श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

ततो गच्छेन्महीपाल दशाश्वमेधिकं परम् । (१।२)

तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम् ॥ (१।३)

यत्र गत्वा महाराज स्नात्वा सम्पूज्य चेश्वरम् । (२।१)

दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ (२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३।१)

अश्वमेधो महायज्ञो बहुसम्भारदक्षिणः । (३।२)

अशक्यः प्राकृतैः कर्तुं कथं तेषां फलं लभेत् ॥ (३।३)

अत्याश्चर्यमिदं तत्त्वं त्वयोक्तं वदता सता । (४।१)

यथा मे जायते श्रद्धा दीर्घायुस्त्वं तथा वद ॥ (४।२)

मार्कण्डेय उवाच । (५।१)

इदमाश्चर्यभूतं हि गौर्या पृष्टस्त्रियम्बकः । (५।२)

तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छते निपुणाय वै ॥ (५।३)

पुरा वृषस्थो देवेश ह्युमया सह शङ्करः । (६।१)

कदाचित्पर्यटन्पृथिवीं नर्मदातटमाश्रितः ॥ (६।२)

दशाश्वमेधिकं तीर्थं दृष्ट्वा देवो महेश्वरः । (७।१)

तीर्थं प्रत्यञ्जलिं बद्ध्वा नमश्चक्रे त्रिलोचनः ॥ (७।२)

कृताञ्जलिपुटं देवं दृष्ट्वा देवीदमब्रवीत् ॥ (८।१)

देव्युवाच । (९।१)

किमेतद्देवदेवेश चराचरनमस्कृत । (९।२)

प्रह्वनम्राञ्जलिं बद्ध्वा भक्त्या परमया युतः ॥ (९।३)

एतदाश्चर्यमतुलं सर्वं कथय मे प्रभो ॥ (१०।१)

ईश्वर उवाच । (११।१)

प्रत्यक्षं पश्य तीर्थस्य फलं मा विस्मिता भव । (११।२)

वियत्स्था मे भुविस्थस्य क्षणं देवि स्थिरा भव ॥ (११।३)

एवमुक्त्वा तु देवेशो गौरवर्णो द्विजो ऽभवत् । (१२।१)

क्षुत्क्षामकण्ठो जटिलः शुष्को धमनिसंततः ॥ (१२।२)

उपविश्य भुवः पृष्ठे सुस्वरं मन्त्रमुच्चरन् । (१३।१)

क्रमप्रियो महादेवो माधुर्येण प्रमोदयन् ॥ (१३।२)

श्रुत्वा तां मधुरां वाणीं स्वयं देवेन निर्मिताम् । (१४।१)

संभ्रान्ता ब्राह्मणाः सर्वे स्नातुं ये तत्र चागताः ॥ (१४।२)

नित्यक्रिया च सर्वेषां विस्मृता श्रुतिविभ्रमात् । (१५।१)

तं दृष्ट्वा पठमानं तु क्षुत्पिपासाभिपीडितम् ॥ (१५।२)

द्विजो ऽन्यमन्त्रयत् कश्चिद् भक्त्या तं भोजनाय वै । (१६।१)

प्रसादः क्रियतां ब्रह्मन्भोजनाय गृहे मम ॥ (१६।२)

अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलाः क्रियाः । (१७।१)

सर्वान्कामान्प्रदास्यन्ति प्रीता मे ऽद्य पितामहाः ॥ (१७।२)

त्वयि भुक्ते द्विजश्रेष्ठ प्रसीद त्वं ध्रुवं मम । (१८।१)

एवमुक्तो महादेवो द्विजरूपधरस्तदा ॥ (१८।२)

प्रहस्य प्रत्युवाचेदं ब्राह्मणं श्लक्ष्णया गिरा । (१९।१)

मया वर्षसहस्रं तु निराहारं तपः कृतम् ॥ (१९।२)

इदानीं तु गृहे तस्य करिष्ये द्विजसत्तम । (२०।१)

दशभिर्वाजिमेधैश्च येनेष्टं पारणं तथा ॥ (२०।२)

इत्युक्तो देवदेवेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । (२१।१)

उत्तमाङ्गं विधुन्वन्वै जगाम स्वगृहं प्रति ॥ (२१।२)

