श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र पिप्पलेश्वरमुत्तमम् । (१।२)

यत्र सिद्धो महायोगी पिप्पलादो महातपाः ॥ (१।३)

युधिष्ठिर उवाच । (२।१)

पिप्पलादस्य चरितं श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो । (२।२)

माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य यत्र सिद्धो महातपाः ॥ (२।३)

कस्य पुत्रो महाभाग किमर्थं कृतवांस्तपः । (३।१)

एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ ॥ (३।२)

मार्कण्डेय उवाच । (४।१)

मिथिलास्थो महाभागो वेदवेदाङ्गपारगः । (४।२)

याज्ञवल्क्यः पुरा तात चचार विपुलं तपः ॥ (४।३)

तापसी तस्य भगिनी याज्ञवल्क्यस्य धीमतः । (५।१)

सा सप्तमे ऽपि वर्षे च वैधव्यं प्राप दैवतः ॥ (५।२)

पूर्वकर्मविपाकेन हीनाभूत्पितृमातृतः । (६।१)

नाभूत्तत्पतिपक्षे ऽपि कोऽपीत्येकाकिनी स्थिता ॥ (६।२)

भूमौ भ्रमन्ती भ्रातुः सा समीपमगमच्छनैः । (७।१)

चचार च तपः सो ऽपि परलोकसुखेप्सया ॥ (७।२)

चचार सापि तत्रस्था शुश्रूषन्ती महत्तपः । (८।१)

कस्मिंश्चित् समये साथ स्नाताहनि रजस्वला ॥ (८।२)

अन्तर्वासो धृतवती दृष्ट्वा कर्पटकं रहः । (९।१)

याज्ञवल्क्यो ऽपि तद्रात्रौ सुप्तो यत्र सुसंवृतः ॥ (९।२)

स्वप्नं दृष्ट्वात्यजच्छुक्रं कौपीने रक्तबिन्दुवत् । (१०।१)

विराजितेन तपसा सिद्धं तदनलप्रभम् ॥ (१०।२)

यावत्प्रबुद्धो विप्रो ऽसौ वीक्ष्योच्छिष्टं तद् अंशुकम् । (११।१)

चिक्षेप दूरतो ऽस्पृश्यं शौचं कृत्वा विधानतः ॥ (११।२)

निषिद्धं तु निशि स्नानमिति सुष्वाप स द्विजः । (१२।१)

निशीथे सापि तद्वस्त्रं भगस्यावरणं व्यधात् ॥ (१२।२)

प्रातर् अन्वेषयामास मुनिर्वस्त्रमितस्ततः । (१३।१)

ततः सा ब्राह्मणी प्राह किं अन्वेषयसे प्रभो । (१३।२)

केन कार्यं तव तथा वदस्व मम तत्त्वतः ॥ (१३।३)

अपवित्रो मया भद्रे स्वप्नो दृष्टो ऽद्य वै निशि । (१४।२)

सक्लेदं तत्र मे वस्त्रं निक्षिप्तं तन्न दृश्यते ॥ (१४।३)

तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणी वाक्यं भीतभीतावदन् नृप । (१५।१)

तद्वस्त्रं तु मया विप्र स्नात्वा ह्यन्तः कृतं महत् ॥ (१५।२)

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हाहेत्युक्त्वा महामुनिः । (१६।१)

निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ (१६।२)

किमेतदिति सेत्युक्त्वा ह्याकाशमिव निर्मला । (१७।१)

आश्वासयन्ती तं विप्रं प्रोवाच वचनं तदा ॥ (१७।२)

वदस्व कारणं तात गुह्याद् गुह्यतरं यदि । (१८।१)

प्रतीकारो ऽस्य येनैव विमृश्य क्रियते त्वरा ॥ (१८।२)

ततः स सुचिरं ध्यात्वा लब्धवाग्वै ततः क्षणम् । (१९।१)

प्रोवाच साध्वसमना यत्तच्छृणु नरेश्वर ॥ (१९।२)

नात्र दोषो ऽस्ति ते कश्चिन्मम चैव शुभव्रते । (२०।१)

तवोदरे तु गर्भो यस्तत्र दैवं परायणम् ॥ (२०।२)

तस्य तत्त्वेन रक्षा च त्वया कार्या सदैव हि । (२१।१)

विनाशी नैव कर्तव्यो यावत्कालस्य पर्ययः ॥ (२१।२)

तथेति व्रीडिता साध्वी दूयमानेन चेतसा । (२२।१)

अपालयच्च तं गर्भं यावत्पुत्रो ह्यजायत ॥ (२२।२)

जातमात्रं च तं गर्भं गृहीत्वा ब्राह्मणी च सा । (२३।१)

अश्वत्थच्छायाम् आश्रित्य तम् उत्सृज्य वचो ऽब्रवीत् ॥ (२३।२)

यानि सत्त्वानि लोकेषु स्थावराणि चराणि च । (२४।१)

तानि सर्वाणि रक्षन्तु त्यक्तं वै बालकं मया ॥ (२४।२)

एवमुक्त्वा गता सा तु ब्राह्मणी नृपसत्तम । (२५।१)

