श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

तस्यैवानन्तरं पार्थ पुष्कलीतीर्थमुत्तमम् । (१।२)

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ह्यश्वमेधफलं लभेत् ॥ (१।३)

क्षमानाथं ततो गच्छेत् तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । (२।१)

दानवगन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेवितम् ॥ (२।२)

तत्र तिष्ठति देवेशः साक्षाद्रुद्रो महेश्वरः । (३।१)

भारेण महता जातो भारभूतिरिति स्मृतः ॥ (३।२)

युधिष्ठिर उवाच । (४।१)

भारभूतीति विख्यातं तीर्थं सर्वगुणान्वितम् । (४।२)

श्रोतुम् इच्छामि विप्रेन्द्र परं कौतूहलं हि मे ॥ (४।३)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (५।१)

भारभूतिसमुत्पत्तिं शृणु पाण्डवसत्तम । (५।२)

विस्तरेण यथा प्रोक्ता पुरा देवेन शम्भुना ॥ (५।३)

आसीत्कृतयुगे विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः । (६।१)

विष्णुशर्मेति विख्यातः सर्वशास्त्रार्थपारगः ॥ (६।२)

क्षमा दमो दया दानं सत्यं शौचं धृतिस्तथा । (७।१)

विद्या विज्ञानमास्तिक्यं सर्वं तस्मिन्प्रतिष्ठितम् ॥ (७।२)

ईदृग्गुणा हि ये विप्रा भवन्ति नृपसत्तम । (८।१)

पतितान्नरके घोरे तारयन्ति पितॄंस् तु ते ॥ (८।२)

इन्द्रियं लोलुपा विप्रा ये भवन्ति नृपोत्तम । (९।१)

पतन्ति नरके घोरे रौरवे पापमोहिताः ॥ (९।२)

ये क्षान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः प्राणिवधान् निवृत्ताः । (१०।१)

प्रतिग्रहे संकुचिताग्रहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥ (१०।२)

एवं गुणगणाकीर्णो ब्राह्मणो नर्मदातटे । (११।१)

वसते ब्राह्मणैः सार्धं शिलोञ्छवृत्तिजीवनः ॥ (११।२)

तादृशं ब्राह्मणं ज्ञात्वा देवदेवो महेश्वरः । (१२।१)

द्विजरूपधरो भूत्वा तस्याश्रममगात्स्वयम् ॥ (१२।२)

दृष्ट्वा तं ब्राह्मणैः सार्धमुच्चरन्तं पदक्रमम् । (१३।१)

अभिवादयते विप्रं स्वागतेन च पूजितः ॥ (१३।२)

प्रोवाच तं मुहूर्तेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । (१४।१)

किमथ तद्बटो ब्रूहि किं करोमि तवेप्सितम् ॥ (१४।२)

बटुरुवाच । (१५।१)

विद्यार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम । (१५।२)

ददासि यदि मे विद्यां ततः स्थास्यामि ते गृहे ॥ (१५।३)

ब्राह्मण उवाच । (१६।१)

सर्वेषामेव विप्राणां बटो त्वं गोत्र उत्तमे । (१६।२)

दानानां परमं दानं कथं विद्या च दीयते ॥ (१६।३)

गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । (१७।१)

अथवा विद्यया विद्या भवतीह फलप्रदा ॥ (१७।२)

बटुरुवाच । (१८।१)

यथान्ये बालकाः स्नाताः शुश्रूषन्ति ह्यहर्निशम् । (१८।२)

तथाहं बटुभिः सार्धं शुश्रूषामि न संशयः ॥ (१८।३)

तथेति चोक्त्वा विप्रेन्द्रः पाठयंस्तं दिने दिने । (१९।१)

वर्तते सह शिष्यैः स शिलोञ्छानुपहारयन् ॥ (१९।२)

ततः कतिपयाहोभिः प्रोक्तो बटुभिरीश्वरः । (२०।१)

पचनाद्यं बटो कर्म कुरु क्रमत आगतम् ॥ (२०।२)

तथेति चोक्तो देवेशो भारग्रामम् उपागतः । (२१।१)

ध्यात्वा वनस्पतीः सर्वा इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२१।२)

यावदागच्छते विप्रो बटुभिः सह मन्दिरम् । (२२।१)

अदर्शनाभिः कर्तव्यं तावदन्नं सुसंस्कृतम् ॥ (२२।२)

एवमुक्त्वा तु ताः सर्वा विश्वरूपो महेश्वरः । (२३।१)

क्रीडनार्थं गतस्तत्र बटुवेषधरः पृथक् ॥ (२३।२)

दृष्ट्वा समागतं तत्र बटुवेषधरं पृथक् । (२४।१)

धिक् त्वां च परुषं वाक्यम् ऊचुस् ते गिरिसन्निधौ ॥ (२४।२)

क्षुत्क्षामकंठाः सर्वे च गत्वा तु किल मन्दिरम् । (२५।१)

