श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (१।२)

कैलासे पृच्छते भक्त्या षण्मुखाय शिवोदितम् ॥ (१।३)

ईश्वर उवाच । (२।१)

पूर्वं त्रेतायुगे स्कन्द हतो रामेण रावणः । (२।२)

चतुर्दश तदा कोट्यो निहता ब्रह्मरक्षसाम् ॥ (२।३)

हतेषु तेषु वै तत्र रक्षणाय दिवौकसाम् । (३।१)

महानन्दस् तदा जातस्त्रिषु लोकेषु पुत्रक ॥ (३।२)

ततः सीतां समासाद्य समं वानरपुंगवैः । (४।१)

रामोऽप्ययोध्याम् आयातो भरतेन कृतोत्सवः । (४।२)

तस्मै समर्पयामास स राज्यं लक्ष्मणाग्रजः ॥ (४।३)

तस्मिन्प्रशासति ततो राज्यं निहतकण्टकम् । (५।१)

कृतकार्यो ऽथ हनुमान्कैलासम् अगात् पुरा ॥ (५।२)

ततो नन्दी प्रतीहारो रुद्रांशम् अपि तं कपिम् । (६।१)

न च संगमयामास रुद्रेणाघौघहारिणा ॥ (६।२)

तेन पृष्टस्तदा नन्दी किं मया पातकं कृतम् । (७।१)

येन रुद्रवपुः पुण्यं न पश्याम्यम्बिकान्वितम् ॥ (७।२)

नन्द्युवाच । (८।१)

त्वयावतरणं चक्रे कपीन्द्रामरहेतुना । (८।२)

तथापि हि कृतं पापम् उपभोगेन शाम्यति ॥ (८।३)

हनुमान् उवाच । (९।१)

किं मयाकारि तत्पापं नन्दिन्देवार्थकारिणा । (९।२)

राक्षसाश्च हता दुष्टा विप्रयज्ञाङ्गघातिनः ॥ (९।३)

ततस् तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिम् उग्रतेजसम् । (१०।१)

उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरःस्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः ॥ (१०।२)

ईश्वर उवाच । (११।१)

गङ्गा गया कपे रेवा यमुना च सरस्वती । (११।२)

सर्वपापहरा नद्यस्तासु स्नानं समाचर ॥ (११।३)

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । (१२।१)

सोमनाथसमीपस्थं तत्र त्वं गच्छ वानर ॥ (१२।२)

तत्र स्नात्वा महापापं गमिष्यति ममाज्ञया । (१३।१)

उत्पत्य वेगाद्धनुमाञ्छ्रीरेवादक्षिणे तटे ॥ (१३।२)

जगाम सुमहानादस्तपश्चक्रे सुदुष्करम् । (१४।१)

तस्य वै तप्यमानस्य रक्षोवधकृतं तमः ॥ (१४।२)

विलीनं पार्थ कालेन कियतेशप्रसादतः । (१५।१)

ततो देवैः समं देवस्तत्तीर्थमगमद्धरः ॥ (१५।२)

कपिम् आलिङ्गयामास वरं तस्मै प्रदत्तवान् । (१६।१)

अद्यप्रभृति ते तीर्थं भविष्यति न संशयः ॥ (१६।२)

कपितीर्थं ततो जातं तस्थौ तत्र स्वयं हरः । (१७।१)

हनूमन्तेश्वरो नाम्ना सर्वहत्याहरस्तदा ॥ (१७।२)

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या लिङ्गं प्रपूजयेत् । (१८।१)

सर्वपापानि नश्यन्ति हरस्य वचनं यथा ॥ (१८।२)

तत्रास्थीनि विलीयन्ते पिण्डदाने ऽक्षया गतिः । (१९।१)

यत् किंचिद् दीयते तत्र तद्धि कोटिगुणं भवेत् ॥ (१९।२)

हनुमान् अप्य् अयोध्यायां रामं द्रष्टुमथागमत् । (२०।१)

चकार कुशलप्रश्नं स्वस्वरूपं न्यवेदयत् ॥ (२०।२)

श्रीराम उवाच । (२१।१)

कुर्वतो देवकार्यं ते मम कार्यं च कुर्वतः । (२१।२)

ततो ऽहम् अपि पापीयांस्तपस् तप्स्याम्यसंशयम् ॥ (२१।३)

तत्रैव दक्षिणे कूले रेवायाः पापहारिणि । (२२।१)

चतुर्विंशतिवर्षाणि तपस्तेपे ऽथ राघवः ॥ (२२।२)

ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थः श्रीरेवास्नानमाचरन् । (२३।१)

तस्य शुश्रूषणं चक्रे लक्ष्मणो ऽपि तदाज्ञया ॥ (२३।२)

स्थापयामासतुर्लिङ्गे तौ तदा रामलक्ष्मणौ । (२४।१)

प्रभावात् सत्यतपसो रेवातीरे महामती । (२४।२)

निष्पापतां तदा वीरौ जग्मतू रामलक्ष्मणौ ॥ (२४।३)

ततस्तदा देवपुरोगमो हरो गतो हि वै पुण्यमुनीश्वरैः सह । (२५।१)

आगत्य तीर्थं च वरं ददौ तदा निजां कलां तत्र विमुच्य तीर्थे ॥ (२५।२)

