श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

ततो गच्छेन्महाराज रुक्मिणीतीर्थमुत्तमम् । (१।२)

यत्रैव स्नानमात्रेण रूपवान्सुभगो भवेत् ॥ (१।३)

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः । (२।१)

स्नानं समाचरेत् तत्र न चेह जायते पुनः ॥ (२।२)

यः स्नात्वा रुक्मिणीतीर्थे दानं दद्यात्तु कांचनम् । (३।१)

तत्तीर्थस्य प्रभावेन शोकं नाप्नोति मानवः ॥ (३।२)

युधिष्ठिर उवाच । (४।१)

तीर्थस्यास्य कथं जातो महिमेदृङ्मुनीश्वर । (४।२)

रूपसौभाग्यदं येन तीर्थम् एतद् ब्रवीहि मे ॥ (४।३)

मार्कण्डेय उवाच । (५।१)

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् । (५।२)

कथितं पूर्वतो वृद्धैः पारम्पर्येण भारत ॥ (५।३)

तं ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । (६।१)

नगरं कुण्डिनं नाम भीष्मकः परिपाति हि ॥ (६।२)

हस्त्यश्वरथसम्पन्नो धनाढ्यो ऽति प्रतापवान् । (७।१)

स्त्रीसहस्रस्य मध्यस्थः कुरुते राज्यमुत्तमम् ॥ (७।२)

तस्य भार्या महादेवी प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसी । (८।१)

तस्यामुत्पादयामास पुत्रमेकं च रुक्मकम् ॥ (८।२)

द्वितीया तनया जज्ञे रुक्मिणी नाम नामतः । (९।१)

तदाशरीरिणी वाचा राजानं तमुवाच ह ॥ (९।२)

चतुर्भुजाय दातव्या कन्येयं भुवि भीष्मक । (१०।१)

एवं तद्वचनं श्रुत्वा जहर्ष प्रियया सह ॥ (१०।२)

ब्राह्मणैः सह विद्वद्भिः प्रविष्टः सूतिकागृहम् । (११।१)

स्वस्तिकं वाचयित्वास्याश्चक्रे नामेति रुक्मिणी ॥ (११।२)

यतः सुवर्णतिलको जन्मना सह भारत । (१२।१)

ततः सा रुक्मिणीनाम ब्राह्मणैः कीर्तिता तदा ॥ (१२।२)

ततः सा कालपर्यायादष्टवर्षा व्यजायत । (१३।१)

पूर्वोक्तं चैव तद्वाक्यमशरीरिण्युदीरितम् ॥ (१३।२)

स्मृत्वा स्मृत्वाथ नृपतिश्चिन्तयामास भूपतिः । (१४।१)

कस्मै देया मया बाला भविता कश्चतुर्भुजः ॥ (१४।२)

एतस्मिन्नन्तरे तावद्रैवतात्पर्वतोत्तमात् । (१५।१)

मुख्यश्चेदिपतिस्तत्र दमघोषः समागतः ॥ (१५।२)

प्रविष्टो राजसदनं यत्र राजा स भीष्मकः । (१६।१)

तं दृष्ट्वा चागतं गेहे पूजयामास भूपतिः ॥ (१६।२)

आसनं विपुलं दत्त्वा सभां गत्वा निवेशितः । (१७।१)

कुशलं तव राजेन्द्र दमघोष श्रियायुत ॥ (१७।२)

पुण्याहमद्य संजातमहं त्वद्दर्शनोत्सुकः । (१८।१)

कन्या मदीया राजेन्द्र ह्यष्टवर्षा व्यजायत ॥ (१८।२)

चतुर्भुजाय दातव्या वागुवाचाशरीरिणी । (१९।१)

भीष्मकस्य वचः श्रुत्वा दमघोषो ऽब्रवीद् इदम् ॥ (१९।२)

चतुर्भुजो मम सुतस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । (२०।१)

तस्येयं दीयतां कन्या शिशुपालस्य भीष्मक ॥ (२०।२)

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दमघोषस्य भूमिप । (२१।१)