एवं ते बहवो विप्राः प्रत्याख्याते निमन्त्रणे । (२२।१)

पुराणार्थमजानन्तो नास्तिका बहवो गताः ॥ (२२।२)

अथ कश्चिद्द्विजो विद्वान्पुराणार्थस्य तत्त्ववित् । (२३।१)

देवं निमन्त्रयामास द्विजरूपधरं शिवम् ॥ (२३।२)

तथैव सो ऽपि देवेन प्रोक्तः स प्राह तं पुनः । (२४।१)

मनसा चिन्तयित्वा तु पुराणोक्तं द्विजोत्तमः ॥ (२४।२)

स्मृतिवेदपुराणेषु यदुक्तं तत्तथा भवेत् । (२५।१)

इति निश्चित्य तं विप्रमुवाच प्रहसन्निव ॥ (२५।२)

भोभो विप्र प्रतीक्षस्व यावदागमनं पुनः । (२६।१)

इत्युक्त्वा तु द्विजो गत्वा दशाश्वमेधिकं परम् ॥ (२६।२)

स्नानं महालम्भनादि कृतं तेन द्विजन्मना । (२७।१)

जपं श्राद्धं तथा दानं कृत्वा धर्मानुसारतः ॥ (२७।२)

संकल्प्य कपिलां तत्र पुराणोक्तविधानतः । (२८।१)

समायात्त्वरितं तत्र यत्रासौ तिष्ठते द्विजः ॥ (२८।२)

अथागत्य द्विजं प्राह वाजिमेधः कृतो मया । (२९।१)

उत्तिष्ठ मे गृहं रम्यं भोजनार्थं हि गम्यताम् ॥ (२९।२)

इत्युक्तः शङ्करस्तेन ब्राह्मणेनातिविस्मितः । (३०।१)

उवाच ब्राह्मणं देव इदानीं त्वमितो गतः ॥ (३०।२)

द्विजवर्य कथं चेष्टा दश यज्ञा महाधनाः ॥ (३१।१)

द्विज उवाच । (३२।१)

न विचारस्त्वया कार्यः कृता यज्ञा न संशयः । (३२।२)

यदि वेदाः प्रमाणं तं भुवि देवा द्विजास्तथा ॥ (३२।३)

दशाश्वमेधिकं तीर्थं तथा सत्यं द्विजोत्तम । (३३।१)

यदि वेदपुराणोक्तं वाक्यं निःसंशयं भवेत् ॥ (३३।२)

तदा प्राप्तं मया सर्वं नात्र कार्या विचारणा । (३४।१)

एवमुक्तस्तु देवेश आस्तिक्यं तस्य चेतसः ॥ (३४।२)

विमृश्य बहुभिः किंचिदुत्तरं न प्रपद्यत । (३५।१)

जगाम तद्गृहं रम्यं पठन्ब्रह्म सनातनम् ॥ (३५।२)

सम्प्राप्तं तं द्विजं भक्त्या पाद्यार्घ्येण तमर्चयत् । (३६।१)

षड्रसं भोजनं तेन दत्तं पश्चाद्यथाविधि ॥ (३६।२)

ततो भुक्ते महादेवे सर्वदेवमये शिवे । (३७।१)

पुष्पवृष्टिः पपाताशु गगनात्तस्य मूर्धनि । (३७।२)

तस्यास्तिक्यं तु संलक्ष्य तुष्टः प्रोवाच शङ्करः ॥ (३७।३)

ईश्वर उवाच । (३८।१)

किं ते ऽद्य क्रियतां ब्रूहि वरदो ऽहं द्विजोत्तम । (३८।२)

अदेयमपि दास्यामि एकचित्तस्य ते ध्रुवम् ॥ (३८।३)

ब्राह्मण उवाच । (३९।१)

यदि प्रीतो ऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । (३९।२)

अस्मिंस्तीर्थे महादेव स्थातव्यं सर्वदैव हि ॥ (३९।३)

उपकाराय देवेश एष मे वर उत्तमः । (४०।१)

एवमुक्तस्तु देवेन आरुरोह द्विजोत्तमः ॥ (४०।२)

गन्धर्वाप्सरःसम्बाधं विमानं सार्वकामिकम् । (४१।१)

