म्लेच्छाः समस्तास्ते वसुना मृगलोचने ॥ (२४।२)

करदास्ते कृतास्तेन सपुत्रबलवाहनाः । (२५।१)

प्रधाना तस्य सा राज्ञी तव माता मृगेक्षणे ॥ (२५।२)

प्रवासस्थे महीपाले संजाता सा रजस्वला । (२६।१)

नारीणां तु सदाकालं मन्मथो ह्यधिको भवेत् ॥ (२६।२)

विशेषेण ऋतोः काले भिद्यन्ते कामसायकैः । (२७।१)

मन्मथेन तु संतप्ताचिन्तयत्सा शुभेक्षणा ॥ (२७।२)

दूतं वै प्रेषयाम्यद्य वसुराज्ञः समीपतः । (२८।१)

आहूतः सत्वरं दूत गच्छ त्वं नृपसन्निधौ ॥ (२८।२)

दूत उवाच । (२९।१)

परतीरं गतो देवि वसुराजारिशासनः । (२९।२)

तत्र गन्तुम् अशक्येत जलयानैर्विना शुभे ॥ (२९।३)

तानि यानानि सर्वाणि गृहीतानि परे तटे । (३०।१)

दूतवाक्येन सा राज्ञी विषण्णा कामपीडिता ॥ (३०।२)

तत्सखी तामुवाचाथ कस्मात्त्वं परितप्यसे । (३१।१)

स्वलेखः प्रेष्यतां देवि शुकहस्ते यथार्थतः ॥ (३१।२)

समुद्रं लङ्घयित्वा तु शकुन्ता यान्ति सुन्दरि । (३२।१)

सखिवाक्येन सा राज्ञी स्वस्था जाता नराधिप ॥ (३२।२)

व्याहृतो लेखकस्तत्र लिख लेखं ममाज्ञया । (३३।१)

त्वद्धीना सत्यभामाद्य वसो राजन्न जीवति ॥ (३३।२)

ऋतुकालो ऽद्य संजातो लिख लेखं तु लेखकं । (३४।१)

लिखिते भूर्जपत्रे तु लेखे वै लेखकेन तु ॥ (३४।२)

शुकः पञ्जरमध्यस्थ आनीतोद्धैव सन्निधौ ॥ (३५।१)

सत्यभामोवाच । (३६।१)

नीत्वा लेखं गच्छ शीघ्रं वसुराज्ञः समीपतः । (३६।२)

शकुनिः प्रणतो भूत्वा गृहीत्वा लेखमुत्तमम् ॥ (३६।३)

उत्पत्य सहसा राजञ्जगामाकाशमण्डलम् । (३७।१)

ततः पक्षी गतः शीघ्रं वसुराजसमीपतः ॥ (३७।२)

क्षिप्ते लेखे शुकेनैव सत्यभामाविसर्जिते । (३८।१)

वसुराज्ञा ततो लेखो गृह्य हस्ते ऽवधारितः ॥ (३८।२)

लेखार्थं चिन्तयित्वा तु गृह्य वीर्यं नरेश्वरः । (३९।१)

अमोघं पुटिकां कृत्वा प्रतिलेखेन मिश्रितम् ॥ (३९।२)

शुकस्य सो ऽपयामास गच्छ राज्ञीसमीपतः । (४०।१)

प्रणम्य वसुराजानं बीजं गृह्योत्पपात ह ॥ (४०।२)

समुद्रोपरि सम्प्राप्तः शुकः श्येनेन वीक्षितः । (४१।१)

सामिषं तं शुकं ज्ञात्वा श्येनस् तम् अभ्यधावत ॥ (४१।२)

हतश्चञ्चुप्रहारेण शुकः श्येनेन भारत । (४२।१)

मूर्च्छया तस्य तद्बीजं पतितं सागराम्भसि ॥ (४२।२)

मत्स्येन गिलितं तच्च बीजं वसुमहीपतेः । (४३।१)

कन्या मत्स्योदरे जाता तेन बीजेन सुन्दरि ॥ (४३।२)

प्राप्तो ऽसौ लुब्धकैर्मत्स्य आनीतः स्वगृहं ततः । (४४।१)

यावद् विदारितो मत्स्यस् तावद् दृष्टा त्वम् उत्तमे ॥ (४४।२)

शशिमण्डलसङ्काशा सूर्यतेजःसमप्रभा । (४५।१)