त्वया सिद्धेन चान्नेन तृप्तिं यास्यामहे वयम् ॥ (२५।२)

तद्वृथा चिन्तितं सव त्वयागत्य कृतं द्विज । (२६।१)

मिथ्याप्रतिज्ञेन सता दुरनुष्ठितमद्य ते ॥ (२६।२)

बटुरुवाच । (२७।१)

सन्तापमनुतापं वा भोजनार्थं द्विजर्षभाः । (२७।२)

मा कुरुध्वं यथान्यायं सिद्धे ऽग्रे गृहमेष्यथा ॥ (२७।३)

बटुर् उवाच । (२८।१)

दिनशेषेण चास्माकं पञ्चतां च दिने दिने । (२८।२)

निष्पत्तिं याति वा नेति तद् असिद्धम् अशेषतः ॥ (२८।३)

असिद्धं सिद्धमस्माकं यत् त्वया समुदाहृतम् । (२९।१)

दृष्ट्वानृतं गतास् तत्र त्वां बद्धाम्भसि निक्षिपे ॥ (२९।२)

बटुरुवाच । (३०।१)

भोभोः शृणुध्व सर्वे ऽत्र सोपाध्याया द्विजोत्तमाः । (३०।२)

प्रतिज्ञां मम दुर्धर्षां यां श्रुत्वा विस्मयो भवेत् ॥ (३०।३)

यदि सिद्धमिदं सर्वमन्नं स्याद् आश्रमे गुरोः । (३१।१)

यूयं बद्ध्वा मया सर्वे क्षेप्तव्या नर्मदाम्भसि ॥ (३१।२)

अथवान्नं न सिद्धं स्याद् भवद्भिर्दृढबन्धनैः । (३२।१)

गुरोस्तु पश्यतो बद्ध्वा क्षेप्तव्यो ऽहं नर्मदाह्रदे ॥ (३२।२)

तथेति कृत्वा ते सर्वे समयं गुरुसन्निधौ । (३३।१)

स्नात्वा जाप्यविधानेन भूतग्रामं ततो ययुः ॥ (३३।२)

दृष्ट्वा ते विस्मयं जग्मुर्विस्तृते भक्ष्यभोजने । (३४।१)

षड्रसेन नृपश्रेष्ठ भुक्त्वा हुत्वा पृथक्पृथक् ॥ (३४।२)

ततः प्रोवाच वचनं हृष्टपुष्टो द्विजोत्तमः । (३५।१)

वरदो ऽस्मि वरं वत्स वृणु यत्तव रोचते ॥ (३५।२)

साङ्गोपाङ्गास् तु ते वेदाः शास्त्राणि विविधानि च । (३६।१)

प्रतिभास्यन्ति ते विप्र मदीयो ऽस्तु वरस्त्वयम् ॥ (३६।२)

प्रणम्य बटुभिः सार्धं स चिक्रीड यथासुखम् । (३७।१)

द्वितीये तु ततः प्राप्ते दिवसे नर्मदाजले ॥ (३७।२)

क्रीडनार्थं गताः सर्वे सोपाध्याया युधिष्ठिर । (३८।१)

ततः स्मृत्वा पणं सर्वे भाषयित्वा विधानतः ॥ (३८।२)

उपाध्यायमथोवाच नत्वा देवः कृताञ्जलिः । (३९।१)

जले प्रक्षेपयाम्यद्य निष्प्रतिज्ञान् बटून् प्रभो ॥ (३९।२)

तद्देवस्य वचः श्रुत्वा नष्टास्ते बटवो नृप । (४०।१)

गुरोस्तु पश्यतो राजन्धावमाना दिशो दश ॥ (४०।२)

वायुवेगेन देवेन लुञ्जितास्ते समन्ततः । (४१।१)

भारं बद्ध्वा तु सर्वेषां बटूनां च नरेश्वर ॥ (४१।२)

शापानुग्रहको देवो ऽक्षिपत्तोये यथा गृहे । (४२।१)

ततो विषादमगमद्दृष्ट्वा तान् नर्मदाजले ॥ (४२।२)

गुरुणा बटुरुक्तो ऽथ किमेतत्साहसं कृतम् । (४३।१)

एतेषां मातृपितरो बालकानां गृहे ऽङ्गनाः ॥ (४३।२)

यदि पृच्छन्ति ते बालान् क्व गतान् कथयाम्यहम् । (४४।१)

एवं स्थिते महाभाग यदि कश्चिन्मरिष्यति ॥ (४४।२)

तदा स्वकीयजीवेन त्वं योजयितुम् अर्हसि । (४५।१)

मृतेषु तेषु विप्रेषु न जीवे निश्चयो मृतः ॥ (४५।२)

ब्रह्महत्याश्च ते बह्व्यो भविष्यन्ति मृते मयि । (४६।१)

द्विजबन्धनमात्रेण नरको भवति ध्रुवम् ॥ (४६।२)

