श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

इत्युक्ते ऽप्सरसः सर्वाः प्रणिपत्य पुनः पुनः । (१।२)

ऊचुर् नारायणं देवं तद्दर्शनसमीहया ॥ (१।३)

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । (२।१)

भगवन्भवता यो ऽयमुपदेशो हितार्थिना । (२।२)

प्रोक्तः स सर्वो विज्ञातो माहात्म्यं विदितं च ते ॥ (२।३)

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं प्रसन्नेनान्तरात्मना । (३।१)

दर्शितेयं विशालाक्षी दर्शयिष्यामि वो जगत् ॥ (३।२)

तत्रार्थे सर्वभावेन प्रपन्नानां जगत्पते । (४।१)

दर्शयात्मानमखिलं दर्शितेयं यथोर्वशी ॥ (४।२)

यदि देवापराधे ऽपि नास्मासु कुपितं तव । (५।१)

नमस्ते जगतामीश दर्शयात्मानमात्मना ॥ (५।२)

नारायण उवाच । (६।१)

पश्यतेहाखिलांल् लोकान् मम देहे सुराङ्गनाः । (६।२)

मधुं मदनम् आत्मानं यच् चान्यद् द्रष्टुमिच्छथ ॥ (६।३)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (७।१)

इत्युक्त्वा भगवान्देवस्तदा नारायणो नृप । (७।२)

उच्चैर्जहास स्वनवत्तत्राभूदखिलं जगत् ॥ (७।३)

ब्रह्मा प्रजापतिः शक्रः सह रुद्रैः पिनाकधृक् । (८।१)

आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवा महर्षयः ॥ (८।२)

नासत्यदस्रावनिलः सर्वशश्च तथाग्नयः । (९।१)

यक्षगन्धर्वसिद्धाश्च पिशाचोरगकिन्नराः ॥ (९।२)

समस्ताप्सरसो विद्याः साङ्गा वेदास्तदुक्तयः । (१०।१)

मनुष्याः पशवः कीटाः पक्षिणः पादपास्तथा ॥ (१०।२)

सरीसृपाश्चाथ सूक्ष्मा यच्चान्यज्जीवसंज्ञितम् । (११।१)

समुद्राः सकलाः शैलाः सरितः काननानि च ॥ (११।२)

द्वीपान्यशेषाणि तथा तथा सर्वसरांसि च । (१२।१)

नगरग्रामपूर्णा च मेदिनी मेदिनीपते । (१२।२)

देवाङ्गनाभिर्देवस्य देहे दृष्टं महात्मनः ॥ (१२।३)

नक्षत्रग्रहताराभिः सुसम्पूर्णं नभस्तलम् । (१३।१)

ददृशुस् ताः सुचार्वङ्ग्यस् तस्यान्तर्विश्वं रूपिणः ॥ (१३।२)

ऊर्ध्वं न तिर्यङ्नाधस्ताद्यदान्तस् तस्य दृश्यते । (१४।१)

तमनन्तमनादिं च ततस्तास् तुष्टुवुः प्रभुम् ॥ (१४।२)

मदनेन समं सर्वा मधुना च वराङ्गनाः । (१५।१)

ससाध्वसा भक्तिपराः परं विस्मयमागताः ॥ (१५।२)

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । (१६।१)

पश्याम नादिं तव देव नान्तं न मध्यमव्याकृतरूपपारम् । (१६।२)

परायणं त्वां जगताम् अनन्तं नताः स्म नारायणमात्मभूतम् ॥ (१६।३)

महीनभोवायुजलाग्नयस्त्वं शब्दादिरूपस्तु परापरात्मन् । (१७।१)

त्वत्तो भवत्यच्युते सर्वम् एतद्भेदादिरूपो ऽसि विभो त्वमात्मन् ॥ (१७।२)

द्रष्टासि रूपस्य परस्य वेत्ता श्रोता च शब्दस्य हरे त्वमेकः । (१८।१)

स्रष्टा भवान् सर्वगतो ऽखिलस्य घ्राता च गन्धस्य पृथक् शरीरी ॥ (१८।२)