दृष्ट्वा त्वां हर्षिताः सर्वे कैवर्ता जाह्नवीतटे ॥ (४५।२)

हर्षितास्ते गताः सर्वे प्रधानस्य च मन्दिरम् । (४६।१)

स्त्रीरत्नं कथयामासुर्गृहाण त्वं महाप्रभम् ॥ (४६।२)

गृहीता तेन तन्वङ्गी ह्यपुत्रेण मृगेक्षणा । (४७।१)

भार्यां स्वामाह तन्वङ्गि पालयस्व मृगेक्षणे ॥ (४७।२)

ततः सा चिन्तयामास पराशरवचस्तदा । (४८।१)

एवमुक्त्वा तु सा तेन दत्तात्मानं नरेश्वर ॥ (४८।२)

उवाच साधु मे ब्रह्मन्मत्स्यगन्धो ऽनु वर्तते । (४९।१)

ततस्तेन तु सा बाला दिव्यगन्धाधिवासिता ॥ (४९।२)

कृता योगबलेनैव ज्वालयित्वा विभावसुम् । (५०।१)

कृत्वा प्रदक्षिणं वह्निमूढा तेन रसात्तदा ॥ (५०।२)

जलयानस्य मध्ये तु कामस्थानान्यसंस्पृशत् । (५१।१)

ज्ञात्वा कामोत्सुकं विप्रं भीता सा धर्मनन्दन ॥ (५१।२)

हसन्ती तमुवाचाथ देव त्वं लोकसन्निधौ । (५२।१)

न लज्जसे कथं धीमन्कुर्वाणः पामरोचितम् ॥ (५२।२)

ततस्तेन क्षणं ध्यात्वा संस्मृता हृदि तामसी । (५३।१)

आगता तामसी माया यया व्याप्तं चराचरम् ॥ (५३।२)

ततः सा विस्मिता तेन कर्मणैव तु रञ्जिता । (५४।१)

ब्रह्मचर्याभितप्तेन स्त्रीसौख्यं क्रीडितं तदा ॥ (५४।२)

ततः सा तत्क्षणादेव गर्भभारेण पीडिता । (५५।१)

प्रसूता बालकं तत्र जटिलं दण्डधारिणम् ॥ (५५।२)

कमण्डलुधरं शान्तं मेखलाकटिभूषितम् । (५६।१)

उत्तरीयकृतस्कन्धं विष्णुमायाविवर्जितम् ॥ (५६।२)

ततो ऽपि शङ्किता पार्थ दृष्ट्वा तं कलबालकम् । (५७।१)

वेपमाना ततो बाला जगाम शरणं मुनेः ॥ (५७।२)

रक्ष रक्ष मुनिश्रेष्ठ पराशर महामते । (५८।१)

जातं मे ऽत्यद्भुतं पुत्रं कौपीनवरमेखलम् । (५८।२)

दण्डहस्तं जटायुक्तम् उत्तरीयविभूषितम् ॥ (५८।३)

पराशर उवाच । (५९।१)

मा भैषीः स्वसुते जाते कुमारी त्वं भविष्यसि । (५९।२)

नाम्ना योजनगन्धेति द्वितीयं सत्यवत्यपि ॥ (५९।३)

शंतनुर् नाम राजा यः स ते भर्ता भविष्यति । (६०।१)

प्रथमा महिषी तस्य सोमवंशविभूषणा ॥ (६०।२)

गच्छ त्वं स्वाश्रयं शुभ्रे पूर्वरूपेण संस्थिता । (६१।१)

मा विषादं कुरुष्वात्र दृष्टं ज्ञानस्य मे बलम् ॥ (६१।२)

इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रः सा बाला पुत्रमाश्रिता । (६२।१)

नत्वोचे मातरं भक्त्या साष्टाङ्गं विनयानतः ॥ (६२।२)

क्षम्यतां मातरुक्तं मे प्रसादः क्रियताम् अपि । (६३।१)

ईश्वराराधने यत्नं करिष्याम्यहमम्बिके ॥ (६३।२)

ततः सा पुत्रवाक्येन विषण्णा वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (६४।१)

योजनगन्धोवाच । (६५।१)

मा त्यक्त्वा गच्छ वत्साद्य मातरं मामनागसम् । (६५।२)

