श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

अतः परं प्रवक्ष्यामि भृगुतीर्थस्य विस्तरम् । (१।२)

यं श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मुच्यते सर्वपातकैः ॥ (१।३)

तत्र तीर्थे तु विख्यातं वृषखातम् इति श्रुतम् । (२।१)

भृगुणा तत्र राजेन्द्र तपस्तप्तं पुरा किल ॥ (२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३।१)

भृगुकच्छे स विप्रेन्द्रो निवसन् केन हेतुना । (३।२)

तपस्तप्त्वा सुविपुलं परां सिद्धिम् उपागतः ॥ (३।३)

को वा वृष इति प्रोक्तस् तत् खातं येन खानितम् । (४।१)

एतत्सर्वं यथान्यायं कथयस्व ममानघ ॥ (४।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (५।१)

एष प्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः । (५।२)

तत्सर्वं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना नृप ॥ (५।३)

षष्ठस्तु ब्रह्मणः पुत्रो मानसो भृगुसत्तमः । (६।१)

तपश्चचार विपुलं श्रीवृते क्षेत्र उत्तमे ॥ (६।२)

दिव्यं वर्षसहस्रं तु संशुष्को मुनिसत्तमः । (७।१)

निराहारो निरानन्दः काष्ठपाषाणवत्स्थितः ॥ (७।२)

ततः कदाचिद् देवेशो विमानवरमास्थितः । (८।१)

उमया सहितः श्रीमांस्तेन मार्गेण चागतः ॥ (८।२)

दृष्ट्वा तत्र महाभागं भृगुं वल्मीकवत्स्थितम् । (९।१)

उवाच देवी देवेशं किमिदं दृश्यते प्रभो ॥ (९।२)

ईश्वर उवाच । (१०।१)

भृगुर्नाम महादेवि तपस्तप्त्वा सुदारुणम् । (१०।२)

दिव्यं वर्षसहस्रं तु मम ध्यानपरायणः ॥ (१०।३)

जलबिन्दु कुशाग्रेण मासे मासे पिबेच्च सः । (११।१)

संवत्सरशतं साग्रं तिष्ठते च वरानने ॥ (११।२)

तच्छ्रुत्वा वचनं गौरी क्रोधसंवर्तितेक्षणा । (१२।१)

उवाच देवी देवेशं शूलपाणिं महेश्वरम् ॥ (१२।२)

सत्यमुग्रो ऽसि लोके त्वं ख्यापितो वृषभध्वज । (१३।१)

निष्कारुण्यो दुराराध्यः सर्वभूतभयंकरः ॥ (१३।२)

दिव्यं वर्षसहस्रं तु ध्यायमानस्य शङ्करम् । (१४।१)

ब्राह्मणस्य वरं कस्मान् न प्रयच्छसि शंस मे ॥ (१४।२)

एवमुक्तो ऽथ देवेशः प्रहस्य गिरिनन्दिनीम् । (१५।१)

उवाच नरशार्दूल मेघगम्भीरया गिरा ॥ (१५।२)

स्त्री विनश्यति गर्वेण तपः क्रोधेन नश्यति । (१६।१)

गावो दूरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमाः ॥ (१६।२)

क्रोधान्वितो द्विजो गौरी तेन सिद्धिर् न विद्यते । (१७।१)

वर्षायुतैस् तथा लक्षैर् न किंचित् कारणं प्रिये ॥ (१७।२)

एवम्भूतस्य तस्यापि क्रोधस्य चरितं महत् । (१८।१)

एवमुक्त्वा ततः शम्भुर्वृषं दध्यौ च तत्क्षणे ॥ (१८।२)

वृषो हि भगवन्ब्रह्मा वृषरूपी महेश्वरः । (१९।१)

ध्यानप्राप्तः क्षणाद् एव गर्जयन् वै मुहुर्मुहुः ॥ (१९।२)

किं करोमि सुरश्रेष्ठ ध्यातः केनैव हेतुना । (२०।१)

करोमि कस्य निधनमकाले परमेश्वर ॥ (२०।२)

ईश्वर उवाच । (२१।१)

कोपयस्व द्विजश्रेष्ठं गत्वा त्वं भृगुसत्तमम् । (२१।२)

येन मे श्रद्दधत्येषा गौरी लोकैकसुन्दरी ॥ (२१।३)

एतच्छ्रुत्वा वृषो गत्वा धर्षणार्थं द्विजोत्तमम् । (२२।१)

नर्मदायास्तटे रम्ये समीपे चाश्रमे भृगुः ॥ (२२।२)

ततः शृङ्गैर्गृहीत्वा तु प्रक्षिप्तो नर्मदाजले । (२३।१)

