स्कन्दपुराण (रेवाखण्ड)Skandapurāṇa (Revākhaṇḍa)
SkPur (Rkh), 1, 16
Select a line for its word-by-word analysis.
समातृभिर्भूतगणश्च घोरैर्वृतः समन्तात्स ननर्त शूली । (१।२)
samātṛbhirbhūtagaṇaśca ghorairvṛtaḥ samantātsa nanarta śūlī |
गजेन्द्रचर्मावरणे वसानः संहर्तुकामश्च जगत्समस्तम् ॥ (१।३)
gajendracarmāvaraṇe vasānaḥ saṃhartukāmaśca jagatsamastam ||
महेश्वरः सर्वसुरेश्वराणां मन्त्रैर् अनेकेखबद्धमाली । (२।१)
maheśvaraḥ sarvasureśvarāṇāṃ mantrair anekekhabaddhamālī |
मेदोवसारक्तविचर्चिताङ्गस्त्रैलोक्यदाहे प्रणनर्त शम्भुः ॥ (२।२)
medovasāraktavicarcitāṅgastrailokyadāhe praṇanarta śambhuḥ ||
स कालरात्र्या सहितो महात्मा काले त्रिलोकीं सकलां जहार । (३।१)
sa kālarātryā sahito mahātmā kāle trilokīṃ sakalāṃ jahāra |
संवर्तकाख्यः सहभानुभावः शम्भुर्महात्मा जगतो वरिष्ठः ॥ (३।२)
saṃvartakākhyaḥ sahabhānubhāvaḥ śambhurmahātmā jagato variṣṭhaḥ ||
स विस्फुलिङ्गोत्करधूममिश्रं महोल्कवज्राशनिवाततुल्यम् । (४।१)
sa visphuliṅgotkaradhūmamiśraṃ maholkavajrāśanivātatulyam |
ततो ऽट्टहासं प्रमुमोच घोरं विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभम् ॥ (४।२)
tato 'ṭṭahāsaṃ pramumoca ghoraṃ vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābham ||
सहस्रवज्राशनिसंनिभेन तेनाट्टहासेन हरोद्गतेन । (५।१)
sahasravajrāśanisaṃnibhena tenāṭṭahāsena harodgatena |
आपूरितास्तत्र दिशो दशैव संक्षोभिताः सर्वमहार्णवाश्च ॥ (५।२)
āpūritāstatra diśo daśaiva saṃkṣobhitāḥ sarvamahārṇavāśca ||
स ब्रह्मलोकं प्रजगाम शब्दो ब्रह्माण्डभाण्डं प्रचचाल सर्वम् । (६।१)
sa brahmalokaṃ prajagāma śabdo brahmāṇḍabhāṇḍaṃ pracacāla sarvam |
किमेतदित्याकुलचेतनास्ते वित्रस्तरूपा ऋषयो बभूवुः ॥ (६।२)
kimetadityākulacetanāste vitrastarūpā ṛṣayo babhūvuḥ ||
प्रणम्य सर्वे सहसैव भीता ब्रह्माणमूचुः परमेश्वरेशम् । (७।१)
praṇamya sarve sahasaiva bhītā brahmāṇamūcuḥ parameśvareśam |
भीताश्च सर्वे ऋषयस्ततस्ते सुरासुरैश्चैव महोरगैश्च ॥ (७।२)
bhītāśca sarve ṛṣayastataste surāsuraiścaiva mahoragaiśca ||
विद्युत्प्रभाभासुरभीषणाङ्गः क एष चिक्रीडति भूतलस्थः । (८।१)
vidyutprabhābhāsurabhīṣaṇāṅgaḥ ka eṣa cikrīḍati bhūtalasthaḥ |
कालानलं गात्रमिदं दधानो यस्याट्टहासेन जगद्विमूढम् ॥ (८।२)
kālānalaṃ gātramidaṃ dadhāno yasyāṭṭahāsena jagadvimūḍham ||
वित्रस्तरूपं प्रबभौ क्षणेन संहर्तुमिच्छेत्किमयं त्रिलोकीम् । (९।१)
vitrastarūpaṃ prababhau kṣaṇena saṃhartumicchetkimayaṃ trilokīm |
सार्धं त्वया सप्तभिरर्णकैश्च जनस्तपः सत्यमभिप्रयाति ॥ (९।२)
sārdhaṃ tvayā saptabhirarṇakaiśca janastapaḥ satyamabhiprayāti ||
संहर्तुकामो हि क एष देव एतत्समस्तं कथयाप्रमेय । (१०।१)
saṃhartukāmo hi ka eṣa deva etatsamastaṃ kathayāprameya |
न दृष्टमेतद् विषमं कदापि जानासि तत्त्वं परमो मतो नः ॥ (१०।२)
na dṛṣṭametad viṣamaṃ kadāpi jānāsi tattvaṃ paramo mato naḥ ||
निशम्य तद्वाक्यमथाबभाषे ब्रह्मा समाश्वास्य सुरादिसङ्घान् ॥ (११।१)
niśamya tadvākyamathābabhāṣe brahmā samāśvāsya surādisaṅghān ||
स एष कालस्त्रिदिवं त्वशेषं संहर्तुकामो जगदक्षयात्मा । (१२।२)
sa eṣa kālastridivaṃ tvaśeṣaṃ saṃhartukāmo jagadakṣayātmā |
पूर्णे च शेते परिवत्सराणां भविष्यतीशानविभुर्न चित्रम् ॥ (१२।३)