त्वद्वियोगेन मे पुत्र पञ्चत्वं भाव्यसंशयम् ॥ (६५।३)

नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति भ्रातृसमं कुलम् । (६६।१)

नास्ति सत्यपरो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ॥ (६६।२)

बालभावे मया जात आधारः किल जायसे । (६७।१)

न मे भर्ता न मे पुत्रः पश्य कर्मविडम्बनम् ॥ (६७।२)

व्यास उवाच । (६८।१)

मा विषादं कुरुष्वान्तः सत्यम् एतन्मयोरितम् । (६८।२)

आपत्काले ऽस्मि ते देवि स्मर्तव्यः कार्यसिद्धये ॥ (६८।३)

आपदस्तारयिष्यामि क्षम्यतां मे दुरुत्तरम् । (६९।१)

इत्युक्त्वा प्रययौ व्यासः कन्या सापि गता गृहम् ॥ (६९।२)

पराशरसुतस्तत्र विषष्णो वनमध्यतः । (७०।१)

त्रेतायुगावसाने तु द्वापरादौ नरेश्वर ॥ (७०।२)

व्यासार्थं चिन्तयामासुर्देवाः शक्रपुरोगमाः । (७१।१)

आख्यातो नारदेनैव पुत्रः पराशरस्य सः ॥ (७१।२)

कैवर्तपुत्रिकाजातो ज्ञानी जह्नुसुतातटे । (७२।१)

ततो नारदवाक्येन आगताः सुरसत्तमाः ॥ (७२।२)

रामः पितामहः शक्रो मुनिसङ्घैः समावृताः । (७३।१)

आस्यादिकं पृथग्दत्त्वा साधु साध्वित्युदीरयन् ॥ (७३।२)

पितामहेन वै बालो गर्भाधानादिसंस्कृतः । (७४।१)

द्वीपायनो द्वीपजन्मा पाराशर्यः पराशरात् ॥ (७४।२)

कृष्णांशात्कृष्णनामायं व्यासो वेदान्व्यसिष्यति । (७५।१)

विरञ्चिनाभिषिक्तो ऽसौ मुनिसङ्घैः पुनःपुनः ॥ (७५।२)

व्यासस्त्वं सर्वलोकेषु इत्युक्त्वा प्रययुः सुराः । (७६।१)

तीर्थयात्रा समारब्धा कृष्णद्वैपायनेन तु ॥ (७६।२)

गङ्गावगाहिता तेन केदारश्च सपुष्करः । (७७।१)

गया च नैमिषं तीर्थं कुरुक्षेत्रं सरस्वती ॥ (७७।२)

उज्जयिन्यां महाकालं सोमनाथं प्रभासके । (७८।१)

पृथिव्यां सागरान्तायां स्नात्वा यातो महामुनिः ॥ (७८।२)

अमृतां नर्मदां प्राप्तो रुद्रदेहोद्भवां शुभाम् । (७९।१)

साह्लादो नर्मदां दृष्ट्वा चित्तविश्रान्तिमाप च ॥ (७९।२)

तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः । (८०।१)

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः ॥ (८०।२)

सार्द्रवासाश्च हेमन्ते तिष्ठन्दध्यौ महेश्वरम् । (८१।१)

स्वान्तर्हृत्कमले स्थाप्य ध्यायते परमेश्वरम् ॥ (८१।२)

सृष्टिसंहारकर्तारम् अछेद्यं वरदं शुभम् । (८२।१)

नित्यं सिद्धेश्वरं लिङ्गं पूजयेद्ध्यानतत्परः ॥ (८२।२)

अर्चनात्सिद्धलिङ्गस्य ध्यानयोगप्रभावतः । (८३।१)

प्रत्यक्षः शङ्करो जातः कृष्णद्वैपायनस्य सः ॥ (८३।२)

ईश्वर उवाच । (८४।१)

तोषितो ऽहं त्वया वत्स वरं वरय शोभनम् ॥ (८४।२)

व्यास उवाच । (८५।१)

यदि तुष्टो ऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । (८५।२)

प्रत्यक्षो नर्मदातीरे स्वयमेव भविष्यसि । (८५।३)

अतीतानागतज्ञो ऽहं त्वत्प्रसादादुमापते ॥ (८५।४)

ईश्वर उवाच । (८६।१)

एवं भवतु ते पुत्र मत्प्रसादादसंशयम् । (८६।२)

