ईश्वर उवाच । (१।१)

ततश्चानन्तरं राजा जगामोद्वेगम् उत्तमम् । (१।२)

कथं यामि गृहं त्वद्य वाराणस्याम् अहं पुनः ॥ (१।३)

ब्रह्महत्यासमाविष्टो जुहोम्यग्नौ कलेवरम् । (२।१)

अथवा तस्य वाक्येन तं गच्छाम्याश्रमं प्रति ॥ (२।२)

कथयामि यथावृत्तं गत्वा तस्य महामुनेः । (३।१)

एवं संचिन्त्य राजासौ जगामाश्रमसन्निधौ ॥ (३।२)

ऋक्षशृङ्गस्य चास्थीनि गृहीत्वा स नृपोत्तमः । (४।१)

दृष्टिमार्गे स्थितस्तस्य महर्षेर् भावितात्मनः ॥ (४।२)

दीर्घतपा उवाच । (५।१)

आगच्छ स्वागतं ते ऽस्तु आसने ऽत्रोपविश्यताम् । (५।२)

अर्घं ददाम्यहं येन मधुपर्कं सविष्टरम् ॥ (५।३)

चित्रसेन उवाच । (६।१)

अर्घस्यास्य न योग्यो ऽहं महर्षे नास्मि भाषणे । (६।२)

मृगमध्यस्थितो विप्रस् तव पुत्रो मया हतः ॥ (६।३)

पुत्रघ्नं विद्धि मां विप्र तीव्रदण्डेन दण्डय । (७।१)

मृगभ्रान्त्या हतो विप्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः ॥ (७।२)

इति मत्वा मुनिश्रेष्ठ कुरु मे त्वं यथोचितम् । (८।१)

माता तद्वचनं श्रुत्वा गृहान् निष्क्रम्य विह्वला ॥ (८।२)

हा हतास्मीत्युवाचेदं पपात धरणीतले । (९।१)

विललाप सुदुःखार्ता पुत्रशोकेन पीडिता ॥ (९।२)

हा हता पुत्र पुत्रेति करुणं कुररी यथा । (१०।१)

विललापातुरा माता क्व गतो मां विहाय वै । (१०।२)

मुखं दर्शय चात्मीयं मातरं मां हि मानय ॥ (१०।३)

श्रुताध्ययनसम्पन्नं जपहोमपरायणम् । (११।१)

आगतं त्वां गृहद्वारे कदा द्रक्ष्यामि पुत्रक ॥ (११।२)

लोकोक्त्या श्रूयते चैतच्चन्दनं किल शीतलम् । (१२।१)

पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनाद् अपि शीतलः ॥ (१२।२)

किं चन्दनेन पीयूपबिन्दुना किं किमिन्दुना ॥ (१३।१)

पुत्रगात्रपरिष्वङ्गपात्रं गात्रं भवेद्यदि ॥ (१४।१)

परिष्वजितुम् इच्छामि त्वामहं पुत्र सुप्रिय । (१५।१)

पञ्चत्वम् अनुयास्यामि त्वद्विहीनाद्य दुःखिता ॥ (१५।२)

एवं विलपती दीना पुत्रशोकेन पीडिता । (१६।१)

मूर्छिता विह्वला दीना निपपात महीतले ॥ (१६।२)

भार्यां च पतितां दृष्ट्वा पुत्रशोकेन पीडिताम् । (१७।१)

चुकोप स मुनिस्तत्र चित्रसेनाय भूभृते ॥ (१७।२)

दीर्घतपा उवाच । (१८।१)

याहि याहि महापाप मा मुखं दर्शयस्व मे । (१८।२)

किं त्वया घातितो विप्रो ह्यकामाच्च सुतो मम ॥ (१८।३)

ब्रह्महत्या भविष्यन्ति बह्व्यस्ते वसुधाधिप । (१९।१)

सकुटुम्बस्य मे त्वं हि मृत्युरेष उपस्थितः ॥ (१९।२)