मरणाद्यां गतिं यासि न तां वेद्मि द्विजाधम । (४७।१)

एवमुक्तः स्मितं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः ॥ (४७।२)

भारभूतेश्वरे तीर्थ उज्जहार जलाद्द्विजान् । (४८।१)

मुक्त्वा भारं तु देवेन छादयित्वा तु तान्द्विजान् ॥ (४८।२)

लिङ्गं प्रतिष्ठितं तत्र भारभूतेति विश्रुतम् । (४९।१)

मृतांस् तान् वै द्विजान् दृष्ट्वा ब्रह्महत्या निराकृता ॥ (४९।२)

गतानि पञ्च वै दृष्ट्वा ब्रह्महत्याशतानि वै । (५०।१)

ततः स विस्मयाविष्टो दृष्ट्वा तान्बालकान् गुरुः ॥ (५०।२)

नान्यस्य कस्यचिच्छक्तिरेवं स्याद् ईश्वरं विना । (५१।१)

ज्ञात्वा तं देवदेवेशं प्रणामम् अकरोद् द्विजः ॥ (५१।२)

अज्ञानेन मया सव यदुक्तं परमेश्वर । (५२।१)

अप्रियं यत्कृतं सर्वं क्षन्तव्यं तन्मम प्रभो ॥ (५२।२)

देव उवाच । (५३।१)

भगवन्गुरुर्भवान्देवो भवान्मम पितामहः । (५३।२)

वेदगर्भ नमस्तेऽस्तु नास्ति कश्चिद्व्यतिक्रमः ॥ (५३।३)

जनिता चोपनेता च यस्तु विद्यां प्रयच्छति । (५४।१)

अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः ॥ (५४।२)

एवमुक्त्वा जगन्नाथो विष्णुशर्माणमानतः । (५५।१)

तत्र तीर्थे जगामाशु कैलासं धरणीधरम् ॥ (५५।२)

तदाप्रभृति तत्तीर्थं भारभूतीति विश्रुतम् । (५६।१)

विख्यातं सर्वलोकेषु महापातकनाशनम् ॥ (५६।२)

तत्र तीर्थे पुनर्वृत्तमितिहासं ब्रवीमि ते । (५७।१)

सर्वपापहरं दिव्यमेकाग्रस्त्वं शृणुष्व तत् ॥ (५७।२)

पुरा कृतयुगस्यादौ वैश्यः कश्चिन्महामनाः । (५८।१)

सुकेश इति विख्यातस्तस्य पुत्रो ऽतिधार्मिकः ॥ (५८।२)

सोमशर्मेति विख्यातो मृतः पृथुललोचनः । (५९।१)

स सखायं वणिक्पुत्रं कंचिच् चक्रे दरिद्रिणम् ॥ (५९।२)

सुदेवमिति ख्यातं सर्वकर्मसु कोविदम् । (६०।१)

एकदा तु समं तेन व्यवहारमचिन्तयत् ॥ (६०।२)

सखे समुद्रयानेन गच्छावोत्तरणैः शुभैः । (६१।१)

भाण्डं बहु समादाय मदीये द्रव्यसाधने ॥ (६१।२)

परं तीरं गमिष्याव उत्कर्षस्त्वावयोः समः । (६२।१)

इति तौ मन्त्रयित्वा तु मन्त्रवत् समभीप्सितम् ॥ (६२।२)

सर्वं प्रयाणकं गृह्य ह्यारूढौ लवणोदधिम् । (६३।१)

तौ गत्वा तु परं भाण्डं विक्रीय पुरतस्तदा ॥ (६३।२)

प्राप्तौ बहु सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च । (६४।१)

नावं तां संगतां कृत्वा पश्चात् तावारुरोहतुः ॥ (६४।२)

नावमन्तर्जले दृष्ट्वा निशीथे स्वर्णसंभृताम् । (६५।१)

दृष्ट्वा तु सोमशर्माणमुत्सङ्गे कृतमस्तकम् ॥ (६५।२)

शयानमतिविश्वस्तं सहदेवो व्यचिन्तयत् । (६६।१)

एष निद्रावशं यातो मयि प्राणान्निधाय वै ॥ (६६।२)

अस्याधीनमिदं सर्वं द्रव्यरत्नम् अशेषतः । (६७।१)

उत्कर्षार्द्धं तु मे दद्यात्तत्र गत्वेति वा न वा ॥ (६७।२)

इति निश्चित्य मनसा पापस्तं लवणोदधौ । (६८।१)

चिक्षेप सोमशर्माणं पापध्यातेन चेतसा ॥ (६८।२)

उत्तीर्य तरणात् तस्माद् गत्वा संगृह्य तद्धनम् । (६९।१)

ततः कतिपयाहोभिः संयुक्तः कालधर्मणा ॥ (६९।२)

गतो यमपुरं घोरं गृहीतो यमकिंकरैः । (७०।१)