त्वयि भक्तिगृहीतो ऽहं प्रत्यक्षो नर्मदातटे ॥ (८६।३)

सहस्रांशार्धभावेन प्रत्यक्षो ऽहं त्वदाश्रमे । (८७।१)

इत्युक्त्वा प्रययौ देवः कैलासं नगमुत्तमम् ॥ (८७।२)

पत्नीसंग्रहणं जातं कृष्णद्वैपायनस्य तु । (८८।१)

शास्त्रोक्तेन विधानेन पत्नी पालयतस्तथा ॥ (८८।२)

पुत्रो जातो ह्यपुत्रस्य पराशरसुतस्य च । (८९।१)

देवैर् वर्धापितः सर्वैर् इञ्चेन्द्रपुरोगमैः ॥ (८९।२)

पुत्रजन्मन्यथाजग्मुर् वशिष्ठाद्या मुनीश्वराः । (९०।१)

तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पराशरपुरोगमाः ॥ (९०।२)

मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः । (९१।१)

यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती ॥ (९१।२)

एवमादिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च । (९२।१)

सशिष्याश्च महाभागा नर्मदातटमाश्रिताः ॥ (९२।२)

व्यासाश्रमे शुभे रम्ये संतुष्टा आययुर्नृप । (९३।१)

दृष्ट्वा तान्सो ऽपि विप्रेन्द्रानभ्युत्थानकृतोद्यमः ॥ (९३।२)

पितुः पूर्वं प्रणम्यादौ सर्वेषां च यथाविधि । (९४।१)

आसनानि ददौ भक्त्या पाद्यमर्घं न्यवेदयत् ॥ (९४।२)

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतद् उवाच ह । (९५।१)

उद्धृतो ऽहं न सन्देहो युष्मत्सम्भाषणार्चनात् ॥ (९५।२)

आरण्यानि च शाकानि फलान्यारण्यजानि च । (९६।१)

तानि दास्यामि युष्माकं सर्वेषां प्रीतिपूर्वकम् ॥ (९६।२)

न्यमन्त्रयत तान्सर्वान्प्रत्येकं प्रणिपत्य च । (९७।१)

ततस्ते प्रणतं दृष्ट्वा कृष्णद्वैपायनं मुनिम् ॥ (९७।२)

वर्धयित्वा जयाशीर्भिरवलोक्य परस्परम् । (९८।१)

पराशरः समस्तैश्च वीक्षितो मुनिपुंगवैः ॥ (९८।२)

उत्तरं दीयतां तात कृष्णद्वैपायनस्य च । (९९।१)

एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्भगवान्स पराशरः । (९९।२)

प्रोवाच स्वात्मजं व्यासमृषीणां यच्चिकीर्षितम् ॥ (९९।३)

श्रीपराशर उवाच । (१००।१)

नेच्छन्ति दक्षिणे कूले व्रतभङ्गभयादथ । (१००।२)

भोजनं भोक्तुकामास्ते श्राद्धे चैव विशेषतः ॥ (१००।३)

व्यास उवाच । (१०१।१)

करोमि भवतामुक्तमत्रैव स्थीयतां क्षणम् । (१०१।२)

यावत्प्रसाद्य सरितं करोमि विधिमुत्तमम् ॥ (१०१।३)

एवमुक्त्वा शुचिर्भूत्वा नर्मदातटमास्थितः । (१०२।१)

स्तोत्रं जगाद सहसा तन्निबोध नरेश्वर ॥ (१०२।२)

जय भगवति देवि नमो वरदे जय पापविनाशिनी बहुफलदे । (१०३।१)

जय शुम्भनिशुम्भकपालधरे प्रणमामि तु देवनरार्तिहरे ॥ (१०३।२)

जय चन्द्रदिवाकरनेत्रधरे जय पावकभूषितवक्त्रवरे । (१०४।१)

जय भैरवदेहनिलीनपरे जय अन्धकरक्तविशोषकरे ॥ (१०४।२)

जय महिषविमर्दिनि शूलकरे जय लोकसमस्तकपापहरे । (१०५।१)

जय देवि पितामहरामनते जय भास्करशक्रशिरोऽवनते ॥ (१०५।२)

जय षण्मुखसायुध ईशनुते जय सागरगामिनि शम्भुनुते । (१०६।१)

