सूत उवाच ॥ (१।१)

नर्मदायास्तु माहात्म्यं कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत् । (२।१)

तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ (२।२)

विस्तरं नर्मदायास्तु तीर्थानां मुनिसत्तम । (३।१)

को ऽन्यः शक्तो ऽस्ति वै वक्तुमृते ब्रह्माणमीश्वरम् ॥ (३।२)

एतमेव पुरा प्रश्नं पृष्टवाञ्जनमेजयः । (४।१)

वैशंपायनसंज्ञं तु शिष्यं द्वैपायनस्य ह ॥ (४।२)

रेवातीर्थाश्रितं पुण्यं तत्ते वक्ष्यामि शौनक । (५।१)

पुरा पारीक्षितो राजा यज्ञादीक्षासु दीक्षितः ॥ (५।२)

संभृते तु हविर्द्रव्ये वर्तमानेषु कर्मसु । (६।१)

आसीनेषु द्विजाग्र्येषु हूयमाने हुताशने ॥ (६।२)

वर्तमानासु सर्वत्र तथा धर्मकथासु च । (७।१)

श्रूयमाणे तथा शब्दे जनैरुक्ते त्वहर्निशम् ॥ (७।२)

यज्ञभूमौ कुलपते दीयतां भुज्यताम् इति । (८।१)

विविधांश्च विनोदान्वै कुर्वाणेषु विनोदिषु ॥ (८।२)

एवंविधे वर्तमाने यज्ञे स्वर्गसदःसमे । (९।१)

वैशंपायनम् आसीनं पप्रच्छ जनमेजयः ॥ (९।२)

जनमेजय उवाच । (१०।१)

द्वैपायनप्रसादेन ज्ञानवानसि मे मतः । (१०।२)

वैशंपायन तस्मात् त्वां पृच्छामि ऋषिसन्निधौ ॥ (१०।३)

ब्रूहि मे त्वं पुरावृत्तं पितॄणां तीर्थसेवनम् । (११।१)

चिरं नानाविधान्क्लेशान् प्राप्तास्त इति मे श्रुतम् ॥ (११।२)

कथं द्यूतजिताः पार्था मम पूर्वपितामहाः । (१२।१)

आसमुद्रां महीं विप्र भ्रमन्तस्तीर्थलोभतः ॥ (१२।२)

केन ते सहितास्तात भूमिभागान् अनेकशः । (१३।१)

चेरुः कथय तत्सर्वं सर्वज्ञो ऽसि मतो मम ॥ (१३।२)

वैशंपायन उवाच ॥ (१४।१)

कथयिष्यामि भूनाथ यत्पृष्टं तु त्वया ऽनघ । (१५।१)

नमस्कृत्य विरूपाक्षं वेदव्यासं महाकविम् ॥ (१५।२)

पितामहास्तु ते पञ्च पाण्डवाः सह कृष्णया । (१६।१)

उषित्वा ब्राह्मणैः सार्धं काम्यके वन उत्तमे ॥ (१६।२)

प्रधानोद्दालके तत्र कश्यपो ऽथ महामतिः । (१७।१)

विभाण्डकश्च राजेन्द्र मुरुश्चैव महामुनिः ॥ (१७।२)

पुलस्त्यो लोमशश्चैव तथान्ये पुत्रपौत्रिणः । (१८।१)

स्नात्वा निःशेषतीर्थेषु गतास्ते विन्ध्यपर्वतम् ॥ (१८।२)

ते च तत्राश्रमं पुण्यं सर्वैर्वृक्षैः समाकुलम् । (१९।१)

चम्पकैः कर्णकारैश्च पुन्नागैर्नागकेसरैः ॥ (१९।२)

बकुलैः कोविदारैश्च दाडिमैरुपशोभितम् । (२०।१)

पुष्पितैरर्जुनैश्चैव बिल्वपाटलकेतकैः ॥ (२०।२)