ततः क्रुद्धो भृगुस्तत्र दण्डहस्तो महामुनिः ॥ (२३।२)

पशुवत्ते वधिष्यामि दण्डघातेन मस्तके । (२४।१)

शिखायज्ञोपवीते च परिधानं वरासने ॥ (२४।२)

सुसंवृतं कृतं तेन धावन्वै पृष्ठतो ब्रवीत् ॥ (२५।१)

भृगुरुवाच । (२६।१)

पापकर्मन्दुराचार कथं यास्यसि मे वृष । (२६।२)

अवमानं समुत्पाद्य कृत्वा गर्तं खुरैस्तथा ॥ (२६।३)

गर्जयित्वा महानादं ततो विप्रमपातयत् । (२७।१)

आत्मानं पातितं ज्ञात्वा वृषेण परमेष्ठिना ॥ (२७।२)

भृगुः क्रोधेन जज्वाल हुताहुतिरिवानलः । (२८।१)

करे गृह्य महादण्डं ब्रह्मदण्डम् इवापरम् ॥ (२८।२)

हन्तुकामो वृषं विप्रो ऽभ्यधावत युधिष्ठिर । (२९।१)

धावमानं ततो दृष्ट्वा स वृषः पूर्वसागरे ॥ (२९।२)

जम्बूद्वीपं कुशां क्रौञ्चं शाल्मलिं शाकमेव च । (३०।१)

गोमेदं पुष्करं प्राप्तः पूर्वतो दक्षिणापथम् ॥ (३०।२)

उत्तरं पश्चिमं चैव द्वीपाद्द्वीपं नरेश्वर । (३१।१)

पातालं सुतलं पश्चाद्वितलं च तलातलम् ॥ (३१।२)

तामिस्रमन्धतामिस्रं पातालं सप्तमं ययौ । (३२।१)

ततो जगाम भूर्लोकं प्राणार्थी स वृषोत्तमः ॥ (३२।२)

भुवः स्वश्चैव च महस्तपः सत्यं जनस्तथा । (३३।१)

अनुगम्यमानो विप्रेण न शर्म लभते क्वचित् ॥ (३३।२)

पापं कृत्वैव पुरुषः कामक्रोधबलार्दितः । (३४।१)

ततो जगाम शरणं ब्रह्माणं विष्णुमेव च ॥ (३४।२)

इन्द्रं चन्द्रं तथादित्यैर् याम्यवारुणमारुतैः । (३५।१)

यदा सर्वैः परित्यक्तो लोकालोकैः सुरेश्वरैः ॥ (३५।२)

तदा देवं नमस्कृत्वा रक्ष रक्षस्व चाब्रवीत् । (३६।१)

वध्यमानं महादेवो भृगुणा परमेष्ठिना ॥ (३६।२)

सर्वलोकैः परित्यक्तमनाथमिव तं प्रभो । (३७।१)

दृष्ट्वा श्रान्तं वृषं देवः पतितं चरणाग्रतः ॥ (३७।२)

ततः प्रोवाच भगवान् स्मितपूर्वम् इदं वचः ॥ (३८।१)

ईश्वर उवाच । (३९।१)

पश्य देवि महाभागे शमं विप्रस्य सुन्दरि ॥ (३९।२)

पार्वत्युवाच । (४०।१)

यावद्विप्रो न चास्माकं कुप्यते परमेश्वर । (४०।२)

तावद्वरं प्रयच्छाशु यदि चेच्छसि मत्प्रियम् ॥ (४०।३)

ततो भस्मी जटी शूली चन्द्रार्धकृतशेखरः । (४१।१)

उमार्द्धदेहो भगवान्भूत्वा विप्रमुवाच ह ॥ (४१।२)

भोभो द्विजवरश्रेष्ठ क्रोधस्ते न शमं गतः । (४२।१)

यस्मात् तस्माद् इदं तात क्रोधस्थानं भविष्यति ॥ (४२।२)

ततो दृष्ट्वा च तं शम्भुं भृगुः श्रेष्ठं त्रिलोचनम् । (४३।१)

जानुभ्याम् अवनिं गत्वा इदं स्तोत्रम् उदैरयत् ॥ (४३।२)

भृगुरुवाच । (४४।१)

प्रणिपत्य भूतनाथं भवोद्भवं भूतिदं भयातीतम् । (४४।२)

भवभीतो भुवनपते विज्ञप्तुं किंचिदिच्छामि ॥ (४४।३)

त्वद्गुणनिकरान्वक्तुं का शक्तिर्मानुषस्यास्य । (४५।१)

वासुकिरपि न तावद्वक्तुं वदनसहस्रं भवेद्यस्य ॥ (४५।२)