जय दुःखदरिद्रविनाशकरे जय पुत्रकलत्रविवृद्धिकरे ॥ (१०६।२)

जय देवि समस्तशरीरधरे जय नाकविदर्शिनि दुःखहरे । (१०७।१)

जय व्याधिविनाशिनि मोक्षकरे जय वाञ्छितदायिनि सिद्धवरे ॥ (१०७।२)

एतद्व्यासकृतं स्तोत्रं यः पठेच्छिवसन्निधौ । (१०८।१)

गृहे वा शुद्धभावेन कामक्रोधविवर्जितः ॥ (१०८।२)

तस्य व्यासो भवेत्प्रीतः प्रीतश्च वृषवाहनः । (१०९।१)

प्रीता स्यान्नर्मदा देवी सर्वपापक्षयंकरी ॥ (१०९।२)

न ते यान्ति यमालोकं यैः स्तुता भुवि नर्मदा । (११०।१)

पितामहो ऽपि मुह्येत देवि त्वद्गुणकीर्तनात् ॥ (११०।२)

वाक्पतिर्नैव ते वक्तुं स्वरूपं वेद नर्मदे । (१११।१)

कथं गुणानहं देवि त्वदीयाञ्ज्ञातुमुत्सहे ॥ (१११।२)

इति ज्ञात्वा शुचिं भावं वाङ्मनःकायकर्मभिः । (११२।१)

प्रसन्ना नर्मदादेवी ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ (११२।२)

सत्यवादेन तुष्टाहं भोभो व्यास महामुने । (११३।१)

यदीच्छसि वरं किंचित्तं ते सर्वं ददाम्यहम् ॥ (११३।२)

व्यास उवाच । (११४।१)

यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम । (११४।२)

आतिथ्यमुत्तरे कूले ऋषीणां दातुमर्हसि ॥ (११४।३)

नर्मदोवाच । (११५।१)

अयुक्तं याचितं व्यास विमार्गे यत्प्रवर्तनम् । (११५।२)

इन्द्रचन्द्रयमैः शक्यम् उन्मार्गे न प्रवर्तितुम् ॥ (११५।३)

याचस्वान्यं वरं पुत्र यत्किंचिद्भुवि दुर्लभम् । (११६।१)

एतच्छ्रुत्वा वचो देव्या व्यासो मूर्च्छां यतस्तदा ॥ (११६।२)

वृथा क्लेशो ऽद्य मे जात इति मत्वा पपात ह । (११७।१)

धरणी चलिता सर्वा सशैलवनकानना ॥ (११७।२)

मूर्च्छापन्नं ततो व्यासं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः । (११८।१)

हाहाकारमुखाः सर्वे तत्राजग्मुः सहस्रशः ॥ (११८।२)

व्यासमुत्थापयामासुर् वेदव्यसनतत्परम् । (११९।१)

ब्राह्मणार्थे च संक्लिष्टो नात्महेतोः सरिद्वरे ॥ (११९।२)

गवार्थे ब्राह्मणार्थे च सद्यः प्राणान्परित्यजेत् । (१२०।१)

एवं सा नर्मदा प्रोक्ता ब्रह्माद्यैः सुरसत्तमैः ॥ (१२०।२)

सुशीतलैस्तं बहुभिश्च वातैर् रेवाभ्यषिञ्चत्स्वजलेन भीता । (१२१।१)

सचेतनः सत्यवतीसुतो ऽपि प्रणम्य देवान्सरितं जगाद ॥ (१२१।२)

व्यास उवाच । (१२२।१)

तीर्थैः समस्तैः किल सेवनाय फलं प्रदिष्टं मम मन्दभाग्यात् । (१२२।२)

यद्देवि पुण्या विफला ममाशा आरण्यपुष्पाणि यथा जनानाम् ॥ (१२२।३)

नर्मदोवाच । (१२३।१)

यतो यतो मां हि महानुभाव निनीषते चित्तमिलातले ऽत्र । (१२३।२)

विन्ध्येन सार्द्धं तव मार्गमद्य यास्याम्यहं दण्डधरस्य पृष्ठे ॥ (१२३।३)

एवमुक्तो महातेजा व्यासः सत्यवतीसुतः । (१२४।१)

दक्षिणे चालयामास स्वाश्रमस्य सरिद्वराम् ॥ (१२४।२)