एवमुक्त्वा ततो विप्रो विचिन्त्य च पुनःपुनः । (२०।१)

परित्यज्य तदा क्रोधं मुनिभावाज्जगाद ह ॥ (२०।२)

दीर्घतपा उवाच । (२१।१)

उद्वेगं त्यज भो वत्स दुरुक्तं गदितो मया । (२१।२)

पुत्रशोकाभिभूतेन दुःखतप्तेन मानद ॥ (२१।३)

किं करोति नरः प्राज्ञः प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः । (२२।१)

प्रागेव हि मनुष्याणां बुद्धिः कर्मानुसारिणी ॥ (२२।२)

अनेनैव विधानेन पञ्चत्वं विहितं मम । (२३।१)

हत्यास्तव भविष्यन्ति पूर्वमुक्ता न संशयः ॥ (२३।२)

ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये शूद्रचण्डालजातिषु । (२४।१)

कस्त्वं कथय सत्यं मे कस्माच्च निहतो द्विजः ॥ (२४।२)

चित्रसेन उवाच । (२५।१)

विज्ञापयामि विप्रर्षे क्षन्तव्यं ते ममोपरि । (२५।२)

नाहं विप्रो ऽस्मि वै तात न वैश्यो न च शूद्रजः ॥ (२५।३)

न व्याधश्चान्त्यजातो वा क्षत्रियो ऽहं महामुने । (२६।१)

काशीराजो मृगान् हन्तुम् आगतो वनमुत्तमम् ॥ (२६।२)

भ्रान्त्या निपातितो ह्येष मृगरूपधरो मुनिः । (२७।१)

इदानीं तव पादान्ते संश्रितः पातकान्वितः ॥ (२७।२)

किं कर्तव्यं मया विप्र उपायं कथयस्व मे ॥ (२८।१)

दीर्घतपा उवाच । (२९।१)

ब्रह्महत्या न शक्येताप्येका निस्तरितुं प्रभो । (२९।२)

दशैका च कथं शक्यास्ताः शृणुष्व नरेश्वर ॥ (२९।३)

चत्वारो मे सुता राजन् सभार्या मातृपूर्वकाः । (३०।१)

मया सह न जीवन्ति ऋक्षशृङ्गस्य कारणे ॥ (३०।२)

उपायं शोभनं तात कथयिष्ये शृणुष्व तम् । (३१।१)

शक्रो ऽपि यदि तं कर्तुं सुखोपायं नरेश्वर ॥ (३१।२)

सकुटुम्बं समस्तं मां दाहयित्वानले नृप । (३२।१)

अस्थीनि नर्मदातोये शूलभेदे विनिक्षिप ॥ (३२।२)

नर्मदादक्षिणे कूले शूलभेदं हि विश्रुतम् । (३३।१)

सर्वपापहरं तीर्थं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ॥ (३३।२)

शुचिर्भूत्वा ममास्थीनि तत्र तीर्थे विनिक्षिप । (३४।१)

मोक्ष्यसे सर्वपापैस् त्वं मम वाक्यान्न संशयः ॥ (३४।२)

राजोवाच । (३५।१)

आदेशो दीयतां तात करिष्यामि न संशयः । (३५।२)

समस्तं मे ऽस्ति यत्किंचिद्राज्यं कोशः सुहृत्सुताः ॥ (३५।३)

तवाधीनं महाविप्र प्रयच्छामि प्रसीद मे । (३६।१)

परस्परं विवदतोर्विप्र राज्ञोस्तदा नृप ॥ (३६।२)

स्फुटित्वा हृदयं शीघ्रं मुनिभार्या मृता तदा । (३७।१)

पुत्रशोकसमाविष्टा निर्जीवा पतिता क्षितौ ॥ (३७।२)

पुत्राश्च मातृशोकेन सर्वे पञ्चत्वमागताः । (३८।१)

स्नुषाश्चैव तदा सर्वा मृताश्च सह भर्तृभिः ॥ (३८।२)

