स्कन्दपुराण (रेवाखण्ड)Skandapurāṇa (Revākhaṇḍa)
SkPur (Rkh), 1, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रसुप्तं चार्णवे घोरे ह्यपश्यत्कूर्मरूपिणम् । (४।१)
prasuptaṃ cārṇave ghore hyapaśyatkūrmarūpiṇam |
तं दृष्ट्वा विस्मयापन्नो ब्रह्मा बोधयते शनैः ॥ (४।२)
taṃ dṛṣṭvā vismayāpanno brahmā bodhayate śanaiḥ ||
वाचस्पते विबुध्यस्व महाभूत नमो ऽस्तु ते ॥ (५।२)
vācaspate vibudhyasva mahābhūta namo 'stu te ||
तद्विमुञ्च महासत्त्व यत्पूर्वं संहृतं त्वया ॥ (६।२)
tadvimuñca mahāsattva yatpūrvaṃ saṃhṛtaṃ tvayā ||
समुद्गिरन् स लोकांस्त्रीन् ग्रस्तान् कल्पक्षये तदा ॥ (८।२)
samudgiran sa lokāṃstrīn grastān kalpakṣaye tadā ||
सचन्द्रार्कग्रहाः सर्वे शरीरात्तस्य निर्गताः ॥ (९।२)
sacandrārkagrahāḥ sarve śarīrāttasya nirgatāḥ ||
ततो ह्येकार्णवं सर्वं विभज्य परमेश्वरः । (१०।१)
tato hyekārṇavaṃ sarvaṃ vibhajya parameśvaraḥ |
विस्तीर्णोपलतोयौघां सरित्सरविवर्धिताम् ॥ (१०।२)
vistīrṇopalatoyaughāṃ saritsaravivardhitām ||
पश्यते मेदिनीं देवः सवृक्षौषधिपल्वलाम् । (११।१)
paśyate medinīṃ devaḥ savṛkṣauṣadhipalvalām |
हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं श्वेतं पर्वतमुत्तमम् ॥ (११।२)
himavantaṃ giriśreṣṭhaṃ śvetaṃ parvatamuttamam ||
शृङ्गवन्तं महाशैलं ये चान्ये कुलपर्वताः । (१२।१)
śṛṅgavantaṃ mahāśailaṃ ye cānye kulaparvatāḥ |
जंबुद्वीपं कुशं क्रौञ्चं सगोमेदं सशाल्मलम् ॥ (१२।२)
jaṃbudvīpaṃ kuśaṃ krauñcaṃ sagomedaṃ saśālmalam ||
पुष्करान्ताश्च ये द्वीपा ये च सप्तमहार्णवाः । (१३।१)
puṣkarāntāśca ye dvīpā ye ca saptamahārṇavāḥ |
लोकालोकं महाशैलं सर्वं च पुरतः स्थितम् ॥ (१३।२)
lokālokaṃ mahāśailaṃ sarvaṃ ca purataḥ sthitam ||
चतुःप्रकृतिसंयुक्तं जगत् स्थावरजंगमम् । (१४।१)
catuḥprakṛtisaṃyuktaṃ jagat sthāvarajaṃgamam |
युगान्ते तु विनिष्क्रान्तम् अपश्यत्स महेश्वरः ॥ (१४।२)
yugānte tu viniṣkrāntam apaśyatsa maheśvaraḥ ||
कूर्मपृष्ठोपगां देवीं महार्णवगतां प्रभुः ॥ (१५।२)
kūrmapṛṣṭhopagāṃ devīṃ mahārṇavagatāṃ prabhuḥ ||
तस्मिन् विशीर्णशैलाग्रे सरित्सरोविवर्जिते । (१६।१)
tasmin viśīrṇaśailāgre saritsarovivarjite |
नानाविहंगसंघुष्टां मत्स्यकूर्मसमाकुलाम् ॥ (१७।२)
nānāvihaṃgasaṃghuṣṭāṃ matsyakūrmasamākulām ||
दिव्यमायामयीं देवीम् उत्कृष्टाम्बुदसन्निभाम् । (१८।१)
divyamāyāmayīṃ devīm utkṛṣṭāmbudasannibhām |
मध्ये तस्याम्बुदश्यामां पीनोरुजघनस्तनीम् । (१९।१)
madhye tasyāmbudaśyāmāṃ pīnorujaghanastanīm |
वस्त्रैरनुपमैर्दिव्यैर्नानाभरणभूषिताम् ॥ (१९।२)
vastrairanupamairdivyairnānābharaṇabhūṣitām ||
तादृशीं नर्मदां देवीं स्वयं स्त्रीरूपधारिणीम् ॥ (२०।२)
tādṛśīṃ narmadāṃ devīṃ svayaṃ strīrūpadhāriṇīm ||
योगमायामयैश्चित्रैर्भूषणैः स्वैर्विभूषिताम् । (२१।१)
yogamāyāmayaiścitrairbhūṣaṇaiḥ svairvibhūṣitām |
अव्यक्ताङ्गीं महाभागामपश्यत्स तु नर्मदाम् ॥ (२१।२)
avyaktāṅgīṃ mahābhāgāmapaśyatsa tu narmadām ||
अर्धोद्यतभुजां बालां पद्मपत्रायतेक्षणाम् । (२२।१)
ardhodyatabhujāṃ bālāṃ padmapatrāyatekṣaṇām |
स्तुवन्तीं देवदेवेशमुत्थितां तु जलात्तदा ॥ (२२।२)
stuvantīṃ devadeveśamutthitāṃ tu jalāttadā ||
विस्मयाविष्टहृदयो ह्यहमुद्वीक्ष्य तां शुभाम् । (२३।१)
vismayāviṣṭahṛdayo hyahamudvīkṣya tāṃ śubhām |
स्नात्वा जले शुभे तस्याः स्तोतुमभ्युद्यतस्ततः ॥ (२३।२)
snātvā jale śubhe tasyāḥ stotumabhyudyatastataḥ ||
अर्चयामास संहृष्टो मन्त्रैर्वेदांगसंभवैः । (२४।१)
arcayāmāsa saṃhṛṣṭo mantrairvedāṃgasaṃbhavaiḥ |
सृष्टं च तत्पुरा राजन्पश्येयं सचराचरम् ॥ (२४।२)
sṛṣṭaṃ ca tatpurā rājanpaśyeyaṃ sacarācaram ||
पश्याम्येषा महाभागा नैव याता क्षयं पुरा ॥ (२५।२)
paśyāmyeṣā mahābhāgā naiva yātā kṣayaṃ purā ||
भूयो भूयो मया दृष्टा कथिता ते नृपोत्तम ॥ (२६।२)
bhūyo bhūyo mayā dṛṣṭā kathitā te nṛpottama ||
प्रादुर्भावमिमं कौर्म्यं ये ऽधीयन्ते द्विजोत्तमाः । (२७।१)
prādurbhāvamimaṃ kaurmyaṃ ye 'dhīyante dvijottamāḥ |
ये ऽपि शृण्वन्ति विद्वांसो मुच्यन्ते ते ऽपि किल्बिषैः ॥ (२७।२)
ye 'pi śṛṇvanti vidvāṃso mucyante te 'pi kilbiṣaiḥ ||
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये कूर्मकल्पसमुद्भवो नाम सप्तमो ऽध्यायः ॥ (२८।१)
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye kūrmakalpasamudbhavo nāma saptamo 'dhyāyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.