pūrṇe ca śete parivatsarāṇāṃ bhaviṣyatīśānavibhurna citram ||
संवत्सरो ऽयं परिवत्सरश्च उद्वत्सरो वत्सर एष देवः । (१३।१)
saṃvatsaro 'yaṃ parivatsaraśca udvatsaro vatsara eṣa devaḥ |
दृष्टो ऽप्यदृष्टः प्रहुतः प्रकाशी स्थूलश्च सूक्ष्मः परमाणुरेषः ॥ (१३।२)
dṛṣṭo 'pyadṛṣṭaḥ prahutaḥ prakāśī sthūlaśca sūkṣmaḥ paramāṇureṣaḥ ||
नातः परं किंचिदिहास्ति लोके परापरो ऽयं प्रभुरात्मवादी । (१४।१)
nātaḥ paraṃ kiṃcidihāsti loke parāparo 'yaṃ prabhurātmavādī |
तुष्येत मे कालसमानरूप इत्येवमुक्त्वा भगवान्सुरेशः ॥ (१४।२)
tuṣyeta me kālasamānarūpa ityevamuktvā bhagavānsureśaḥ ||
सनत्कुमारप्रमुखैः समेतः संतोषयामास ततो यतात्मा ॥ (१५।१)
sanatkumārapramukhaiḥ sametaḥ saṃtoṣayāmāsa tato yatātmā ||
नमो ऽस्तु सर्वाय सुशान्तमूर्ताये ह्यघोररूपाय नमोनमस्ते । (१६।२)
namo 'stu sarvāya suśāntamūrtāye hyaghorarūpāya namonamaste |
सर्वात्मने सर्व नमोनमस्ते महात्मने भूतपते नमस्ते ॥ (१६।३)
sarvātmane sarva namonamaste mahātmane bhūtapate namaste ||
ओङ्कार हुङ्कारपरिष्कृताय स्वधावषट्कार नमोनमस्ते । (१७।१)
oṅkāra huṅkārapariṣkṛtāya svadhāvaṣaṭkāra namonamaste |
गुणत्रयेशाय महेश्वराय ते त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः ॥ (१७।२)
guṇatrayeśāya maheśvarāya te trayīmayāya triguṇātmane namaḥ ||
त्वं शङ्करत्वं हि महेश्वरो ऽसि प्रधानमग्र्यं त्वमसि प्रविष्टः । (१८।१)
tvaṃ śaṅkaratvaṃ hi maheśvaro 'si pradhānamagryaṃ tvamasi praviṣṭaḥ |
त्वं विष्णुरीशः प्रपितामहश्च त्वं सप्तजिह्वस्त्वमनन्तजिह्वः ॥ (१८।२)
tvaṃ viṣṇurīśaḥ prapitāmahaśca tvaṃ saptajihvastvamanantajihvaḥ ||
स्रष्टासि सृष्टिश्च विभो त्वमेव विश्वस्य वेद्यं च परं निधानम् । (१९।१)
sraṣṭāsi sṛṣṭiśca vibho tvameva viśvasya vedyaṃ ca paraṃ nidhānam |
आहुर्द्विजा वेदविदो वरेण्यं परात्परस्त्वं परतः परो ऽसि ॥ (१९।२)
āhurdvijā vedavido vareṇyaṃ parātparastvaṃ parataḥ paro 'si ||
सूक्ष्मातिसूक्ष्मं प्रवदन्ति यच्च वाचो निवर्तन्ति मनो यतश्च ॥ (२०।१)
sūkṣmātisūkṣmaṃ pravadanti yacca vāco nivartanti mano yataśca ||
त्वया स्तुतोऽहं विविधैश्च मन्त्रैः पुष्णामि शान्तिं तव पद्मयोने । (२१।२)
tvayā stuto'haṃ vividhaiśca mantraiḥ puṣṇāmi śāntiṃ tava padmayone |
ईक्षस्व मां लोकमिमं ज्वलन्तं वक्त्रैरनेकैः प्रसभं हरन्तम् ॥ (२१।३)
īkṣasva māṃ lokamimaṃ jvalantaṃ vaktrairanekaiḥ prasabhaṃ harantam ||
इदं महत्पुण्यतमं वरिष्ठं स्तोत्रं निशम्येह गतिं लभन्ते । (२३।१)
idaṃ mahatpuṇyatamaṃ variṣṭhaṃ stotraṃ niśamyeha gatiṃ labhante |
पापैरनेकैः परिवेष्टिता ये प्रयान्ति रुद्रं विमलैर्विमानैः ॥ (२३।२)
pāpairanekaiḥ pariveṣṭitā ye prayānti rudraṃ vimalairvimānaiḥ ||
भयं च तेषां न भवेत्कदाचित्पठन्ति ये तात इदं द्विजाग्र्याः । (२४।१)
bhayaṃ ca teṣāṃ na bhavetkadācitpaṭhanti ye tāta idaṃ dvijāgryāḥ |
सङ्ग्रामचौराग्निवने तथाब्धौ तेषां शिवस्त्राति न संशयो ऽत्र ॥ (२४।२)
saṅgrāmacaurāgnivane tathābdhau teṣāṃ śivastrāti na saṃśayo 'tra ||
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये ब्रह्मकृतशिवस्तुतिवर्णनं नाम षोडशो ऽध्यायः ॥ (२५।१)
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye brahmakṛtaśivastutivarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.