पञ्चत्वं च गताः सर्वे मुनिमुख्या नृपोत्तम । (३९।१)

विप्रान् आह्वापयामास ये तत्राश्रमवासिनः ॥ (३९।२)

तेभ्यो निवेदयामास यथावृत्तं नृपोत्तमः । (४०।१)

स तैस्तदाभ्यनुज्ञातः काष्ठान्यादाय यत्नतः ॥ (४०।२)

दाहं संचयनं चक्रे चित्रसेनो महीपतिः । (४१।१)

ऋक्षशृङ्गादिसर्वेषां गृहीत्वास्थीनि यत्नतः ॥ (४१।२)

याम्याशां प्रस्थितो राजा पादचारी महीपते । (४२।१)

न शक्नोति यदा गन्तुं छायामाश्रित्य तिष्ठति ॥ (४२।२)

विश्रम्य च पुनर् गच्छेद् भाराक्रान्तो महीपतिः । (४३।१)

सचैलं कुरुते स्नानं मुक्त्वास्थीनि पदे पदे ॥ (४३।२)

पिबेज्जलं निराहारः स गच्छन् दक्षिणामुखः । (४४।१)

अचिरेणैव कालेन संगतो नर्मदातटम् ॥ (४४।२)

आश्रमस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा पप्रच्छ पृथिवीपतिः ॥ (४५।१)

चित्रसेन उवाच । (४६।१)

कथ्यतां शूलभेदस्य मार्गं मे द्विजसत्तमाः । (४६।२)

येन यामि महाभागाः स्वकार्यार्थस्य सिद्धये ॥ (४६।३)

मुनय ऊचुः । (४७।१)

इतः क्रोशान्तराद् अर्वाक् तीर्थं परमशोभनम् । (४७।२)

नर्मदादक्षिणे कूले ततो द्रक्ष्यसि नान्यथा ॥ (४७।३)

ऋषिवाक्येन राजासौ शीघ्रं गत्वा नरेश्वरः । (४८।१)

स ददर्श ततः शीघ्रं बहुद्विजसमाकुलम् ॥ (४८।२)

बहुद्रुमलताकीर्णं बहुपुष्पोपशोभितम् । (४९।१)

ऋक्षसिंहसमाकीर्णं नानाव्रतधरैः शुभैः ॥ (४९।२)

एकपादास्थिताः केचिदपरे सूर्यदृष्टयः । (५०।१)

एकाङ्गुष्ठ स्थिताः केचिद् ऊर्ध्वबाहुस्थिताः परे ॥ (५०।२)

दिनैकभोजनाः केचित् केचित् कन्दफलाशनाः । (५१।१)

त्रिरात्रभोजनाः केचित्पराकव्रतिनो ऽपरे ॥ (५१।२)

चान्द्रायणरताः केचित् केचित् पक्षोपवासिनः । (५२।१)

मासोपवासिनः केचित् केचिदृत्वन्तपारणाः ॥ (५२।२)

योगाभ्यासरताः केचित् केचिद्ध्यायन्ति तत्पदम् । (५३।१)

शीर्णपर्णाशिनः केचित् केचिच्च कटुकाशनाः ॥ (५३।२)

शैवालभोजनाः केचित् केचिन्मारुतभोजनाः । (५४।१)

गार्हस्थ्ये च स्थिताः केचित् केचिच्चैवाग्निहोत्रिणः ॥ (५४।२)

एवंविधान् द्विजान् दृष्ट्वा जानुभ्यामवनिं गतः । (५५।१)

प्रणम्य शिरसा राजन्राजा वचनम् अब्रवीत् ॥ (५५।२)

चित्रसेन उवाच । (५६।१)

कस्मिन्देशे च तत् तीर्थं सत्यं कथयत द्विजाः । (५६।२)

येनाभिवाञ्छिता सिद्धिः सफला मे भविष्यति ॥ (५६।३)

ऋषय ऊचुः । (५७।१)

धन्वन्तरशतं गच्छ भृगुतुङ्गस्य मूर्धनि । (५७।२)