दण्डहस्तो महातेजा हुङ्कारमकरोन्मुनिः । (१२५।१)

व्यासहुङ्कारभीता सा चलिता रुद्रनन्दिनी ॥ (१२५।२)

दण्डेन दर्शयन्मार्गं देवी तत्र प्रवर्तिता । (१२६।१)

व्यासमार्गं गता देवी दृष्टा शक्रपुरोगमैः ॥ (१२६।२)

पुष्पवृष्टिं ततो देवा व्यमुञ्चन् सह किंकरैः । (१२७।१)

किं कुर्मो ब्रूहि मे पुत्र कर्मणा ते स्म रञ्जिताः ॥ (१२७।२)

व्यास उवाच । (१२८।१)

तपश्च विपुलं कृत्वा दानं दत्त्वा महाफलम् । (१२८।२)

एतदेव नरैः कार्यं साधूनां यत्सुखावहम् ॥ (१२८।३)

यदि तुष्टा महाभागा अनुग्राह्यो ह्यहं यदि । (१२९।१)

तस्मान्ममाश्रमे सर्वैः स्थीयतां नात्र संशयः ॥ (१२९।२)

आतिथ्यं शाकपर्णेन रेवामृतविमिश्रितम् । (१३०।१)

प्रतिपन्नं समस्तैर्वः पराशरमुखैर्मम । (१३०।२)

स्थातव्यं स्वाश्रमे सर्वैर् रेवाया उत्तरे तटे ॥ (१३०।३)

मार्कण्डेय उवाच । (१३१।१)

स्नानतर्पणनित्यानि कृतानि द्विजसत्तमैः । (१३१।२)

व्यासकुण्डे ततो गत्वा होमः सर्वैः प्रकल्पितः ॥ (१३१।३)

श्रीफलैर्बिल्वपत्रैश्च जुहुवुर्जातवेदसम् । (१३२।१)

गौतमो भृगुर्माण्डव्यो नारदो लोमशस्तथा ॥ (१३२।२)

पराशरस्तथा शङ्खः कौशिकश्च्यवनो मुनिः । (१३३।१)

पिप्पलादो वसिष्ठश्च नाचिकेतो महातपाः ॥ (१३३।२)

विश्वामित्रो ऽप्यगस्त्यश्च उद्दालकयमौ तथा । (१३४।१)

शाण्डिल्यो जैमिनिः कण्वो याज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः ॥ (१३४।२)

शातातपो दधीचिश्च कपिलो गालवस्तथा । (१३५।१)

जैगीषव्यस्तथा दक्षो भरतो मुद्गलस्तथा ॥ (१३५।२)

वात्स्यायनो महातेजाः संवर्तः शक्तिरेव च । (१३६।१)

जातूकर्ण्यो भरद्वाजो वालखिल्यारुणिस्तथा ॥ (१३६।२)

एवमादिसहस्राणि जुह्वते जातवेदसम् । (१३७।१)

अक्षमालाकरोत्कीर्णा ध्यानयोगपरायणाः ॥ (१३७।२)

एकचित्ता द्विजाः सर्वे चक्रुर्होमक्रियां तदा । (१३८।१)

ततः समुत्थितं लिङ्गं मोक्षदं व्याधिनाशनम् ॥ (१३८।२)

अच्छेद्यं परमं देवं दृष्ट्वा व्यासस्तुतोष च । (१३९।१)

पुष्पवृष्टिं ददुर्देवा आशीर्वादान्द्विजोत्तमाः ॥ (१३९।२)

साष्टाङ्गं प्रणतो व्यासो देवं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् । (१४०।१)

ब्राह्मणान्पूजयामास शाकमूलफलेन च ॥ (१४०।२)

पितृपूर्वं द्विजाः सर्वे भोजिताः पाण्डुनन्दन । (१४१।१)

आशीर्वादांस्ततः पुण्यान् दत्त्वा विप्रा ययुः पुनः ॥ (१४१।२)

तदा प्रभृति तत्तीर्थं व्यासाख्यं प्रोच्यते बुधैः ॥ (१४२।१)

युधिष्ठिर उवाच । (१४३।१)

व्यासतीर्थस्य यत्पुण्यं तत्सर्वं कथयस्व मे । (१४३।२)

स्नानदानविधानं च यस्मिन्काले महाफलम् ॥ (१४३।३)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१४४।१)