सुरेषु सर्वेषु न सो ऽस्ति कश्चिन् मनुष्यलोकेषु न सो ऽस्ति कश्चित् । (१९।१)

पश्वादिवर्गेषु न सो ऽस्ति कश्चिद् यो नांशभूतस्तव देवदेव ॥ (१९।२)

ब्रह्माम्बुधीन्दुप्रमुखानि सौम्य शक्रादिरूपाणि तवोत्तमानि । (२०।१)

समुद्ररूपं तव धैर्यवत्सु तेजः स्वरूपेषु रविस्तथाग्निः ॥ (२०।२)

क्षमाधनेषु क्षितिरूपमग्र्यं शीघ्रो बलवत्सु वायुः । (२१।१)

मनुष्यरूपं तव राजवेषो मूढेषु सर्वेश्वर पादपो ऽसि ॥ (२१।२)

सर्वानयेष्वच्युत दानवस्त्वं सनत्सजातश्च विवेकवत्सु । (२२।१)

रसस्वरूपेण जलस्थितो ऽसि गन्धस्वरूपं भवतो धरित्र्याम् ॥ (२२।२)

दृश्यस्वरूपश्च हुताशनस्त्वं स्पर्शस्वरूपं भवतः समीरे । (२३।१)

शब्दादिकं ते नभसि स्वरूपं मन्तव्यरूपो मनसि प्रभो त्वम् ॥ (२३।२)

बोधस्वरूपश्च मतौ त्वमेकः सर्वत्र सर्वेश्वर सर्वभूत । (२४।१)

पश्यामि ते नाभिसरोजमध्ये ब्रह्माणमीशं च हरं भृकुट्याम् ॥ (२४।२)

तवाश्विनौ कर्णगतौ समस्तास्तवास्थिता बाहुषु लोकपालाः । (२५।१)

घ्राणो ऽनिलो नेत्रगतौ रवीन्दु जिह्वा च ते नाथ सरस्वतीयम् ॥ (२५।२)

पादौ धरित्री जठरं समस्तांल् लोकान् हृषीकेश विलोकयामः । (२६।१)

जङ्घे वयं पादतलाङ्गुलीषु पिशाचयक्षोरगसिद्धसङ्घाः ॥ (२६।२)

पुंस्त्वे प्रजानां पतिरोष्ठयुग्मे प्रतिष्ठितास्ते क्रतवः समस्ताः । (२७।१)

सर्वे वयं ते दशनेषु देव दंष्ट्रासु देवा ह्यभवंश्च दन्ताः ॥ (२७।२)

रोमाण्यशेषास् तव देवसङ्घा विद्याधरा नाथ तवाङ्घ्रिरेखाः । (२८।१)

साङ्गाः समस्तास्तव देव वेदाः समास्थिताः सन्धिषु बाहुभूताः ॥ (२८।२)

वराहभूतं धरणीधरस्ते नृसिंहरूपं च सदा करालम् । (२९।१)

पश्याम ते वाजिशिरस्तथोच्चैस्त्रिविक्रमे यच्च तदाप्रमेयम् ॥ (२९।२)

अमी समुद्रास्तव देव देहे मौर्वालयः शैलधरास् तथामी । (३०।१)

इमाश्च गङ्गाप्रमुखाः स्रवन्त्यो द्वीपाण्यशेषाणि वनादिदेशाः ॥ (३०।२)

स्तुवन्ति चेमे मुनयस्तवेश देहे स्थितास्त्वन्महिमानमग्र्यम् । (३१।१)

त्वामीशितारं जगतामनन्तं यजन्ति यज्ञैः किल यज्ञिनो ऽमी ॥ (३१।२)

त्वत्तोहि सौम्यं जगतीह किंचित् त्वत्तो न रौद्रं च समस्तमूर्ते । (३२।१)

त्वत्तो न शीतं च न केशवोष्णं सर्वस्वरूपातिशयी त्वमेव ॥ (३२।२)

प्रसीद सर्वेश्वर सर्वभूत सनातनात्मपरमेश्वरेश । (३३।१)

