Devatā देवता

Puruṣa

Ṛṣi ऋषि

Nārāyaṇa

Chandas छन्दस्

Anuṣṭubh, Triṣṭubh

1. Ṛk 1

   स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।
   स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वात्य॑तिष्ठद्दशांगु॒लं ॥

   सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् |
   स भूमिं विश्वतो वृत्वात्य् अतिष्ठद् दशाङ्गुलम् ||

   sahásraśīrṣā púruṣaḥ sahasrākṣáḥ sahásrapāt ǀ
   sá bhū́mim viśváto vṛtvā́tyatiṣṭhaddaśāṅgulám ǁ

   sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
   sa bhūmiṃ viśvato vṛtvāty atiṣṭhad daśāṅgulam ||

   स॒हस्र॑ऽशीर्षा । पुरु॑षः । स॒ह॒स्र॒ऽअ॒क्षः । स॒हस्र॑ऽपात् ।
   सः । भूमि॑म् । वि॒श्वतः॑ । वृ॒त्वा । अति॑ । अ॒ति॒ष्ठ॒त् । द॒श॒ऽअ॒ङ्गु॒लम् ॥

   सहस्रऽशीर्षा । पुरुषः । सहस्रऽअक्षः । सहस्रऽपात् ।
   सः । भूमिम् । विश्वतः । वृत्वा । अति । अतिष्ठत् । दशऽअङ्गुलम् ॥

   sahásra-śīrṣā ǀ púruṣaḥ ǀ sahasra-akṣáḥ ǀ sahásra-pāt ǀ
   sáḥ ǀ bhū́mim ǀ viśvátaḥ ǀ vṛtvā́ ǀ áti ǀ atiṣṭhat ǀ daśa-aṅgulám ǁ

   sahasra-śīrṣā ǀ puruṣaḥ ǀ sahasra-akṣaḥ ǀ sahasra-pāt ǀ
   saḥ ǀ bhūmim ǀ viśvataḥ ǀ vṛtvā ǀ ati ǀ atiṣṭhat ǀ daśa-aṅgulam ǁ

   10.90.1 Aṣṭaka 8.4.17.1Anuvāka 10.7.133Interpretations

2. Ṛk 2

   पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॒ भव्यं॑ ।
   उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति ॥

   पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच् च भव्यम् |
   उतामृतत्वस्येशानो यद् अन्नेनातिरोहति ||

   púruṣa evédám sárvam yádbhūtám yácca bhávyam ǀ
   utā́mṛtatvásyéśāno yádánnenātiróhati ǁ

   puruṣa evedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yac ca bhavyam |
   utāmṛtatvasyeśāno yad annenātirohati ||

   पुरु॑षः । ए॒व । इ॒दम् । सर्व॑म् । यत् । भू॒तम् । यत् । च॒ । भव्य॑म् ।
   उ॒त । अ॒मृ॒त॒ऽत्वस्य॑ । ईशा॑नः । यत् । अन्ने॑न । अ॒ति॒ऽरोह॑ति ॥

   पुरुषः । एव । इदम् । सर्वम् । यत् । भूतम् । यत् । च । भव्यम् ।
   उत । अमृतऽत्वस्य । ईशानः । यत् । अन्नेन । अतिऽरोहति ॥

   púruṣaḥ ǀ evá ǀ idám ǀ sárvam ǀ yát ǀ bhūtám ǀ yát ǀ ca ǀ bhávyam ǀ
   utá ǀ amṛta-tvásya ǀ ī́śānaḥ ǀ yát ǀ ánnena ǀ ati-róhati ǁ

   puruṣaḥ ǀ eva ǀ idam ǀ sarvam ǀ yat ǀ bhūtam ǀ yat ǀ ca ǀ bhavyam ǀ
   uta ǀ amṛta-tvasya ǀ īśānaḥ ǀ yat ǀ annena ǀ ati-rohati ǁ

   10.90.2 Aṣṭaka 8.4.17.2Anuvāka 10.7.134Interpretations

3. Ṛk 3

   ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायां॑श्च॒ पूरु॑षः ।
   पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि ॥

   एतावान् अस्य महिमातो ज्यायांश् च पूरुषः |
   पादो ऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपाद् अस्यामृतं दिवि ||

   etā́vānasya mahimā́to jyā́yāṃśca pū́ruṣaḥ ǀ
   pā́do’sya víśvā bhūtā́ni tripā́dasyāmṛ́tam diví ǁ

   etāvān asya mahimāto jyāyāṃś ca pūruṣaḥ |
   pādo 'sya viśvā bhūtāni tripād asyāmṛtaṃ divi ||