भीष्मकेन ततो दत्ता शिशुपालाय रुक्मिणी ॥ (२१।२)

प्रारब्धं मङ्गलं तत्र भीष्मकेण युधिष्ठिर । (२२।१)

दिक्षु देशान्तरेष्वेव ये वसन्ति स्वगोत्रजाः ॥ (२२।२)

निमन्त्रितास्तु ते सर्वे समाजग्मुर् यथाक्रमम् । (२३।१)

ततो यादववंशस्य तिलकौ बलकेशवौ ॥ (२३।२)

निमन्त्रितौ समायातौ कुण्डिनं भीष्मकस्य तु । (२४।१)

भीष्मकेण यथान्यायं पूजितौ तौ यदूत्तमौ ॥ (२४।२)

ततः प्रदोषसमये रुक्मिणी काममोहिनी । (२५।१)

सखीभिः सहिता याता पूर्बहिश्चाम्बिकार्चने ॥ (२५।२)

सापश्यत् तत्र देवेशं गोपवेषधरं हरिम् । (२६।१)

तं दृष्ट्वा मोहमापन्ना कामेन कलुषीकृता ॥ (२६।२)

केशवो ऽपि च तां दृष्ट्वा संकर्षणम् उवाच ह । (२७।१)

स्त्रीरत्नप्रवरं तात हर्तव्यमिति मे मतिः ॥ (२७।२)

केशवस्य वचः श्रुत्वा संकर्षण उवाच ह । (२८।१)

गच्छ कृष्ण महाबाहो स्त्रीरत्नं चाशु गृह्यताम् ॥ (२८।२)

अहं च तव मार्गेण ह्यागमिष्यामि पृष्ठतः । (२९।१)

दानवानां च सर्वेषां कुर्वंश्च कदनं महत् ॥ (२९।२)

संकर्षणमतं प्राप्य केशवः केशिसूदनः । (३०।१)

ययौ कन्यां गृहीत्वा तु रथमारोप्य सत्वरम् ॥ (३०।२)

निर्गतः सहसा राजन्वेगेनैवानिलो यथा । (३१।१)

हाहाकारस् तदा जातो भीष्मकस्य पुरे महान् ॥ (३१।२)

निर्गता दानवाः क्रुद्धा वेला इव महोदधेः । (३२।१)

गर्जन्तः सायुधाः सर्वे धावन्तो रथवर्त्मनि ॥ (३२।२)

बलदेवं ततः प्राप्ता रथमार्गानुगामिनम् । (३३।१)

तेषां युद्धं बलस्यासीत् सर्वलोकक्षयंकरम् ॥ (३३।२)

यथा तारामये पूर्वं सङ्ग्रामे लोकविश्रुते । (३४।१)

गदाहस्तो महाबाहुस् त्रैलोक्ये ऽप्रतिमो बलः ॥ (३४।२)

हलेनाकृष्य सहसा गदापातैरपातयत् । (३५।१)

अशक्यो दानवैर्हन्तुं बलभद्रो महाबलः ॥ (३५।२)

बभञ्ज दानवान्सर्वांस्तस्थौ गिरिरिवाचलः । (३६।१)

तं दृष्ट्वा च बलं क्रुद्धं दुर्धर्षं त्रिदशैरपि ॥ (३६।२)

भीष्मपुत्रो महातेजा रुक्मीनाम् महयशाः । (३७।१)

नराणामतिशूराणाम् अक्षौहिण्या समन्वितः ॥ (३७।२)

बलभद्रमतिक्रम्य ततो युद्धे निराकरोत् । (३८।१)

तद्युद्धं वञ्चयित्वा तु रथमार्गेण सत्वरम् ॥ (३८।२)

केशवो ऽपि तदा देवो रुक्मिण्या सहितो ययौ । (३९।१)

विन्ध्यं तु लङ्घयित्वाग्रे त्रैलोक्यगुरुरव्ययः ॥ (३९।२)

नर्मदातटमापेदे यत्र सिद्धः पुरा पुनः । (४०।१)