त्वन्मायया मोहितमानसाभिर्यत्ते ऽपराद्धं तदिदं क्षमस्व ॥ (३३।२)

किं वापराद्धं तव देवदेव यन्मायया नो हृदयं तवापि । (३४।१)

मायाभिशङ्किप्रणतार्तिहन्तर् मनो हि नो विह्वलतामुपैति ॥ (३४।२)

न ते ऽपराद्धं यदि ते ऽपराद्धम् अस्माभिर् उन्मार्गविवर्तिनीभिः । (३५।१)

तत्क्षम्यतां सृष्टिकृतस्तवैव देवापराधः सृजतो विवेकम् ॥ (३५।२)

नमो नमस्ते गोविन्द नारायण जनार्दन । (३६।१)

त्वन्नामस्मरणात् पापमशेषं नः प्रणश्यतु ॥ (३६।२)

नमो ऽनन्त नमस् तुभ्यं विश्वात्मन्विश्वभावन । (३७।१)

त्वन्नामस्मरणात् पापमशेषं नः प्रणश्यतु ॥ (३७।२)

वरेण्य यज्ञपुरुष प्रजापालन वामन । (३८।१)

त्वन्नामस्मरणात् पापमशेषं नः प्रणश्यतु ॥ (३८।२)

नमो ऽस्तु ते ऽब्जनाभाय प्रजापतिकृते हर । (३९।१)

त्वन्नामस्मरणात् पापमशेषं नः प्रणश्यतु ॥ (३९।२)

संसारार्णवपोताय नमस् तुभ्यमधोक्षज । (४०।१)

त्वन्नामस्मरणात् पापमशेषं नः प्रणश्यतु ॥ (४०।२)

नमः परस्मै श्रीशाय वासुदेवाय वेधसे । (४१।१)

स्वेच्छया गुणयुक्ताय सर्गस्थित्यन्तकारिणे ॥ (४१।२)

उपसंहर विश्वात्मन्रूपमेतत्सनातनम् । (४२।१)

वर्धमानं न नो द्रष्टुं समर्थं चक्षुरीश्वर ॥ (४२।२)

प्रलयाग्निसहस्रस्य समा दीप्तिस्तवाच्युत । (४३।१)

प्रमाणेन दिशो भूमिर्गगनं च समावृतम् ॥ (४३।२)

न विद्मः कुत्र वर्तामो भवान्नाथोपलक्ष्यते । (४४।१)

सर्वं जगदिऐकस्थं पिण्डितं लक्षयामहे ॥ (४४।२)

किं वर्णयामो रूपं ते किं प्रमाणमिदं हरे । (४५।१)

माहात्म्यं किं नु ते देव यज्जिह्वाया न गोचरे ॥ (४५।२)

वक्तारो वायुतेनापि बुद्धीनामयुतायुतैः । (४६।१)

गुणनिर्वर्णनं नाथ कर्तुं तव न शक्यते ॥ (४६।२)

तदेतद्दर्शितं रूपं प्रसादः परमः कृतः । (४७।१)

छन्दतो जगतामीश तदेतदुपसंहर ॥ (४७।२)

मार्कण्डेय उवाच । (४८।१)

इत्येवं संस्तुतस् ताभिर् अप्सरोभिर् जनार्दनः । (४८।२)

दिव्यज्ञानोपपन्नानां तासां प्रत्यक्षमीश्वरः ॥ (४८।३)

विवेश सर्वभूतानि स्वैरंशैर्भूतभावनः । (४९।१)

तं दृष्ट्वा सर्वभूतेषु लीयमानमधोक्षजम् ॥ (४९।२)

विस्मयं परमं चक्रुः समस्ता देवयोषितः । (५०।१)

स च सर्वेश्वरः शैलान्पादपान्सागरान्भुवम् ॥ (५०।२)

जलमग्निं तथा वायुम् आकाशं च विवेश ह । (५१।१)

काले दिक्ष्वथ सर्वात्म ह्य् आत्मनश्चान्यथापि च ॥ (५१।२)

आत्मरूपस्थितं स्वेन महिम्ना भावयञ्जगत् । (५२।१)