भक्त्या तथापि शङ्कर शशिधर करजालधवलिताशेष । (४६।१)

स्तुतिमुखरस्य महेश्वर प्रसीद तव चरणनिरतस्य ॥ (४६।२)

सत्त्वं रजस्तमस्त्वं स्थित्युत्पत्तिविनाशनं देव । (४७।१)

भवभीतो भुवनपते भुवनेश शरणनिरतस्य ॥ (४७।२)

यमनियमयज्ञदानं वेदाभ्यासश्च धारणायोगः । (४८।१)

त्वद्भक्तेः सर्वमिदं नार्हन्ति वै कलासहस्रांशम् ॥ (४८।२)

उत्कृष्टरसरसायनखड्गां जनविवरपादुकासिद्धिः । (४९।१)

चिह्नं हि तव नतानां दृश्यत इह जन्मनि प्रकटम् ॥ (४९।२)

शाठ्येन यदि प्रणमति वितरसि तस्यापि भूतिमिच्छया देव । (५०।१)

भवति भवच्छेदकरी भक्तिर्मोक्षाय निर्मिता नाथ ॥ (५०।२)

परदारपरस्वरतं परपरिभवदुःखशोकसंतप्तम् । (५१।१)

परवदनवीक्षणपरं परमेश्वर मां परित्राहि ॥ (५१।२)

अधिकाभिमानमुदितं क्षणभङ्गुरविभवविलसन्तम् । (५२।१)

क्रूरं कुपथाभिमुखं शङ्कर शरणागतं परित्राहि ॥ (५२।२)

दीनं द्विजं वरार्थे बन्धुजने नैव पूरिता ह्याशा । (५३।१)

छिन्द्धि महेश्वर तृष्णां किं मूढं मां विडम्बयसि ॥ (५३।२)

तृष्णां हरस्व शीघ्रं लक्ष्मीं दद हृदयवासिनीं नित्यम् । (५४।१)

छिन्द्धि मदमोहपाशं मामुत्तारय भवाच्च देवेश ॥ (५४।२)

करुणाभ्युदयं नाम स्तोत्रम् इदं सर्वसिद्धिदं दिव्यम् । (५५।१)

यः पठति भृगुं स्मरति च शिवलोकम् असौ प्रयाति देहान्ते ॥ (५५।२)

एतच्छ्रुत्वा महादेवः स्तोत्रं च भृगुभाषितम् । (५६।१)

उवाच वरदो ऽस्मीति देव्या सह वरोत्तमम् ॥ (५६।२)

भृगुरुवाच । (५७।१)

प्रसन्नो देवदेवेश यदि देयो वरो मम । (५७।२)

सिद्धिक्षेत्रम् इदं सर्वं भविता मम नामतः ॥ (५७।३)

भवद्भिः सन्निधानेन स्थातव्यं हि सहोमया । (५८।१)

देवक्षेत्रमिदं पुण्यं येन सर्वं भविष्यति ॥ (५८।२)

अत्र स्थाने महास्थानं करोमि जगदीश्वर । (५९।१)

तव प्रसादाद्देवेश पूर्यन्तां मे मनोरथाः ॥ (५९।२)

ईश्वर उवाच । (६०।१)

श्रिया कृतमिदं पूर्वं किं न ज्ञातं त्वया द्विज । (६०।२)

अनुमान्य श्रियं देवीं यदीयं मन्यते भवान् ॥ (६०।३)

कुरुष्व यदभिप्रेतं त्वत्कृतं नः तदन्यथा । (६१।१)

एवमुक्त्वा गते देवे स्नात्वा गत्वा भृगुः श्रियम् ॥ (६१।२)

कृत्वा च पारणं तत्र वसन्विप्रस्तया सह । (६२।१)

श्रिया च सहितः काल इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (६२।२)

भृगुरुवाच । (६३।१)

यदि ते रोचते भद्रे दुःखासीनं च ते यदि । (६३।२)

त्वया वृते महाक्षेत्रे स्वीयं स्थानं करोम्यहम् ॥ (६३।३)

श्रीरुवाच । (६४।१)

मम नाम्ना तु विप्रर्षे तव नाम्ना तु शोभनम् । (६४।२)

स्थानं कुरुष्वाभिप्रेतमविरोधेन मे मतिः ॥ (६४।३)

भृगुरुवाच । (६५।१)

कच्छपाधिष्ठितं ह्येतत्तस्य पृष्ठिगतं रमे । (६५।२)

संमन्त्र्य सहितं तेन शोभनं भवती कुरु ॥ (६५।३)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे भृगुकच्छोत्पत्तिवर्णनं नामैकाशीत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (६६।१)