तथागतः स तु शिशुस् तत्र स्थित्वा मुहूर्तकम् ॥ (२५।२)

पाणिपादौ विनिक्षिप्य निकुञ्च्य नयने शुभे । (२६।१)

आस्यं तु विकृतं कृत्वा रुरोद विकृतैः स्वरैः ॥ (२६।२)

तेन शब्देन वित्रस्ताः स्थावरा जङ्गमाश्च ये । (२७।१)

आकम्पिता महोत्पातैः सशैलवनकानना ॥ (२७।२)

ततो ज्ञात्वा महद्भूतं क्षुधाविष्टं द्विजर्षभम् । (२८।१)

न जहाति नगश्छायां पानार्थाय ततः परम् । (२८।२)

अपिबच्च सुतं तस्मादभृतं चैव भारत ॥ (२८।३)

एवं स वर्धितस् तत्र कुमारो निजचेतसि । (२९।१)

चिन्तयामास विश्रब्धः किं मम ग्रहगोचरम् ॥ (२९।२)

ततः क्रूरसभाचारः क्रूरं दृष्ट्वा निरीक्षितः । (३०।१)

पपात सहसा भूमौ शनैश्चारी शनैश्चरः ॥ (३०।२)

उवाच च भयत्रस्तः कृताञ्जलिपुटस्तदा । (३१।१)

किं मयापकृतं विप्र पिप्पलाद महामुने ॥ (३१।२)

चरन्वै गगनाद् येन पातितो धरणीतले । (३२।१)

सौरिणा ह्येवमुक्तस्तु पिप्पलादो महामुनिः ॥ (३२।२)

क्रोधरूपो ऽब्रवीद्वाक्यं तच्छृणुष्व नराधिप । (३३।१)

पितृमातृविहीनस्य मम बालस्य दुर्मते । (३३।२)

पीडां करोषि कस्मात् त्वं सौरे ब्रूहि ह्यशेषतः ॥ (३३।३)

शनैश्चर उवाच । (३४।१)

क्रूरस्वभावः सहजो मम दृष्टिस्तथेदृशी । (३४।२)

मुञ्चस्व मां तथा कर्ता यद्ब्रवीषि न संशयः ॥ (३४।३)

पिप्पलाद उवाच । (३५।१)

अद्यप्रभृति बालानां वर्षाद् आ षोडशाद्ग्रह । (३५।२)

पीडा त्वया न कर्तव्या एष ते समयः कृतः ॥ (३५।३)

एवमस्त्विति चोक्त्वा स जगाम पुनरागतः । (३६।१)

देवमार्गं शनैश्चारी प्रणम्य ऋषिसत्तमम् ॥ (३६।२)

गते चादर्शनं तत्र सो ऽपि बालो महाग्रहः । (३७।१)

विचिन्तयन्वै पितरं क्रोधेन कलुषीकृतः ॥ (३७।२)

आग्नेयीं धारणां ध्यात्वा जनयामास पावकम् । (३८।१)

कृत्यामन्त्रैर्जुहावाग्नौ कृत्या वै संभवत्विति ॥ (३८।२)

तावज्झटिति सा कन्या ज्वालामालाविभूषिता । (३९।१)

हुतभुक्सदृशाकारा किं करोमीति चाब्रवीत् ॥ (३९।२)

शोषयामि समुद्रान् किं चूर्णयामि च पर्वतान् । (४०।१)

अवनिं वेष्टयामीति पातये किं नभस्तलम् ॥ (४०।२)

कस्य मूर्ध्नि पतिष्यामि घातयामि च कं द्विज । (४१।१)

शीघ्रमादिश्यतां कार्यं मा मे कालात्ययो भवेत् ॥ (४१।२)

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा पिप्पलादो महातपाः । (४२।१)

क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (४२।२)

महता क्रोधवेगेन मया त्वं चिन्तिता शुभे । (४३।१)

पिता मे याज्ञवल्क्यश्च तस्य त्वं पत माचिरम् ॥ (४३।२)

एवमुक्त्वागमच्छीघ्रं स्फोटयन्ती नभस्तलम् । (४४।१)

मिथिलास्थो महाप्राज्ञस्तपस्तेपे महामनाः ॥ (४४।२)

यावत्पश्यति दिग्भागं ज्वलनार्कसमप्रभम् । (४५।१)

याज्ञवल्क्यो महातेजा महद्भूतमुपस्थितम् ॥ (४५।२)

तद् दृष्ट्वा सहसायान्तं भीतभीतो महामुनिः । (४६।१)

अनुयुक्तो ऽथ भूतेन जनकं नृपतिं ययौ ॥ (४६।२)

शरण्यं माम् अनुप्राप्तं विद्धि त्वं नृपसत्तम । (४७।१)

महद्भूतभयाद्रक्ष यदि शक्नोषि पार्थिव ॥ (४७।२)

ब्रह्मतेजोभवं भूतमनिवार्यं दुरासदम् । (४८।१)

न च शक्नोम्यहं त्रातुं राजा वचनम् अब्रवीत् ॥ (४८।२)