पूज्यमानो गतस्तत्र यत्र लोका निरामयाः ॥ (४१।२)

मार्कण्डेय उवाच । (४२।१)

एतदाश्चर्यमतुलं दृष्ट्वा देवी सुविस्मिता । (४२।२)

विस्मयोत्फुल्लनयना पुनः पप्रच्छ शङ्करम् ॥ (४२।३)

पार्वत्युवाच । (४३।१)

कथम् एतद् भवेत् सत्यं यत्रेदम् असमञ्जसम् । (४३।२)

स्नानं कुर्वन्ति बहवो लोका ह्यत्र महेश्वर ॥ (४३।३)

तेषां तु स्वर्गगमनं यथैष स्वर्गतिं गतः । (४४।१)

कथम् एतत् समाचक्ष्व विस्मयः परमो मम ॥ (४४।२)

एतच्छ्रुत्वा तु देवेशः प्रहसन्प्रत्युवाच ताम् । (४५।१)

वेदवाक्ये पुराणार्थे स्मृत्यर्थे द्विजभाषिते ॥ (४५।२)

विस्मयो हि न कर्तव्यो ह्यनुमानं हि तत् तथा । (४६।१)

असंभाव्यं हि लोकानां पुराणे यत्प्रगीयते ॥ (४६।२)

यदि पक्षं पुरस्कृत्य लोकाः कुर्वन्ति पार्वति । (४७।१)

तस्मान्न सिद्धिर् एतेषां भवत्येको न विस्मयः ॥ (४७।२)

नास्तिका भिन्नमर्यादा ये निश्चयबहिष्कृताः । (४८।१)

तेषां सिद्धिर् न विद्येत आस्तिक्याद् भवते ध्रुवम् ॥ (४८।२)

श्रुत्वाख्यानम् इदं देवी ववन्दे तीर्थमुत्तमम् । (४९।१)

सर्वपापहरं पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम् ॥ (४९।२)

मार्कण्डेय उवाच । (५०।१)

दशाश्वमेधं राजेन्द्र सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । (५०।२)

तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम् ॥ (५०।३)

तत्रागता महाभागा स्नातुकामा सरस्वती । (५१।१)

पुण्यानां परमा पुण्या नदीनाम् उत्तमा नदी ॥ (५१।२)

नाममात्रेण यस्यास्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते । (५२।१)

स्नातास्तत्र दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः ॥ (५२।२)

दशाश्वमेधे सा राजन्नियता ब्रह्मचारिणी । (५३।१)

आराधयित्वा देवेशं परं निर्वाणमागतीः ॥ (५३।२)

कालुष्यं ब्रह्मसम्भूता संवत्सरसमुद्भवम् । (५४।१)

प्रक्षालयितुम् आयाति दशम्यामाश्विनस्य च ॥ (५४।२)

उपोष्य रजनीं तां तु सम्पूज्य त्रिपुरान्तकम् । (५५।१)

राजन्निष्कल्मषा यान्ति श्वोभूते शाश्वतं पदम् ॥ (५५।२)

युधिष्ठिर उवाच । (५६।१)

सरस्वती महापुण्या नदीनामुत्तमा नदी । (५६।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (५६।३)

राजन्नाश्वयुजे मासि दशम्यां तद्विशिष्यते । (५६।४)

पार्थिवेषु च तीर्थे तु सर्वेष्वेव न संशयः ॥ (५६।५)

दशाश्वमेधिके राजन्नित्यं हि दशमी शुभा । (५७।१)

विशेषादाश्विने शुक्ला महापातकनाशिनी ॥ (५७।२)

तस्यास्नात्वार्चयेद् देवानुपवासपरायणः । (५८।१)

श्राद्धं कृत्वा विधानेन पश्चात् सम्पूजयेच्छिवम् ॥ (५८।२)

तत्रस्थां पूजयेद् देवीं स्नातुकामां सरस्वतीम् । (५९।१)

नमो नमस्ते देवेशि ब्रह्मदेहसमुद्भवे ॥ (५९।२)

कुरु पापक्षयं देवि संसारान्मां समुद्धर । (६०।१)

गन्धधूपैश्च सम्पूज्य ह्यर्चयित्वा पुनःपुनः ॥ (६०।२)