स नीतस्तेन मार्गेण यत्र संतपते रविः ॥ (७०।२)

कृत्वा द्वादशधात्मानं सम्प्राप्ते प्रलये यथा । (७१।१)

सुतीक्ष्णाः कण्टका यत्र यत्र श्वानः सुदारुणाः ॥ (७१।२)

तीक्ष्णदंष्ट्रा महाव्याला व्याघ्रा यत्र महावृकाः । (७२।१)

सुतप्ता वालुका यत्र क्षुधा तृष्णा तमो महत् ॥ (७२।२)

पानीयस्य कथा नास्ति न छाया नाश्रमः क्वचित् । (७३।१)

अन्नं पानीयसहितं यावत्तद्दीयते विषम् ॥ (७३।२)

छायां संप्रार्थमानानां भृशं ज्वलति पावकः । (७४।१)

तैर् दह्यमाना बहुशो विलपन्ति मुहुर्मुहुः ॥ (७४।२)

हा भ्रातर्मातः पुत्रेति पतन्ति पथि मूर्छिताः । (७५।१)

इत्थंभूतेन मार्गेण स गीतो यमकिंकरैः ॥ (७५।२)

यत्र तिष्ठति देवेशः प्रजासंयमनो यमः । (७६।१)

ते द्वारदेशे तं मुक्त्वाचक्षुर्यमकिंकराः ॥ (७६।२)

बद्ध्वा तं गलपाशेन ह्यासीनं मित्रघातिनम् । (७७।१)

अवधारय देवेश बुध्यस्व यदनन्तरम् ॥ (७७।२)

यम उवाच । (७८।१)

न तु पूर्वं मुखं दृष्टं मया विश्वासघातिनाम् । (७८।२)

ये मित्रद्रोहिणः पापास् तेषां किं शासनं भवेत् ॥ (७८।३)

ऋषयो ऽत्र विचारार्थं नियुक्ता निपुणाः स्थिताः । (७९।१)

ते यत्र ब्रुवते तत्र क्षिपध्वं मा विचार्यताम् ॥ (७९।२)

इत्युक्तास् ते तमादाय किंकराः शीघ्रगामिनः । (८०।१)

मुनीशांस् तत्र तानूचुस् तं निवेद्य यमाज्ञया ॥ (८०।२)

द्विजा अनेन मित्रं स्वं प्रसुप्तं निशि घातितम् । (८१।१)

विश्वस्तं धनलोभेन को दण्डो ऽस्य भविष्यति ॥ (८१।२)

मुनय ऊचुः । (८२।१)

अदृष्टपूर्वमस्माभिर्वदनं मित्रघातिनाम् । (८२।२)

कृत्वा पटान्तरे ह्येनं शृण्वन्तु गतिमस्य ताम् ॥ (८२।३)

ते शास्त्राणि विचार्याथ ऋषयश्च परस्परम् । (८३।१)

आहूय यमदूतांस् तानूचुर्ब्राह्मणपुंगवाः ॥ (८३।२)

आलोकितानि शास्त्राणि वेदाः साङ्गाः स्मृतीरपि । (८४।१)

पुराणानि च मीमांसा दृष्टमस्माभिरत्र च ॥ (८४।२)

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च स्तेये गुर्वङ्गनागमे । (८५।१)

निष्कृतिर्विहिता शास्त्रे कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ (८५।२)

ये स्त्रीघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च ये बालब्रह्मघातिनः । (८६।१)

विहिता निष्कृतिः शास्त्रे कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ (८६।२)

वापीकूपतडागानां भेत्तारो ये च पापिनः । (८७।१)

उद्यानवाटिकानां च छेत्तारो ये च दुर्जनाः ॥ (८७।२)

दावाग्निदाहका ये च सततं ये ऽसुहिंसकाः । (८८।१)

न्यासापहारिणो ये च गरदाः स्वामिवञ्चकाः ॥ (८८।२)

मातापितृगुरूणां च त्यागिनो दोषदायिनः । (८९।१)

स्वभर्तृवञ्चनपरा या स्त्री गर्भप्रघातिनी ॥ (८९।२)

विवेकरहिता या स्त्री यास्नाता भोजने रता । (९०।१)

द्विकालभोजनरतास्तथा वैष्णववासरे ॥ (९०।२)

तासां स्त्रीणां गतिर्दृष्टा न तु विश्वासघातिनाम् । (९१।१)

विश्वासघातिनां पुंसां मित्रद्रोहकृतां तथा ॥ (९१।२)

तेषां गतिर्न वेदेषु पुराणेषु च का कथा । (९२।१)

इति स्थितेषु पापेषु गतिरेषां न विद्यते ॥ (९२।२)

नान्या गतिर्मित्रहनने विश्वस्तघ्ने च नः श्रुतम् । (९३।१)

इतो नीत्वा यमदूता एनं विश्वस्तघातिनम् ॥ (९३।२)