कथयामि समस्तं ते भ्रातृभिः सह पाण्डव । (१४४।२)

कार्त्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः ॥ (१४४।३)

उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम् । (१४५।१)

स्नापयेद् ईश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा ॥ (१४५।२)

दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः । (१४६।१)

श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेत् परमेश्वरम् ॥ (१४६।२)

ततः सुगन्धकुसुमैर्बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् । (१४७।१)

मुचुकुन्देन कुन्देन कुशजातीप्रसूनकैः ॥ (१४७।२)

उन्मत्तमुनिपुष्पैश्च तथान्यैः कालसम्भवैः । (१४८।१)

अर्चयेत्परया भक्त्या द्वीपेश्वरम् अनुत्तमम् ॥ (१४८।२)

इक्षुगडुकदानेन तुष्यते परमेश्वरः । (१४९।१)

गडुकाष्टकदानेन पातकं यात्यहोर्जितम् ॥ (१४९।२)

मासर्जितं च नश्येत गडुकाष्टशतेन च । (१५०।१)

षाण्मासिकं सहस्रेण द्विगुणैर् अब्दिकं तथा ॥ (१५०।२)

आजन्मजनितं पापमयुतेन प्रणश्यति । (१५१।१)

द्विगुणैर्नश्यते व्याधिस्त्रिगुणैः स्याद्धनागमः ॥ (१५१।२)

षड्गुणैर् जायते वाग्मी सिद्धस्तद्द्विगुणैस्तथा । (१५२।१)

रुद्रत्वं दशलक्षैश्च जायते नात्र संशयः ॥ (१५२।२)

पौर्णमास्यां नृपश्रेष्ठ स्नानं कुर्वीत भक्तितः । (१५३।१)

मन्त्रोक्तेन विधानेन सर्वपापक्षयंकरम् ॥ (१५३।२)

वारुणं च तथाग्नेयं ब्राह्मयं चैवाक्षयंकरम् । (१५४।१)

देवान्पितॄन् मनुष्यांश्च विधिवत्तर्पयेद्बुधः ॥ (१५४।२)

ऋचा ऋग्वेदजं पुण्यं साम्ना सामफलं लभेत् । (१५५।१)

यजुर्वेदस्य यजुषा गायत्र्या सर्वमाप्नुयात् ॥ (१५५।२)

अक्षरं च जपेन्मन्त्रं सौरं वा शिवदैवतम् । (१५६।१)

अथवा वैष्णवं मन्त्रं द्वादशाक्षरसंज्ञितम् ॥ (१५६।२)

पूजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या सर्वलक्षणलक्षितान् । (१५७।१)

स्वदारनिरतान्विप्रान्दम्भलोभविवर्जितान् ॥ (१५७।२)

भिन्नवृत्तिकरान् पापान् पतिताञ्छूद्रसेवनान् । (१५८।१)

शूद्रीग्रहणसंयुक्तान्वृषली यस्य मन्दिरे ॥ (१५८।२)

परोक्षवादिनो दुष्टान्गुरुनिन्दापरायणान् । (१५९।१)

वेदद्वेषणशीलांश्च हैतुकान् बकवृत्तिकान् ॥ (१५९।२)

ईदृशान्वर्जयेच्छ्राद्धे दाने सर्वव्रतेषु च । (१६०।१)

गायत्रीसारमात्रो ऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः ॥ (१६०।२)

नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी । (१६१।१)

ईदृशान्पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः ॥ (१६१।२)

उपानहौ च वस्त्राणि शय्यां छत्रमथासनम् । (१६२।१)

यो दद्याद्ब्राह्मणे भक्त्या सो ऽपि स्वर्गे महीयते ॥ (१६२।२)

प्रत्यक्षा सुरभी तत्र जलधेनुस् तथाघृता । (१६३।१)

तिलधेनुः प्रदातव्या महिष्यश्च तथैव च ॥ (१६३।२)

कृष्णाजिनप्रदाता यो दाता यस्तिलसर्पिषोः । (१६४।१)

कन्यापुस्तकयोर्दाता सो ऽक्षयं लोकमाप्नुयात् ॥ (१६४।२)

धूर्वाहौ खुरसंयुक्तौ धान्योपस्करसंयुतौ । (१६५।१)

दापयेत्स्वर्गकामस्तु इति मे सत्यभाषितम् ॥ (१६५।२)