कदम्बाम्रमधूकैश्च निम्बजम्बीरतिन्दुकैः । (२१।१)

नालिकेरैः कपित्थैश्च खर्जूरपनसैस्तथा ॥ (२१।२)

नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्लीभिरावृतम् । (२२।१)

सपुष्पं फलितं कान्तं वनं चैत्ररथं यथा ॥ (२२।२)

जलाश्रयैस्तु विपुलैः पद्मिनीखण्डमण्डितम् । (२३।१)

सितोत्पलैश्च संछन्नं नीलपीतैः सितारुणैः ॥ (२३।२)

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । (२४।१)

आडीकाकबलाकाभिः सेवितं कोकिलादिभिः ॥ (२४।२)

सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च गजैश्चैव महोत्कटैः । (२५।१)

महिषैश्च महाकायैः कुरङ्गैश् चित्रकैः शशैः ॥ (२५।२)

गण्डकैश्चैव खड्गैश्च गोमायुसुरभी युतम् । (२६।१)

सारङ्गैर् मल्लकैश्चैव द्विपदैश्च चतुष्पदैः ॥ (२६।२)

तथाच कोकिलाकीर्णं मनःकान्तं सुशोभितम् । (२७।१)

जीवंजीवकसंघैश्च नानापक्षिसमायुतम् ॥ (२७।२)

दुःखशोकविनिर्मुक्तं सत्त्वोत्कटमनोरमम् । (२८।१)

क्षुत्तृषारहितं कान्तं सर्वव्याधिविवर्जितम् ॥ (२८।२)

सिंहीस्तनं पिबन्त्यत्र कुरंगाः स्नेहसंयुतम् । (२९।१)

मार्जारमूषकौ चोभाववलेहत उन्मुखौ ॥ (२९।२)

पञ्चास्याः पोतकेभाश्च भोगिनस्तु कलापिनः । (३०।१)

दृष्ट्वा तद्विपिनं रम्यं प्रविष्टाः पाण्डुनन्दनाः ॥ (३०।२)

मार्कण्डं दृष्टवांस्तत्र तरुणादित्यसन्निभम् । (३१।१)

ऋषिभिः सेव्यमानं तु नानाशास्त्रविशारदैः ॥ (३१।२)

कुलीनैः सत्त्वसम्पन्नैः शौचाचारसमन्वितैः । (३२।१)

धीसंगतैः क्षमायुक्तैस्त्रिसंध्यं जपतत्परैः ॥ (३२।२)

ऋग्यजुःसामविहितैर् मन्त्रैर् होमपरायणैः । (३३।१)

केचित्पञ्चाग्निमध्यस्थाः केचिदेकान्तसंस्थिताः ॥ (३३।२)

ऊर्ध्वबाहुनिरालम्बा आदित्यभ्रमणाः परे । (३४।१)

सायंप्रातर्भुजश्चान्ये एकाहारास्तथा परे ॥ (३४।२)

द्वादशाहात्तथा चान्ये अन्ये मासार्धभोजनाः । (३५।१)

दर्शे दर्शे तथा चान्ये अन्ये शैवालभोजनाः ॥ (३५।२)

पिण्याकमपरे ऽभुजन् केचित् पालाशभोजनाः । (३६।१)

अपरे नियताहारा वायुभक्ष्याम्बुभोजनाः ॥ (३६।२)

एवंभूतैस् तथा वृद्धैः सेव्यते मुनिपुंगवैः । (३७।१)

ततो धर्मसुतः श्रीमान् आश्रमं तं प्रविश्य सः ॥ (३७।२)

दृष्ट्वा मुनिवरं शान्तं ध्यायमानं परं पदम् । (३८।१)

प्रादक्षिण्येन सहसा दण्डवत्पतितो ऽग्रतः ॥ (३८।२)

भक्त्यानुपतितं दृष्ट्वा चिरादादाय लोचनम् । (३९।१)

को भवानित्युवाचेदं धर्मं धीमानपृच्छत ॥ (३९।२)