   ए॒तावा॑न् । अ॒स्य॒ । म॒हि॒मा । अतः॑ । ज्याया॑न् । च॒ । पुरु॑षः ।
   पादः॑ । अ॒स्य॒ । विश्वा॑ । भू॒तानि॑ । त्रि॒ऽपात् । अ॒स्य॒ । अ॒मृत॑म् । दि॒वि ॥

   एतावान् । अस्य । महिमा । अतः । ज्यायान् । च । पुरुषः ।
   पादः । अस्य । विश्वा । भूतानि । त्रिऽपात् । अस्य । अमृतम् । दिवि ॥

   etā́vān ǀ asya ǀ mahimā́ ǀ átaḥ ǀ jyā́yān ǀ ca ǀ púruṣaḥ ǀ
   pā́daḥ ǀ asya ǀ víśvā ǀ bhūtā́ni ǀ tri-pā́t ǀ asya ǀ amṛ́tam ǀ diví ǁ

   etāvān ǀ asya ǀ mahimā ǀ ataḥ ǀ jyāyān ǀ ca ǀ puruṣaḥ ǀ
   pādaḥ ǀ asya ǀ viśvā ǀ bhūtāni ǀ tri-pāt ǀ asya ǀ amṛtam ǀ divi ǁ

   10.90.3 Aṣṭaka 8.4.17.3Anuvāka 10.7.135Interpretations

4. Ṛk 4

   त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑षः॒ पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त्पुनः॑ ।
   ततो॒ विष्व॒ङ्व्य॑क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि ॥

   त्रिपाद् ऊर्ध्व उद् ऐत् पुरुषः पादो ऽस्येहाभवत् पुनः |
   ततो विष्वङ् व्य् अक्रामत् साशनानशने अभि ||

   tripā́dūrdhvá údaitpúruṣaḥ pā́do’syehā́bhavatpúnaḥ ǀ
   táto víṣvaṅvyákrāmatsāśanānaśané abhí ǁ

   tripād ūrdhva ud ait puruṣaḥ pādo 'syehābhavat punaḥ |
   tato viṣvaṅ vy akrāmat sāśanānaśane abhi ||

   त्रि॒ऽपात् । ऊ॒र्ध्वः । उत् । ऐ॒त् । पुरु॑षः । पादः॑ । अ॒स्य॒ । इ॒ह । अ॒भ॒व॒त् । पुन॒रिति॑ ।
   ततः॑ । विष्व॑ङ् । वि । अ॒क्रा॒म॒त् । सा॒श॒ना॒न॒श॒ने इति॑ । अ॒भि ॥

   त्रिऽपात् । ऊर्ध्वः । उत् । ऐत् । पुरुषः । पादः । अस्य । इह । अभवत् । पुनरिति ।
   ततः । विष्वङ् । वि । अक्रामत् । साशनानशने इति । अभि ॥

   tri-pā́t ǀ ūrdhváḥ ǀ út ǀ ait ǀ púruṣaḥ ǀ pā́daḥ ǀ asya ǀ ihá ǀ abhavat ǀ púnaríti ǀ
   tátaḥ ǀ víṣvaṅ ǀ ví ǀ akrāmat ǀ sāśanānaśané íti ǀ abhí ǁ

   tri-pāt ǀ ūrdhvaḥ ǀ ut ǀ ait ǀ puruṣaḥ ǀ pādaḥ ǀ asya ǀ iha ǀ abhavat ǀ punariti ǀ
   tataḥ ǀ viṣvaṅ ǀ vi ǀ akrāmat ǀ sāśanānaśane iti ǀ abhi ǁ

   10.90.4 Aṣṭaka 8.4.17.4Anuvāka 10.7.136Interpretations

5. Ṛk 5

   तस्मा॑द्वि॒राळ॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
   स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥

   तस्माद् विराऌ अजायत विराजो अधि पूरुषः |
   स जातो अत्य् अरिच्यत पश्चाद् भूमिम् अथो पुरः ||

   tásmādvirā́ḷajāyata virā́jo ádhi pū́ruṣaḥ ǀ
   sá jātó átyaricyata paścā́dbhū́mimátho puráḥ ǁ

   tasmād virāḷ ajāyata virājo adhi pūruṣaḥ |
   sa jāto aty aricyata paścād bhūmim atho puraḥ ||