सूत्रेण वेष्टयेद्द्वीपमथवा जगतीं शुभम् । (१६६।१)

मन्दिरं परया भक्त्या परमेशमथापि वा ॥ (१६६।२)

प्रदक्षिणां विधानेन यः करोत्यत्र मानवः । (१६७।१)

जम्बूप्लाक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो नृप ॥ (१६७।२)

कुशः क्रौञ्चस्तथा काशः पुष्करश्चैव सप्तमः । (१६८।१)

सप्तसागरपर्यन्ता वेष्टिता तेन भारत ॥ (१६८।२)

द्वीपेश्वरे महाराज वृषोत्सर्गं च कारयेत् । (१६९।१)

वृषेणारुणवर्णेन माहेशं लोकमाप्नुयात् ॥ (१६९।२)

यस्तु वै पाण्डुरो वक्त्रे ललाटे पादयोस्तथा । (१७०।१)

लाङ्गूले यस्तु वै शुभ्रः स वै नाकस्य दर्शकः ॥ (१७०।२)

नीलो ऽयमीदृशः प्रोक्तो यस्तु द्वीपेश्वरे त्यजेत् । (१७१।१)

स समाः रोमसंख्याता नाके वसति भारत ॥ (१७१।२)

सौरं च शांकरं लोकं वैरञ्चं वैष्णवं क्रमात् । (१७२।१)

भुनक्ति स्वेच्छया राजन्व्यासतीर्थप्रभावतः ॥ (१७२।२)

सपत्नीकं ततो विप्रं पूजयेत् तत्र भक्तितः । (१७३।१)

सितरक्तानि वस्त्राणि यो दद्याद् अग्रजन्मने ॥ (१७३।२)

कृत्वा प्रदक्षिणं युग्मं प्रीयतां मे जगद्गुरुः । (१७४।१)

नास्ति विप्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च ॥ (१७४।२)

यमलोके महाघोरे पतन्तं यो ऽभिरक्षति । (१७५।१)

इतिहासपुराणज्ञं विष्णुभक्तं जितेन्द्रियम् ॥ (१७५।२)

पूजयेत्परया भक्त्या सामगं वा विशेषतः । (१७६।१)

द्वीपेश्वरं च ये भक्त्या संस्मरन्ति गृहे स्थिताः ॥ (१७६।२)

न तेषां जायते शोको न हानिर्न च दुष्कृतम् । (१७७।१)

प्रथमं पूजयेत् तत्र लिङ्गं सिद्धेश्वरं ततः ॥ (१७७।२)

यत्र सिद्धो महाभागो व्यासः सत्यवतीसुतः । (१७८।१)

अस्यैव पूजनात्सिद्धो धारासर्पो महामतिः ॥ (१७८।२)

तत्र तीर्थे तु यो राजन्प्राणत्यागं करोति च । (१७९।१)

सूर्यलोकमसौ भित्त्वा प्रयाति शिवसन्निधौ ॥ (१७९।२)

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पतने च षोडश । (१८०।१)

महाहवे षष्टिरशीति गोग्रहे ह्यनाशके भारत चाक्षया गतिः ॥ (१८०।२)

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । (१८१।१)

वायुभूतं निरीक्षन्ते ह्यागच्छन्तं स्वगोत्रजम् ॥ (१८१।२)

अस्मद्गोत्रे ऽस्ति कः पुत्रो यो नो दद्यात् तिलोदकम् । (१८२।१)

कार्त्तिक्यां च विशेषेण वेशाख्यां वा तथैव च ॥ (१८२।२)

स्वर्गतिं च प्रयास्यामस्तत्र तीर्थोपसेवनात् । (१८३।१)

एतत्ते कथितं सर्वं द्वीपेश्वरम् अनुत्तमम् ॥ (१८३।२)

यः पठेत्परया भक्त्या शृणुयात्तद्गतो नृप । (१८४।१)

सो ऽपि पापविनिर्मुक्तो मोदते शिवमन्दिरे ॥ (१८४।२)

ऊषरं सर्वतीर्थानां निर्मितं मुनिपुंगवैः । (१८५।१)

कामप्रदं नृपश्रेष्ठ व्यासतीर्थं न संशयः ॥ (१८५।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तनवतितमो ऽध्यायः ॥ (१८६।१)