ततश्चान्यं नृपश्रेष्ठं शरणार्थी महातपाः । (४९।१)

जगाम तेन मुक्तो ऽसौ चेन्द्रस्य सदनं भयात् ॥ (४९।२)

देवराज नमस्ते ऽस्तु महाभूतभयान्नृप । (५०।१)

कम्पमानो ऽब्रवीद् विप्रो रक्षस्वेति पुनःपुनः ॥ (५०।२)

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवराजो ऽब्रवीद् इदम् । (५१।१)

न शक्नोमि परित्रातुं ब्रह्मकोपादहं मुने ॥ (५१।२)

ततः स ब्रह्मभवनं ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः । (५२।१)

जगाम विष्णुलोकं च तेनापीत्युक्त एव सः ॥ (५२।२)

ततः स मुनिरुद्विग्नो निराशो जीविते नृप । (५३।१)

अनुगम्यमानो भूतेन अगच्छच्छङ्करालयम् ॥ (५३।२)

तस्य योगबलोपेतो महादेवस्य पाण्डव । (५४।१)

नखमांसान्तरे गुप्तो यथा देवो न पश्यति ॥ (५४।२)

तदन्ते चागमद्भूतं ज्वलनार्कसमप्रभम् । (५५।१)

मुञ्च मुञ्चेति पुरुषं देवदेवं महेश्वरम् ॥ (५५।२)

एवमुक्तो महादेवस् तेन भूतेन भारत । (५६।१)

योगीन्द्रं दर्शयामास नखमांसान्तरे तदा ॥ (५६।२)

संस्थाप्य भूतं भूतेशः परमापद्गतं मुनिम् । (५७।१)

उवाच मा भैस्त्वं विप्र निर्गच्छस्व महामुने ॥ (५७।२)

ततः सुसूक्ष्मदेहस्थं भूतं दृष्ट्वाब्रवीदिदम् । (५८।१)

किमस्य त्वं महाभूत करिष्यसि वदस्व मे ॥ (५८।२)

कृत्योवाच । (५९।१)

क्रोधाविष्टेन देवेश पिप्पलादेन चिन्तिता । (५९।२)

अस्य देहं हनिष्यामि हिंसार्थं विद्धि मां प्रभो ॥ (५९।३)

एतच्छ्रुत्वा महादेवो भूतस्य वदनाच्च्युतम् । (६०।१)

कटिस्थं याज्ञवल्क्यं च मन्त्रयामास मन्त्रवित् ॥ (६०।२)

योगीश्वरेति विप्रस्य कृत्वा नाम युधिष्ठिर । (६१।१)

विसर्जयित्वा देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ (६१।२)

प्रेषयित्वा तु तं भूतं पिप्पलादो ऽपि दुर्मनाः । (६२।१)

पितृमातृसमुद्विग्नो नर्मदातटमाश्रितः ॥ (६२।२)

एकाङ्गुष्ठो निराहारो वर्षाद् आ षोडशान् नृप । (६३।१)

तोषयामास देवेशमुमया सह शङ्करम् ॥ (६३।२)

ततस्तत्तपसा तुष्टः शङ्करो वाक्यमब्रवीत् ॥ (६४।१)

ईश्वर उवाच । (६५।१)

परितुष्टो ऽस्मि ते विप्र तपसानेन सुव्रत । (६५।२)

वरं वृणीष्व ते दद्मि मनसा चेप्सितं शुभम् ॥ (६५।३)

पिप्पलाद उवाच । (६६।१)

यदि मे भगवांस् तुष्टो यदि देयो वरो मम । (६६।२)

अत्र संनिहितो देव तीर्थे भव महेश्वर ॥ (६६।३)

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा पिप्पलादं महामुनिम् । (६७।१)

जगामादर्शनं देवो भूतसङ्घसमन्वितः ॥ (६७।२)

पिप्पलादो गते देवे स्नात्वा तत्र महाम्भसि । (६८।१)

स्थापयित्वा महादेवं जगामोत्तरपर्वतम् ॥ (६८।२)

तत्र तीर्थे नरो भक्त्या स्नात्वा मन्त्रयुतं नृप । (६९।१)

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् पूजयेच्च महेश्वरम् ॥ (६९।२)

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् । (७०।१)

मृतो रुद्रपुरं याति नात्र कार्या विचारणा ॥ (७०।२)

अथ यो भोजयेद् विप्रान् पितॄन् उद्दिश्य भारत । (७१।१)

तस्य ते द्वादशाब्दानि मोदन्ते दिवि तर्पिताः ॥ (७१।२)

संन्यासेन तु यः कश्चित् तत्र तीर्थे तनुं त्यजेत् । (७२।१)

अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकात् कदाचन ॥ (७२।२)

एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्ठे हि त्वयानघ । (७३।१)

माहात्म्यं पिप्पलादस्य तीर्थस्योत्पत्तिरेव च ॥ (७३।२)

एतत्पुण्यं पापहरं धन्यं दुःस्वप्ननाशनम् । (७४।१)

पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापक्षयो भवेत् ॥ (७४।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये पिप्पलादतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ (७५।१)