कल्पकोटिशतं साग्रं पर्यायेण पृथक्पृथक् । (९४।१)

नरकेषु च सर्वेषु त्रिंशत्कोटिषु संख्यया ॥ (९४।२)

क्षिप्यताम् एष मित्रघ्नो विचारो मा विधीयताम् । (९५।१)

इति ते वचनं श्रुत्वा किंकरास् तं निगृह्य च ॥ (९५।२)

यत्र ते नरका घोरास्तत्र क्षेप्तुं गतास्ततः । (९६।१)

ते तमादाय हि नरके घोरे रौरवसंज्ञिते ॥ (९६।२)

चिक्षिपुस्तत्र पापिष्ठं क्षिप्ते रावो ऽभवन्महान् । (९७।१)

नरकस्थितभूतेषु मोक्तव्यो नैष पापकृत् ॥ (९७।२)

अस्य संस्पर्शनाद् एव पीडा शतगुणा भवेत् । (९८।१)

यथा व्यथासिकाष्ठैश्च समिद्धैर्दहनात्मकैः ॥ (९८।२)

भवति स्पर्शनात्तस्य किमेतेन कृतामलम् । (९९।१)

यथा दुर्जनसंसर्गात् सुजनो याति लाघवम् ॥ (९९।२)

सन्निधानात् तथास्याशु क्षते क्षारावसेचनम् । (१००।१)

प्रसादः क्रियतामाशु नीयतां नरके ऽन्यतः ॥ (१००।२)

एवमुक्तास् ततस् तैस् तु गतास्ते त्वशुचिं प्रति । (१०१।१)

तत्र ते नारकाः सन्ति पूर्ववत्ते ऽपि चुक्रुशुः ॥ (१०१।२)

एवं ते किंकराः सर्वे पर्यटन्नरकमण्डले । (१०२।१)

नरके ऽपि स्थितिस् तस्य नास्ति पापस्य दुर्मतेः ॥ (१०२।२)

यदा तदा तु ते सर्वे तं गृह्य यमसन्निधौ । (१०३।१)

गत्वा निवेद्य तत्सर्वं यदुक्तं नारकैर्नरैः । (१०३।२)

नरके न स्थितिर्यस्य तस्य किं क्रियतां वद ॥ (१०३।३)

यम उवाच । (१०४।१)

पापिष्ठ एष वै यातु योनिं तिर्यङ्निषेविताम् । (१०४।२)

कालं मुनिभिरुद्दिष्टः तिर्यग्योनिं प्रवेश्यताम् ॥ (१०४।३)

एवमुक्ते तु वचने प्रजासंयमनेन च । (१०५।१)

स गतः कृमितां पापो विष्ठासु च पृथक्पृथक् ॥ (१०५।२)

ततो ऽसौ दंशमशकान् पिपीलिकसमुद्भवान् । (१०६।१)

यूकामत्कुणकाढ्यांश्च गत्वा पक्षित्वम् आगतः ॥ (१०६।२)

स्थावरत्वं गतः पश्चात् पाषाणत्वं ततः परम् । (१०७।१)

सरीसृपानजगरवराहमृगहस्तिनः ॥ (१०७।२)

वृकश्वानखरोष्ट्रांश्च सूकरीं ग्रामजातिकाम् । (१०८।१)

योनिम् आश्वतरीं प्राप्य तथा महिषसम्भवाम् ॥ (१०८।२)

एताश्चान्याश्च बह्वीर्वै प्राप योनीः क्रमेण वै । (१०९।१)

स ता योनीरनुप्राप्य धुर्यो ऽभूद्भारवाहकः ॥ (१०९।२)

स गृहे पार्थिवेशस्य धार्मिकस्य यशस्विनः । (११०।१)

स दृष्ट्वा कार्त्तिकीं प्राप्तामेकदा नृपसत्तमः ॥ (११०।२)

पुरोहितं समाहूय ब्राह्मणांश्च तथा बहून् । (१११।१)

न गृहे कार्त्तिकीं कुर्याद् एतन् मे बहुशः श्रुतम् ॥ (१११।२)

समेताः कुत्र यास्याम इति ब्रूत द्विजोत्तमाः । (११२।१)

यो गृहे कार्त्तिकीं कुर्यात् स्नानदानादिवर्जितः ॥ (११२।२)

संवत्सरकृतात्पुण्यात् स बहिर्भवति श्रुतिः । (११३।१)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तीर्थं सर्वगुणान्वितम् ॥ (११३।२)

सहितास्तत्र गच्छामः स्नातुं दातुं च शक्तितः । (११४।१)

एवमुक्ते तु वचने पार्थिवेन द्विजोत्तमाः ॥ (११४।२)

ऊचुः श्रेष्ठं नृपथेष्ठ रेवाया उत्तरे तटे । (११५।१)

भारेश्वरेति विख्यातं मुक्तितीर्थं नृपोत्तम ॥ (११५।२)