कुण्डं द्रक्ष्यसि तत्पूर्णं विस्तीर्णं पयसा शिवम् ॥ (५७।३)

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा गतः कुण्डस्य सन्निधौ । (५८।१)

दृष्ट्वा चैव तु तत् तीर्थं भ्रान्तिर्जाता नृपस्य वै ॥ (५८।२)

ततो विस्मयमापन्नश्चिन्तयन्वै मुहुर्मुहुः । (५९।१)

आकाशस्थं ददर्शासौ सामिषं कुररं नृपः ॥ (५९।२)

भ्रममाणं गृहीताहिं वध्यमानं निरामिषैः । (६०।१)

परस्परं च युयुधुः सर्वे ऽप्यामिषकाङ्क्षया ॥ (६०।२)

हतश्चञ्चुप्रहारेण स ततः पतितो ऽंभसि । (६१।१)

शूलेन शूलिना यत्र भूभागो भेदितः पुरा ॥ (६१।२)

तत्तीर्थस्य प्रभावेण स सद्यः पुरुषो ऽभवत् । (६२।१)

विमानस्थं ददर्शासौ पुमांसं दिव्यरूपिणम् ॥ (६२।२)

गन्धर्वाप्सरसो यक्षास्तं यान्तं तुष्टुवुर् दिवि । (६३।१)

अप्सरोगीयमाने तु गते सूर्यस्य मूर्धनि । (६३।२)

चित्रसेनस् ततस्तस्मिन्नाश्चर्यं परमं गतः ॥ (६३।३)

ऋषिणा कथितं यद्वत्तद्वत्तीर्थं न संशयः । (६४।१)

हृष्टरोमाभवद् दृष्ट्वा प्रभावं तीर्थसम्भवम् ॥ (६४।२)

ममाद्य दिवसो धन्यो यस्माद् अत्र समागतः । (६५।१)

अस्थीनि भूमौ निक्षिप्य स्नानं कृत्वा यथाविधि ॥ (६५।२)

तिलमिश्रेण तोयेनातर्पयत् पितृदेवताः । (६६।१)

गृह्यास्थीनि ततो राजा चिक्षेपान्तर्जले तदा ॥ (६६।२)

क्षणमेकं ततो वीक्ष्य राजोर्द्ध्ववदनः स्थितः । (६७।१)

तान् ददर्श पुनः सर्वान् दिव्यरूपधराञ्छुभान् ॥ (६७।२)

दिव्यवस्त्रैश्च संवीतान् दिव्याभरणभूषितान् । (६८।१)

विमानैर् विविधैर् दिव्यैर् अप्सरोगणसेवितैः ॥ (६८।२)

पृथग्भूतांश्च तान् सर्वान् विमानेषु व्यवस्थितान् । (६९।१)

उत्पत्तिवत्समालोक्य राजा संहर्षी सो ऽभवत् ॥ (६९।२)

ऋषिर्विमानम् आरूढश्चित्रसेनम् अथाब्रवीत् । (७०।१)

भोभोः साधो महाराज चित्रसेन महीपते ॥ (७०।२)

त्वत्प्रसादान्नृपश्रेष्ठ गतिर्दिव्या ममेदृषी । (७१।१)

जातेयं यत्त्वया कार्यं कृतं परमशोभनम् ॥ (७१।२)

स्वसुतो ऽपि न शक्नोति पितॄणां कर्तुमीदृशम् । (७२।१)

मदीयवचनात् तात निष्पापस्त्वं भविष्यसि ॥ (७२।२)

फलं प्राप्स्यसि राजेन्द्र कामिकं मनसेप्सितम् । (७३।१)

आशीर्वादांस् ततो दत्त्वा चित्रसेनाय धीमते । (७३।२)

स्वर्गं जगाम ससुतस् ततो दीर्घतपा मुनिः ॥ (७३।३)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमावन्त्यखण्डे रेवाखण्डे दीर्घतपसः स्वर्गारोहणवर्णनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ (७४।१)