देवदानवरक्षांसि यक्षीविद्याधरोरगाः ॥ (५२।२)

मनुष्यपशुकीटादिमृगपश्वन्तरिक्षगाः । (५३।१)

ये ऽन्तरिक्षे तथा भूमौ दिवि ये च जलाश्रयाः ॥ (५३।२)

तान्विवेश स विश्वात्मा पुनस्तद्रूपम् आस्थितः । (५४।१)

नरेण सार्धं यत् ताभिर् दृष्टपूर्वम् अरिन्दम ॥ (५४।२)

ताः परं विस्मयं जग्मुः सर्वास्त्रिदशयोषितः । (५५।१)

प्रणेमुः साध्वसात् पाण्डुवदना नृपसत्तम ॥ (५५।२)

नारायणो ऽपि भगवानाह तास्त्रिदशाङ्गनाः ॥ (५६।१)

नारायण उवाच । (५७।१)

नीयतामुर्वशी भद्रा यत्रासौ त्रिदशेश्वरः । (५७।२)

भवतीनां हितार्थाय सर्वभूतेष्वसाविति ॥ (५७।३)

ज्ञानमुत्पादितं भूयो लयं भूतेषु कुर्वता । (५८।१)

तद्गच्छध्वं समस्तो ऽयं भूतग्रामो मदंशकः ॥ (५८।२)

अहमद्यात्मभूतस्य वासुदेवस्य योगिनः । (५९।१)

अस्मात्परतरं नास्ति यो ऽनन्तः परिपथ्यते ॥ (५९।२)

तमजं सर्वभूतेशं जानीत परमं पदम् । (६०।१)

अहं भवत्यो देवाश्च मनुष्याः पशवश्च ये । (६०।२)

एतत्सर्वमनन्तस्य वासुदेवस्य वै कृतम् ॥ (६०।३)

एवं ज्ञात्वा समं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । (६१।१)

सपश्वादिगुणं चैव द्रष्टव्यं त्रिदशाङ्गनाः ॥ (६१।२)

मार्कण्डेय उवाच । (६२।१)

इत्युक्तास् तेन देवेन समस्तास्ताः सुरस्त्रियः । (६२।२)

प्रणम्य तौ समदनाः सवसन्ताश्च पार्थिव ॥ (६२।३)

आदाय चोर्वशीं भूयो देवराजमुपागताः । (६३।१)

आचख्युश्च यथावृत्तं देवराजाय तत्तथा ॥ (६३।२)

मार्कण्डेय उवाच । (६४।१)

तथा त्वमपि राजेन्द्र सर्वभूतेषु केशवम् । (६४।२)

चिन्तयन्समतां गच्छ समतैव हि मुक्तये ॥ (६४।३)

राजन्नेवं विशेषेण भूतेषु परमेश्वरम् । (६५।१)

वासुदेव कथं दोषांल् लोभादीन्न प्रहास्यसि ॥ (६५।२)

सर्वभूतानि गोविन्दाद् यदा नान्यानि भूपते । (६६।१)

तदा वैरादयो भावाः क्रियताम् न तु पुत्रक ॥ (६६।२)

इति पश्य जगत्सर्वं वासुदेवात्मकं नृप । (६७।१)

एतदेव हि कृष्णेन रूपमाविष्कृतं नृप ॥ (६७।२)

परमेश्वरेति यद्रूपं तदेतत्कथितं तव । (६८।१)

जन्मादिभावरहितं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ (६८।२)

संक्षेपेणाथ भूपाल श्रूयतां यद्वदामि ते । (६९।१)

यन्मतं पुरुषः कृत्वा परं निर्वाणमृच्छति ॥ (६९।२)

सर्वो विष्णुसमासो हि भावाभावौ च तन्मयौ । (७०।१)

सदसत्सर्वमीशो ऽसौ महादेवः परं पदम् ॥ (७०।२)

भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहतानां सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम् । (७१।१)

विषमविषयतोये मज्जतामप्लवानां भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम् ॥ (७१।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे श्रीपतिमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिनवत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (७२।१)