तत्र यामो वयं सर्वे सर्वपापक्षयावहम् । (११६।१)

एवमुक्तः स नृपतिर्गृहीत्वा प्रचुरं वसु ॥ (११६।२)

शकटं संभृतं कृत्वा तत्र युक्तः स धूर्वहः । (११७।१)

यः कृत्वा मित्रहननं गोयोनिं समुपागतः ॥ (११७।२)

इत्थं स नर्मदातीरे सम्प्राप्तस्तीर्थमुत्तमम् । (११८।१)

गत्वा चतुर्दशीदिने ह्युपवासकृतक्षणः ॥ (११८।२)

गत्वा स नर्मदातीरे नाम रुद्रेत्यनुस्मरन् । (११९।१)

शुचिप्रदेशाच्च मृदं मन्त्रेणानेन गृह्यताम् ॥ (११९।२)

उद्धृतासि वराहेण रुद्रेण शतबाहुना । (१२०।१)

अहमप्युद्धरिष्यामि प्रजया बन्धनेन च ॥ (१२०।२)

स एवं तां मृदं नीत्वा मुक्त्वा तीरे तथोत्तरे । (१२१।१)

ददर्श भास्करं पश्चान्मन्त्रेणानेन चालभेत् ॥ (१२१।२)

अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुंधरे । (१२२।१)

मृत्तिके हर मे पापं जन्मकोटिशतार्जितम् ॥ (१२२।२)

तत एवं विगाह्यापो मन्त्रमेतमुदीरयेत् । (१२३।१)

त्वं नर्मदे पुण्यजले तवाम्भः शङ्करोद्भवम् ॥ (१२३।२)

स्नानं प्रकुर्वतो मे ऽद्य पापं हरतु चार्जितम् । (१२४।१)

स स्नात्वानेन विधिना संतर्प्य पितृदेवताः ॥ (१२४।२)

ययौ देवालयं पश्चाद् उपहारैः समन्वितः । (१२५।१)

भक्त्या संचिन्त्य सान्निध्ये शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ (१२५।२)

पुराणोक्तविधानेन पूजां समुपचक्रमे । (१२६।१)

पूजाचतुष्टयं देवि शिवरात्र्यां निगद्यते ॥ (१२६।२)

संस्नाप्य प्रथमे यामे पञ्चगव्येन शङ्करम् । (१२७।१)

घृतेन पूरणं पश्चात्कृतं नृपवरेण तु ॥ (१२७।२)

धूपदीपनैवेद्याद्यं संकल्प्य च यथाविधि । (१२८।१)

अर्घेणानेन देवेशं मन्त्रेणानेन शङ्करम् ॥ (१२८।२)

नमस्ते देवदेवेश शम्भो परमकारण । (१२९।१)

गृहाणार्घमिमं देव संसाराघमपाकुरु ॥ (१२९।२)

वित्तानुरूपतो दत्तं सुवर्णं मन्त्रकल्पितम् । (१३०।१)

अग्निर्हि देवाः सर्वे सुवर्णं च हुताशनात् ॥ (१३०।२)

अतः सुवर्णदानेन प्रीताः स्युः सर्वदेवताः । (१३१।१)

तदर्घं सर्वदा दातुः प्रीतो भवतु शङ्करः ॥ (१३१।२)

अनेन विधिना तेन पूजितः प्रथमे शिवः । (१३२।१)

यामे द्वितीये तु पुनः पूर्वोक्तविधिना चरेत् ॥ (१३२।२)

स्नापयामास दुग्धेन गव्येन त्रिपुरान्तकम् । (१३३।१)

तंदुलैः पूरणं पश्चात्कृतं लिङ्गस्य शूलिनः ॥ (१३३।२)

कृत्वा विधानं पूर्वोक्तं दत्तं वस्त्रयुगं सितम् । (१३४।१)

श्वेतवस्त्रयुगं यस्माच्छङ्करस्यातिवल्लभम् ॥ (१३४।२)

प्रीतो भवति वै शम्भुर्दत्तेन श्वेतवाससा । (१३५।१)

यामं तृतीयं सम्प्राप्तं दृष्ट्वा नृपतिसत्तमः ॥ (१३५।२)

देवं संस्नाप्य मधुना पूरणं चक्रिवांस् तिलैः । (१३६।१)

तिलद्रोणप्रदानं च कुर्यान्मन्त्रमुदीरयन् ॥ (१३६।२)

तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णाः सर्वपापहरास्तिलाः । (१३७।१)

तिलद्रोणप्रदानेनु संसारश्छिद्यतां मम ॥ (१३७।२)

अनेन विधिना राजा यामिनीयामपूजनम् । (१३८।१)

अतिवाह्य विनोदेन ब्रह्मघोषेण जागरम् ॥ (१३८।२)

चकार पूजनं शम्भोर्बहुपुण्यप्रसाधकम् । (१३९।१)