दश प्रदक्षिणा दत्त्वा सूत्रेण परिवेष्टयेत् । (६१।१)

कपिलां तु ततो विप्रे दद्याद् विगतमत्सरः ॥ (६१।२)

सर्वलक्षणसम्पन्नां सर्वोपस्करसंयुताम् । (६२।१)

दत्त्वा विप्राय कपिलां न शोचति कृताकृते ॥ (६२।२)

पश्चाज्जागरणं कुर्याद् घृतेनाज्वाल्य दीपकम् । (६३।१)

पुराणपठनेनैव नृत्यगीतविवादनैः ॥ (६३।२)

वेदोक्तैश्चैव पूजयेच् छशिशेखरम् । (६४।१)

प्रभाते विमले पश्चात्स्नात्वा वै नर्मदाजले ॥ (६४।२)

ब्राह्मणान् भोजयेद् भक्त्या शिवभक्तांश्च योगिनः । (६५।१)

एवं कृते ततो राजन् सम्यक् तीर्थफलं लभेत् ॥ (६५।२)

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेच्छङ्करं नरः । (६६।१)

दशाश्वमेधावभृथं लभते पुण्यमुत्तमम् ॥ (६६।२)

पूतात्मा तेन पुण्येन रुद्रलोकं स गच्छति । (६७।१)

आरूढः परमं यानं कामगं च सुशोभनम् ॥ (६७।२)

तत्र दिव्याप्सरोभिस्तु वीज्यमानो ऽथ चामरैः । (६८।१)

क्रीडते सुचिरं कालं जयशब्दादिमङ्गलैः ॥ (६८।२)

ततो ऽवतीर्णः कालेन इह राजा भवेद् ध्रुवम् । (६९।१)

हस्त्यश्वरथसम्पन्नो महाभोगी परंतपः ॥ (६९।२)

दशाश्वमेधे यद्दानं दीयते शिवयोगिनाम् । (७०।१)

दशाश्वमेधसदृशं भवेत् तन्नात्र संशयः ॥ (७०।२)

सर्वेषामेव यज्ञानाम् अश्वमेधो विशिष्यते । (७१।१)

दुर्लभः स्वल्पवित्तानां भूरिशः पापकर्मणाम् ॥ (७१।२)

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र दुर्लभो ऽपि सुरासुरैः । (७२।१)

प्राप्यते स्नानदानेन इत्येवं शङ्करो ऽब्रवीत् ॥ (७२।२)

अकामो वा सकामो वा मृतस्तत्र नरेश्वर । (७३।१)

देवत्वं प्राप्नुयात् सो ऽपि नात्र कार्या विचारणा ॥ (७३।२)

अग्निप्रवेशं यः कुर्यात् तत्र तीर्थे नरोत्तम । (७४।१)

अग्निलोके वसेत् तावद् यावद् आभूतसम्प्लवम् ॥ (७४।२)

जलप्रवेशं यः कुर्यात् तत्र तीर्थे नराधिप । (७५।१)

ध्यायमानो महादेवं वारुणं लोकमाप्नुयात् ॥ (७५।२)

दशाश्वमेधे यः कश्चिच्छूरवृत्त्या तनुं त्यजेत् । (७६।१)

अक्षया नु गतिस्तस्य इत्येवं श्रुतिनोदना ॥ (७६।२)

न तां गतिं यान्ति भृगुप्रपातिनो न दण्डिनो नैव च सांख्ययोगिनः । (७७।१)

ध्वजाकुले दुन्दुभिशङ्खनादिते क्षणेन यां यान्ति महाहवे मृताः ॥ (७७।२)

यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः । (७८।१)

अक्षयांल् लभते लोकान्यदि क्लीबं न भाषते ॥ (७८।२)

दशाश्वमेधे संन्यासं यः करोति विधानतः । (७९।१)

अनिवर्तिका गतिस् तस्य रुद्रलोकात्कदाचन ॥ (७९।२)

दशाश्वमेधे यत्पुण्यं संक्षेपेण युधिष्ठिर । (८०।१)

कथितं परया भक्त्या सर्वपापप्रणाशनम् ॥ (८०।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे दशाश्वमेधतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाशीत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (८१।१)