अजेयो येन संजातस्तीर्थस्यास्य प्रभावतः ॥ (४०।२)

एतस्मात् कारणात् तात योधनीपुरम् उच्यते । (४१।१)

रुक्मो ऽपि दानवेन्द्रो ऽसौ प्राप्तः ॥ (४१।२)

प्रत्युवाचाच्युतं क्रुद्धस् तिष्ठ तिष्ठेति मा व्रज । (४२।१)

अद्य त्वां निशितैर्बाणैर्नेष्यामि यमसादनम् ॥ (४२।२)

एवं परस्परं वीरौ जगर्जतुरुभावपि । (४३।१)

तयोर्युद्धमभूद्घोरं तारकाग्निजसन्निभम् ॥ (४३।२)

चिक्षेप शरजालानि केशवं प्रति दानवः । (४४।१)

नानुचिन्त्य शरांस् तस्य केशवः केशिसूदनः ॥ (४४।२)

ततो विष्णुः स्वयं क्रुद्धश्चक्रं गृह्य सुदर्शनम् । (४५।१)

सम्प्रहरत्यमुं यावद्रुक्मिण्यात्र निवारितः ॥ (४५।२)

त्वां न जानाति देवेशं चतुर्बाहुं जनार्दनम् । (४६।१)

दर्शयस्व स्वकं रूपं दयां कृत्वा ममोपरि ॥ (४६।२)

एवमुक्तस्तु रुक्मिण्या दर्शयामास भारत । (४७।१)

देवा दृष्ट्वापि तद्रूपं स्तुवन्त्याकाशसंस्थिताः । (४७।२)

दिव्यं चक्षुस् तदा देवो ददौ रुक्मस्य भारत ॥ (४७।३)

रुक्म उवाच । (४८।१)

यन्मया पापनिष्ठेन मन्दभाग्येन केशव । (४८।२)

सायकैराहतं वक्षस्तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ (४८।३)

पूर्वं दत्ता स्वयं देव जानकी जनकेन वै । (४९।१)

मया प्रदत्ता देवेश रुक्मिणी तव केशव ॥ (४९।२)

उद्वाहय यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा । (५०।१)

रुक्मस्य वचनं श्रुत्वा ततस्तुष्टो जगद्गुरुः ॥ (५०।२)

बभाषे देवदेवेशो रुक्मिणं भीष्मकात्मजम् । (५१।१)

गच्छ स्वकं पुरं मा भैः कुरु राज्यमकण्टकम् ॥ (५१।२)

केशवस्य वचः श्रुत्वा रुक्मो दानवपुंगवः । (५२।१)

तं प्रणम्य जगन्नाथं जगाम भवनं पितुः ॥ (५२।२)

गते रुक्मे तदा कृष्णः समामन्त्र्य द्विजोत्तमान् । (५३।१)

मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ (५३।२)

वसिष्ठं च महाभागमित्येते सप्त मानसाः । (५४।१)

इत्येते ब्राह्मणाः सप्त पुराणे निश्चयं गताः ॥ (५४।२)

क्षमावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिर् अलंकृताः । (५५।१)

इत्येवं ब्रह्मपुत्राश्च सत्यवन्तो महामते ॥ (५५।२)

नर्मदातटमाश्रित्य निवसन्ति जितेन्द्रियाः । (५६।१)

तपःस्वाध्यायनिरता जपहोमपरायणाः ॥ (५६।२)

निमन्त्रितास्तु राजेन्द्र केशवेन महात्मना । (५७।१)

श्राद्धं कृत्वा यथान्यायं ब्रह्मोक्तविधिना ततः ॥ (५७।२)

हरिस्तान्पूजयामास सप्तब्रह्मर्षिपुंगवान् । (५८।१)

प्रददौ द्वादश ग्रामांस्तेभ्यस्तत्र जनार्दनः ॥ (५८।२)

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी । (५९।१)

तावद्दानं मया दत्तं परिपन्थी न कश्चन ॥ (५९।२)