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दारकस्तत्समीपगः । (४०।१)

आहायं धर्मराजस्ते दर्शनार्थं समागतः ॥ (४०।२)

तच्छ्रुत्वादारकेणोक्तं वचनं प्राह सादरः । (४१।१)

एह्येहि वत्सवत्सेति किंचित् स्थानाच्चलन्मुनिः । (४१।२)

तं तु स्नेहादुपाघ्राय आसने उपवेशयत् ॥ (४१।३)

उपविष्टे सभायां तु पूजां कृत्वा यथाविधि । (४२।१)

वन्यैर्धान्यैः फलैर् मूलै रसैश्चैव पृथग्विधैः ॥ (४२।२)

पाण्डवा ब्राह्मणैः सार्द्धं यथायोग्यं प्रपूजिताः । (४३।१)

मुहूर्तादथ विश्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ (४३।२)

पृच्छति स्म मुनिश्रेष्ठं कौतूहलसमन्वितः । (४४।१)

भगवन्सर्वलोकानां दीर्घायुस्त्वं मतो मम ॥ (४४।२)

सप्तकल्पानशेषेण कथयस्व ममानघ । (४५।१)

कल्पक्षये ऽपि लोकस्य स्थावरस्येतरस्य च ॥ (४५।२)

न विनष्टो ऽसि विप्रेन्द्र कथं वा केन हेतुना । (४६।१)

गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्रान्ताश्च या मुने ॥ (४६।२)

तासां मध्ये स्थिताः काः स्वित्काश्चैव प्रलयं गताः । (४७।१)

का नु पुण्यजला नित्यं कानु न क्षयमागता ॥ (४७।२)

एतत् कथय मे तात प्रसन्नेनान्तरात्मना । (४८।१)

श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण ऋषिभिः सह बान्धवैः ॥ (४८।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (४९।१)

साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । (४९।२)

कथयामि यथा न्यायं यत्पृच्छसि ममानघ ॥ (४९।३)

सर्वपापहरं पुण्यं पुराणं रुद्रभाषितम् । (५०।१)

यः शृणोति नरो भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ (५०।२)

अश्वमेध सहस्रेण वाजपेयशतेन च । (५१।१)

तत्फलं समवाप्नोति राजन्नास्त्यत्र संशयः ॥ (५१।२)

ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी गोघ्नश्च यो नरः । (५२।१)

मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रस्य वचनं यथा ॥ (५२।२)

गङ्गा तु सरितां श्रेष्ठा तथा चैव सरस्वती । (५३।१)

कावेरी देविका चैव सिन्धुः सालकुटी तथा ॥ (५३।२)

सरयूः शतरुद्रा च मही चर्मिलया सह । (५४।१)

गोदावरी तथा पुण्या तथैव यमुना नदी ॥ (५४।२)

पयोष्णी च शतद्रुश्च तथा धर्मनदी शुभा । (५५।१)

एताश्चान्याश्च सरितः सर्वपापहराः स्मृताः ॥ (५५।२)

किं तु ते कारणं तात वक्ष्यामि नृपसत्तम । (५६।१)

समुद्राः सरितः सर्वाः कल्पे कल्पे क्षयं गताः ॥ (५६।२)

सप्तकल्पक्षये क्षीणे न मृता तेन नर्मदा । (५७।१)

नर्मदैकैव राजेन्द्र परं तिष्ठेत् सरिद्वरा ॥ (५७।२)

तोयपूर्णा महाभाग मुनिसंघैरभिष्टुता । (५८।१)

गंगाद्याः सरितश्चान्याः कल्पे कल्पे क्षयं गताः ॥ (५८।२)

एषा देवी पुरा दृष्टा तेन वक्ष्यामि ते ऽनघ ॥ (५९।१)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे रेवामाहात्म्यवर्णनंनाम द्वितीयो ऽध्यायः ॥ (६०।१)