ये जागरे त्रिनेत्रस्य शिवरात्र्यां शिवस्थिताः ॥ (१३९।२)

ते यां गतिं गताः पार्थ न तां गच्छन्ति यज्विनः । (१४०।१)

पापानि यानि कानि स्युः कोटिजन्मार्जितान्यपि ॥ (१४०।२)

हरकेशवयोः स्नान्ति जागरे यान्ति संक्षयम् । (१४१।१)

यावन्तो निमिषा नृणां भवन्ति निशि जाग्रताम् ॥ (१४१।२)

निमिषे निमिषे राजन्नश्वमेधफलं ध्रुवम् । (१४२।१)

उपवासपराणां च देवायतनवासिनाम् ॥ (१४२।२)

शृण्वतां धर्ममाख्यानं ध्यायतां हरकेशवौ । (१४३।१)

न तां बहुसुवर्णेन क्रतुना गतिमाप्नुयुः ॥ (१४३।२)

शिवरात्रिस्तिथिः पुण्या कार्त्तिकी च विशेषतः । (१४४।१)

रेवाया उत्तरं कूलं तीरं भारेश्वरेति च ॥ (१४४।२)

जागृतश् चातिदुःखेन कथं पापं न हास्यति । (१४५।१)

इत्थंस जागरं कृत्वा शिवरात्र्यां नरेश्वरः ॥ (१४५।२)

प्रभाते विमले गत्वा नर्मदातीरमुत्तमम् । (१४६।१)

स्नापितास् तेन ते सर्वे वाहनानि गजादयः ॥ (१४६।२)

यैस्तु वाहैर्गतस् तीर्थं स्नातो ऽहं स्नापयामि तान् । (१४७।१)

तत्र मध्यस्थितः स्नातस् तिर्यक्त्वान्निर्गतो वणिक् ॥ (१४७।२)

दानं ददौ तानुद्दिश्य किंचिच्छक्त्यनुरूपतः । (१४८।१)

तेन वाहकृताद्दोषान्मुक्तो भवति मानवः ॥ (१४८।२)

अन्यथासौ कृतो लाभः कृतो व्रजति तान् प्रति । (१४९।१)

संस्नाप्य तं ततो राजा स्वयं स्नात्वा विधानतः ॥ (१४९।२)

संतर्प्य पितृदेवांश्च कृत्वा श्राद्धं यथाविधि । (१५०।१)

कृत्वा पिण्डान्पितृभ्यश्च वृषमुत्सृज्य लक्षणम् ॥ (१५०।२)

गत्वा देवालयं पश्चाद्देवं तीर्थोदकेन च । (१५१।१)

संस्नाप्य पञ्चगव्येन ततः पञ्चामृतेन च ॥ (१५१।२)

सर्वौषधिजलेनैव ततः शुद्धोदकेन च । (१५२।१)

चन्दनेन सुगन्धेन समालभ्य च शङ्करम् ॥ (१५२।२)

कुङ्कुमैश्च सकर्पूरैर्गन्धैश्च विविधैस्तथा । (१५३।१)

पुष्पौघैश्च सुगन्धाढ्यैश्चतुर्थं लिङ्गपूरणम् ॥ (१५३।२)

कृतं नृपवरेणात्र कुर्वता पूर्वकं विधिम् । (१५४।१)

गोदानं च कृतं पश्चाद् विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ (१५४।२)

धेनुके रुद्ररूपासि रुद्रेण परिनिर्मिता । (१५५।१)

अस्मिन्नगाधे संसारे पतन्तं मां समुद्धर ॥ (१५५।२)

धेनुं स्वलंकृतां दद्याद् अनेन विधिना ततः । (१५६।१)

क्षमाप्य देवदेवेशं ब्राह्मणान् भोजयेद् बहून् ॥ (१५६।२)

षड्विधैर् भोजनैर् भक्ष्यैर् वासोभिस् तान् समर्चयेत् । (१५७।१)

दक्षिणाभिर्विचित्राभिः पूजयित्वा क्षमापयेत् ॥ (१५७।२)

स स्वयं बुभुजे पश्चात् परिवारसमन्वितः । (१५८।१)

तामेव रजनीं तत्र न्यवसज्जगतीपतिः ॥ (१५८।२)

तस्य तत्रोषितस्यैवं निशीथे ऽथ नरेश्वर । (१५९।१)

आकाशे सो ऽति शुश्राव दिव्यवाणीसमीरितम् ॥ (१५९।२)

वागुवाच । (१६०।१)

राजन्समं ततो लोके फलं भवति साम्प्रतम् । (१६०।२)

संसारसागरे ह्यत्र पतितानां दुरात्मनाम् ॥ (१६०।३)

यदि संनिधिमात्रेण फलं तत्रोच्यते कथम् । (१६१।१)

यदि शंतनुवंशस्य तत्रोन्मादकरं भवेत् ॥ (१६१।२)