मद्दत्तं पालयिष्यन्ते ये नृपा गतकल्मषाः । (६०।१)

तेभ्यः स्वस्ति करिष्यामि दास्यामि परमां गतिम् ॥ (६०।२)

यावद्धि यान्ति लोकेषु महाभूतानि पञ्च च । (६१।१)

तावत्ते दिवि मोदन्ते मद्दत्तपरिपालकाः ॥ (६१।२)

यस्तु लोपयते मूढो दत्तं वः पृथिवीतले । (६२।१)

नरके तस्य वासः स्याद् यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ (६२।२)

स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुंधरा । (६३।१)

यस्य यस्य यदा भूमिस् तस्य तस्य तदा फलम् ॥ (६३।२)

स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुंधराम् । (६४।१)

स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह मज्जति ॥ (६४।२)

अन्यायेन हृता भूमिरन्यायेन च हारिता । (६५।१)

हर्ता हारयिता चैव विष्ठायां जायते कृमिः ॥ (६५।२)

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । (६६।१)

आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ (६६।२)

यानीह दत्तानि पुरा नरेन्द्रैर् दानानि धर्मार्थयशस्कराणि । (६७।१)

निर्माल्यरूपप्रतिमानि तानि को नाम साधुः पुनराददाति ॥ (६७।२)

एवं तान्पूजयित्वा तु सम्यङ् न्यायेन पाण्डव । (६८।१)

रुक्मिण्या विधिवत्पाणिं जग्राह मधुसूदनः ॥ (६८।२)

मुशली च ततः सर्वाञ्जित्वा दानवपुंगवान् । (६९।१)

स्वस्थानम् अगमत् तत्र कृत्वा कार्यं सुशोभनम् ॥ (६९।२)

प्रयातौ द्वारवत्यां तौ कृष्णसंकर्षणावुभौ । (७०।१)

गच्छमानं तु तं दृष्ट्वा केशवं क्लेशनाशनम् ॥ (७०।२)

ब्राह्मणाः सत्यवन्तश्च निर्गताः शंसितव्रताः । (७१।१)

आगच्छमानांस् तौ वीक्ष्य रथमार्गेण ब्राह्मणान् ॥ (७१।२)

मुहूर्तं तत्र विश्रम्य केशवो वाक्यम् अब्रवीत् । (७२।१)

किमागमनकार्यं वो ब्रूत सर्वं द्विजोत्तमाः ॥ (७२।२)

कुर्वाणाः स्वीयकर्माणि मम कृत्यं तु तिष्ठते । (७३।१)

देवस्य वचनं श्रुत्वा मुनयो वाक्यम् अब्रुवन् ॥ (७३।२)

कल्पकोटिसहस्रेण सत्यभावात्तु वन्दितः । (७४।१)

दुष्प्राप्यो ऽसि मनुष्याणां प्राप्तः किं त्यजसे हि नः ॥ (७४।२)

ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा भगवान् इदम् अब्रवीत् । (७५।१)

मथुरायां द्वारवत्यां योधनीपुर एव च ॥ (७५।२)

त्रिकालमागमिष्यामि सत्यं सत्यं पुनः पुनः । (७६।१)

एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा योधनीपुरमागताः ॥ (७६।२)

अवतीर्णस्त्रिभागेन प्रादुर्भावे तु माथुरे । (७७।१)

एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थस्योत्पत्तिकारणम् ॥ (७७।२)

भूतं भव्यं भविष्यच्च वर्तमानं तथापरम् । (७८।१)

यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ (७८।२)

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद् बलकेशवौ । (७९।१)

तेन देवो जगद्धाता पूजितस्त्रिगुणात्मवान् ॥ (७९।२)

उपवासी नरो भूत्वा यस्तु कुर्यात् प्रदक्षिणम् । (८०।१)

मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा ॥ (८०।२)

तत्र तीर्थे तु ये वृक्षास्तान्पश्यन्त्यपि ये नराः । (८१।१)