   तस्मा॑त् । वि॒राट् । अ॒जा॒य॒त॒ । वि॒ऽराजः॑ । अधि॑ । पुरु॑षः ।
   सः । जा॒तः । अति॑ । अ॒रि॒च्य॒त॒ । प॒श्चात् । भूमि॑म् । अथो॒ इति॑ । पु॒रः ॥

   तस्मात् । विराट् । अजायत । विऽराजः । अधि । पुरुषः ।
   सः । जातः । अति । अरिच्यत । पश्चात् । भूमिम् । अथो इति । पुरः ॥

   tásmāt ǀ virā́ṭ ǀ ajāyata ǀ vi-rā́jaḥ ǀ ádhi ǀ púruṣaḥ ǀ
   sáḥ ǀ jātáḥ ǀ áti ǀ aricyata ǀ paścā́t ǀ bhū́mim ǀ átho íti ǀ puráḥ ǁ

   tasmāt ǀ virāṭ ǀ ajāyata ǀ vi-rājaḥ ǀ adhi ǀ puruṣaḥ ǀ
   saḥ ǀ jātaḥ ǀ ati ǀ aricyata ǀ paścāt ǀ bhūmim ǀ atho iti ǀ puraḥ ǁ

   10.90.5 Aṣṭaka 8.4.17.5Anuvāka 10.7.137Interpretations

6. Ṛk 6

   यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
   व॒सं॒तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः ॥

   यत् पुरुषेण हविषा देवा यज्ञम् अतन्वत |
   वसन्तो अस्यासीद् आज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद् धविः ||

   yátpúruṣeṇa havíṣā devā́ yajñámátanvata ǀ
   vasantó asyāsīdā́jyam grīṣmá idhmáḥ śaráddhavíḥ ǁ

   yat puruṣeṇa haviṣā devā yajñam atanvata |
   vasanto asyāsīd ājyaṃ grīṣma idhmaḥ śarad dhaviḥ ||

   यत् । पुरु॑षेण । ह॒विषा॑ । दे॒वाः । य॒ज्ञम् । अत॑न्वत ।
   व॒स॒न्तः । अ॒स्य॒ । आ॒सी॒त् । आज्य॑म् । ग्री॒ष्मः । इ॒ध्मः । श॒रत् । ह॒विः ॥

   यत् । पुरुषेण । हविषा । देवाः । यज्ञम् । अतन्वत ।
   वसन्तः । अस्य । आसीत् । आज्यम् । ग्रीष्मः । इध्मः । शरत् । हविः ॥

   yát ǀ púruṣeṇa ǀ havíṣā ǀ devā́ḥ ǀ yajñám ǀ átanvata ǀ
   vasantáḥ ǀ asya ǀ āsīt ǀ ā́jyam ǀ grīṣmáḥ ǀ idhmáḥ ǀ śarát ǀ havíḥ ǁ

   yat ǀ puruṣeṇa ǀ haviṣā ǀ devāḥ ǀ yajñam ǀ atanvata ǀ
   vasantaḥ ǀ asya ǀ āsīt ǀ ājyam ǀ grīṣmaḥ ǀ idhmaḥ ǀ śarat ǀ haviḥ ǁ

   10.90.6 Aṣṭaka 8.4.18.1Anuvāka 10.7.138Interpretations

7. Ṛk 7

   तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न्पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ।
   तेन॑ दे॒वा अ॑यजंत सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ॥

   तं यज्ञम् बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातम् अग्रतः |
   तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश् च ये ||

   tám yajñám barhíṣi práukṣanpúruṣam jātámagratáḥ ǀ
   téna devā́ ayajanta sādhyā́ ṛ́ṣayaśca yé ǁ

   taṃ yajñam barhiṣi praukṣan puruṣaṃ jātam agrataḥ |
   tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaś ca ye ||

   तम् । य॒ज्ञम् । ब॒र्हिषि॑ । प्र । औ॒क्ष॒न् । पुरु॑षम् । जा॒तम् । अ॒ग्र॒तः ।
   तेन॑ । दे॒वाः । अ॒य॒ज॒न्त॒ । सा॒ध्याः । ऋष॑यः । च॒ । ये ॥