मुनिभिः सर्वतीर्थानां क्षिप्तं कुम्भोदकं भुवि । (२६।१)

एकस्थं लिङ्गनामाथ कलाकुम्भस्तथाभवत् ॥ (२६।२)

कुम्भेश्वर इति ख्यातस्तदा देवगणार्चितः । (२७।१)

रामो ऽपि पूजयामास तल्लिङ्गं देवसेविवतम् ॥ (२७।२)

ततो वरं ददौ देवो रामकीर्त्यभिवृद्धये । (२८।१)

चतुर्विंशतिमे वर्षे रामो निष्पापतां गतः ॥ (२८।२)

यदा कन्यागतः पङ्गुर्गुरुणा सहितो भवेत् । (२९।१)

तदेव देवयात्रेयम् इति देवा जगुर्मुदा ॥ (२९।२)

यथा गोदावरीतीर्थे सर्वतीर्थफलं भवेत् । (३०।१)

तथात्र रेवास्नानेन लिङ्गानां दर्शनैर्नॄणाम् ॥ (३०।२)

करिष्यन्त्य् अत्र ये श्राद्धं पितॄणां नर्मदातटे । (३१।१)

कुम्भेश्वरसमीपस्थास् तत्फलं शृणु षण्मुख ॥ (३१।२)

यावन्तो रोमकूपाः स्युः शरीरे सर्वदेहिनाम् । (३२।१)

तावद् वर्षप्रमाणेन पितॄणाम् अक्षया गतिः ॥ (३२।२)

पृथिव्यां देवताः सर्वाः सर्वतीर्थानि यानि तु । (३३।१)

लभन्ते तत्फलं मर्त्या लिङ्गत्रयविलोकनात् ॥ (३३।२)

अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् । (३४।१)

सरोगो मुच्यते रोगान्नात्र कार्या विचारणा ॥ (३४।२)

सिंहराशिं गते जीवे यत् स्याद् गोदावरीफलम् । (३५।१)

तद् द्वादशगुणं स्कन्द कुम्भेश्वरसमीपतः ॥ (३५।२)

ये जानन्ति न पश्यन्ति कुम्भशम्भुमुमापतिम् । (३६।१)

नर्मदादक्षिणे कूले तेषां जन्म निरर्थकम् ॥ (३६।२)

यथा गोदावरीयात्रा कर्तव्या मुनिशासनात् । (३७।१)

चतुर्विंशतिमे वर्षे तथेयं देवभाषितम् ॥ (३७।२)

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावद् वै दिवि तारकः । (३८।१)

तावत् तद् अक्षयं दानं रेवाकुम्भेश्वरान्तिके ॥ (३८।२)

महादानानि देयानि तत्र लौकैर् विचक्षणैः । (३९।१)

गोदानमत्र शंसन्ति सौवर्णं राजतं तथा ॥ (३९।२)

यस्याः स्मरणमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । (४०।१)

स्नानेन किं पुनः स्कन्द ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ (४०।२)

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्याद् युधिष्ठिर । (४१।१)

एकोत्तरं कुलशतम् उद्धरेच्छिवशासनात् ॥ (४१।२)

यानि कानि च तीर्थानि चासमुद्रसरांसि च । (४२।१)

शिवलिङ्गार्चनस्येह कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ (४२।२)

एवं देवा वरं दत्त्वा हरीश्वरपुरोगमाः । (४३।१)

स्वस्थानम् अगमन् पूर्वं मुक्त्वा तन्नाम चोत्तमम् ॥ (४३।२)

तीर्थस्यास्य वरं दत्त्वा स रामो लक्ष्मणाग्रजः । (४४।१)

अयोध्यां प्रविवेशासौ निष्पापो नर्मदाजलात् ॥ (४४।२)

सौवर्णीं च ततः कृत्वा सीतां यज्ञं चकार सः । (४५।१)

अनुमन्त्र्य मुनींल्लोकान्देवताश्च निजं कुलम् ॥ (४५।२)

पुरा त्रेतायुगे जातं तत्तीर्थं स्कन्दनामकम् । (४६।१)

नियमेन ततो लोकैः कर्तव्यं लिङ्गदर्शनम् ॥ (४६।२)

तावत् पापानि देहेषु महापातकजान्यपि । (४७।१)

यावन्न प्रेक्षते जन्तुस्तत्तीर्थं देवसेवितम् ॥ (४७।२)

ते धन्यास्ते महात्मानस् तेषां जन्म सुजीवितम् । (४८।१)

ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थं ये द्रक्ष्यन्ति हरं परम् ॥ (४८।२)

तस्मान्मोहं परित्यज्य जनैर् गन्तव्यमादरात् । (४९।१)

तीर्थाशेषफलावाप्त्यै तीर्थं कुम्भेश्वराह्वयम् ॥ (४९।२)

मार्कण्डेय उवाच । (५०।१)

श्रुत्वेति शम्भुवचसा स षडाननो ऽथ नत्वा पितुः पदयुगाम्बुजमादरेण । (५०।२)

सम्प्राप्य दक्षिणतटं गिरिशस्रवन्त्याः कीशाग्र्यरामकलशाख्यशिवान् ददर्श ॥ (५०।३)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कपितीर्थरामेश्वरलक्ष्मणेश्वरकुम्भेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुरशीतितमो ऽध्यायः ॥ (५१।१)