य एष त्वद्गृहे वोढा ह्यतिभारधुरंधरः । (१६२।१)

अनेन मित्रहननं पापं विश्वासघातनम् ॥ (१६२।२)

कृतं जन्मसहस्राणामतीते परिजन्मनि । (१६३।१)

गतेन पाप्मनात्मानं नरकेषु च संस्थितिः ॥ (१६३।२)

ततो योनिसहस्रेषु गतिस्तिर्यक्षु चैव हि । (१६४।१)

गोयोनिं समनुप्राप्तस्त्वद्गृहे स सुदुर्मतिः ॥ (१६४।२)

स्नापितश्च त्वया तीर्थे ह्यस्मिन् पर्वसमागमे । (१६५।१)

दृष्ट्वा पूजां त्वया कॢप्तां कृता जागरणक्रिया ॥ (१६५।२)

तेन निष्कल्मषो जातो मुक्त्वा देहं तवाग्रतः । (१६६।१)

स्वर्गं प्रति विमानस्थः सोऽद्य राजन्गमिष्यति ॥ (१६६।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१६७।१)

एवमुक्ते निपतितो धुर्यः प्राणैर्व्ययुज्यत । (१६७।२)

विमानवरमारूढस्तत्क्षणात्समदृश्यत ॥ (१६७।३)

स तं प्रणम्य राजेन्द्रम् उवाच प्रहसन्निव ॥ (१६८।१)

वृष उवाच । (१६९।१)

भोभो नृपवरश्रेष्ठ तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । (१६९।२)

यत्र चास्मद्विधस्तीर्थे मुच्यते पातकैर्नरः । (१६९।३)

मया ज्ञातमशेषेण मत्समो नास्ति पातकी ॥ (१६९।४)

अतः परं किं तु कुर्यां परं तीर्थानुकीर्तनम् । (१७०।१)

भवान्माता भवन्भ्राता भवांश्चैव पितामहः ॥ (१७०।२)

क्षन्तव्यं प्रणतो ऽस्म्यद्य यस्मिंस्तीर्थे हि मादृशाः । (१७१।१)

गतिमीदृग्विधां यान्ति न जाने तव का गतिः ॥ (१७१।२)

समाराध्य महेशानं सम्पूज्य च यथाविधि । (१७२।१)

का गतिस्तव संभाष्या देह्यनुज्ञां मम प्रभो ॥ (१७२।२)

त्वरयन्ति च मां ह्येते दिविस्थाः प्रणयाद्गणाः । (१७३।१)

स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामीत्युक्त्वा सो ऽन्तर्दधे क्षणात् ॥ (१७३।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१७४।१)

गते चादर्शनं तत्र स राजा विस्मयान्वितः । (१७४।२)

तीर्थमाहात्म्यमतुलं वर्णयन्स्वपुरं गतः ॥ (१७४।३)

इत्थंभूतं हि तत्तीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम् । (१७५।१)

सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ॥ (१७५।२)

उपपापानि नश्यन्ति स्नानमात्रेण भारत । (१७६।१)

कार्त्तिकस्य चतुर्दश्याम् उपवासपरायणः ॥ (१७६।२)

चतुर्धा पूरयेल्लिङ्गं तस्य पुण्यफलं शृणु । (१७७।१)

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ॥ (१७७।२)

महापापानि चत्वारि चतुर्भिर्यान्ति संक्षयम् । (१७८।१)

सो ऽश्वमेधस्य यज्ञस्य लभते फलमुत्तमम् ॥ (१७८।२)

कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यामुपोषितः । (१७९।१)

स्वर्णदानाच्च तत्तीर्थे यज्ञस्य लभते फलम् ॥ (१७९।२)

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां वैशाखे मासि पूर्ववत् । (१८०।१)

दीपं पिष्टमयं कृत्वा पितॄन् सर्वान् विमोक्षयेत् ॥ (१८०।२)

तत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम् । (१८१।१)

तदक्षयफलं सर्वमेवमाह महेश्वरः ॥ (१८१।२)

भारभूत्यां मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् । (१८२।१)

अनिवर्तिका गती राजञ्छिवलोकान् निरन्तरम् ॥ (१८२।२)

अथवा लोकवृत्त्यर्थं मर्त्यलोकं जिगीषति । (१८३।१)

साङ्गवेदज्ञविप्राणां जायते विमले कुले ॥ (१८३।२)

धनधान्यसमायुक्तो वेदविद्यासमन्वितः । (१८४।१)

सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम् ॥ (१८४।२)

पुनस्तत्तीर्थमासाद्य ह्यक्षयं पदमाप्नुयात् ॥ (१८५।१)

एतत्पुण्यं पापहरं कथितं ते नृपोत्तम । (१८६।१)

भारतेदं महाख्यानं शृणु चैव ततः परम् ॥ (१८६।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे भारभूतितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम नवाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ (१८७।१)