ते ऽपि पापैः प्रमुच्यन्ते भ्रूणहत्यासमैर् अपि ॥ (८१।२)

प्रातरुत्थाय ये केचित्पश्यन्ति बलकेशवौ । (८२।१)

तेन ते सदृशाः स्युर् वै देवदेवेन चक्रिणा ॥ (८२।२)

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास् तेषां जन्म सुजीवितम् । (८३।१)

ये नमन्ति जगन्नाथं देवं नारायणं हरिम् ॥ (८३।२)

तत्र तीर्थे तु यद्दानं स्नानं देवार्चनं नृप । (८४।१)

तत्सर्वमक्षयं तस्य इत्येवं शङ्करो ऽब्रवीत् ॥ (८४।२)

प्रविश्याग्नौ मृतानां च यत्फलं समुदाहृतम् । (८५।१)

तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ प्रोच्यमानमशेषतः ॥ (८५।२)

विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीजालमालिना । (८६।१)

आग्नेये भवते तत्र मोदते कालमीप्सितम् ॥ (८६।२)

जले चैवा मृतानां तु योधनीपुरमध्यतः । (८७।१)

वसन्ति वारुणे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ (८७।२)

अनाशके मृतानां तु तत्र तीर्थे नराधिप । (८८।१)

अनिवर्तिका गतिर् नृणां नात्र कार्या विचारणा ॥ (८८।२)

तत्र तीर्थे तु यो दद्यात् कपिलादानमुत्तमम् । (८९।१)

विधानेन तु संयुक्तं शृणु तस्यापि यत्फलम् ॥ (८९।२)

यावन्ति तस्या रोमाणि तत्प्रसूतेश्च भारत । (९०।१)

तावन्ति दिवि मोदन्ते सर्वकामैः सुपूजिताः ॥ (९०।२)

यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वास्तावन्ति वर्षाणि महीयते सः । (९१।१)

स्वर्गाच् च्युतश्चापि ततस्त्रिलोक्यां कुले समुत्पत्स्यति गोमतां सः ॥ (९१।२)

तत्र तीर्थे तु यो दद्याद् रूप्यं काञ्चनमेव वा । (९२।१)

काञ्चनेन विमानेन विष्णुलोके महीयते ॥ (९२।२)

तस्मिंस्तीर्थे तु यो दद्यात् पादुके वस्त्रम् एव च । (९३।१)

दानस्यास्य प्रभावेन लभते स्वर्गमीप्सितम् ॥ (९३।२)

ऋग्यजुःसामवेदानां पठनाद् यत्फलं भवेत् । (९४।१)

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र गायत्र्या तत्फलं लभेत् ॥ (९४।२)

प्रयागे यद्भवेत्पुण्यं गयायां च त्रिपुष्करे । (९५।१)

कुरुक्षेत्रे तु राजेन्द्र राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥ (९५।२)

सोमेश्वरे च यत्पुण्यं सोमस्य ग्रहणे तथा । (९६।१)

तत्फलं लभते तत्र स्नानमात्रान् न संशयः ॥ (९६।२)

द्वादश्यां तु नरः स्नात्वा नमस्कृत्य जनार्दनम् । (९७।१)

उद्धृताः पितरस्तेन अवाप्तं जन्मनः फलम् ॥ (९७।२)

संक्रान्तौ च व्यतीपाते द्वादश्यां च विशेषतः । (९८।१)

ब्राह्मणं भोजयेद् एकं कोटिर्भवति भोजिता ॥ (९८।२)

पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यासमुद्राणि पाण्डव । (९९।१)

तानि सर्वाणि तत्रैव द्वादश्यां पाण्डुनन्दन ॥ (९९।२)

क्षयं यान्ति च दानानि यज्ञहोमबलिक्रियाः । (१००।१)

न क्षीयते महाराज तत्र तीर्थे तु यत्कृतम् ॥ (१००।२)

यद्भूतं यद्भविष्यच्च तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । (१०१।१)

कथितं ते मया सर्वं पृथग्भावेन भारत ॥ (१०१।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥ (१०२।१)