   तम् । यज्ञम् । बर्हिषि । प्र । औक्षन् । पुरुषम् । जातम् । अग्रतः ।
   तेन । देवाः । अयजन्त । साध्याः । ऋषयः । च । ये ॥

   tám ǀ yajñám ǀ barhíṣi ǀ prá ǀ aukṣan ǀ púruṣam ǀ jātám ǀ agratáḥ ǀ
   téna ǀ devā́ḥ ǀ ayajanta ǀ sādhyā́ḥ ǀ ṛ́ṣayaḥ ǀ ca ǀ yé ǁ

   tam ǀ yajñam ǀ barhiṣi ǀ pra ǀ aukṣan ǀ puruṣam ǀ jātam ǀ agrataḥ ǀ
   tena ǀ devāḥ ǀ ayajanta ǀ sādhyāḥ ǀ ṛṣayaḥ ǀ ca ǀ ye ǁ

   10.90.7 Aṣṭaka 8.4.18.2Anuvāka 10.7.139Interpretations

8. Ṛk 8

   तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुतः॒ संभृ॑तं पृषदा॒ज्यं ।
   प॒शूंतांश्च॑क्रे वाय॒व्या॑नार॒ण्यान्ग्रा॒म्याश्च॒ ये ॥

   तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतम् पृषदाज्यम् |
   पशून् तांश् चक्रे वायव्यान् आरण्यान् ग्राम्याश् च ये ||

   tásmādyajñā́tsarvahútaḥ sámbhṛtam pṛṣadājyám ǀ
   paśū́ntā́ṃścakre vāyavyā́nāraṇyā́ngrāmyā́śca yé ǁ

   tasmād yajñāt sarvahutaḥ sambhṛtam pṛṣadājyam |
   paśūn tāṃś cakre vāyavyān āraṇyān grāmyāś ca ye ||

   तस्मा॑त् । य॒ज्ञात् । स॒र्व॒ऽहुतः॑ । सम्ऽभृ॑तम् । पृ॒ष॒त्ऽआ॒ज्यम् ।
   प॒शून् । तान् । च॒क्रे॒ । वा॒य॒व्या॑न् । आ॒र॒ण्यान् । ग्रा॒म्याः । च॒ । ये ॥

   तस्मात् । यज्ञात् । सर्वऽहुतः । सम्ऽभृतम् । पृषत्ऽआज्यम् ।
   पशून् । तान् । चक्रे । वायव्यान् । आरण्यान् । ग्राम्याः । च । ये ॥

   tásmāt ǀ yajñā́t ǀ sarva-hútaḥ ǀ sám-bhṛtam ǀ pṛṣat-ājyám ǀ
   paśū́n ǀ tā́n ǀ cakre ǀ vāyavyā́n ǀ āraṇyā́n ǀ grāmyā́ḥ ǀ ca ǀ yé ǁ

   tasmāt ǀ yajñāt ǀ sarva-hutaḥ ǀ sam-bhṛtam ǀ pṛṣat-ājyam ǀ
   paśūn ǀ tān ǀ cakre ǀ vāyavyān ǀ āraṇyān ǀ grāmyāḥ ǀ ca ǀ ye ǁ

   10.90.8 Aṣṭaka 8.4.18.3Anuvāka 10.7.140Interpretations

9. Ṛk 9

   तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे ।
   छंदां॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत ॥

   तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे |
   छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस् तस्माद् अजायत ||

   tásmādyajñā́tsarvahúta ṛ́caḥ sā́māni jajñire ǀ
   chándāṃsi jajñire tásmādyájustásmādajāyata ǁ

   tasmād yajñāt sarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire |
   chandāṃsi jajñire tasmād yajus tasmād ajāyata ||

   तस्मा॑त् । य॒ज्ञात् । स॒र्व॒ऽहुतः॑ । ऋचः॑ । सामा॑नि । ज॒ज्ञि॒रे॒ ।
   छन्दां॑सि । ज॒ज्ञि॒रे॒ । तस्मा॑त् । यजुः॑ । तस्मा॑त् । अ॒जा॒य॒त॒ ॥

   तस्मात् । यज्ञात् । सर्वऽहुतः । ऋचः । सामानि । जज्ञिरे ।
   छन्दांसि । जज्ञिरे । तस्मात् । यजुः । तस्मात् । अजायत ॥

   tásmāt ǀ yajñā́t ǀ sarva-hútaḥ ǀ ṛ́caḥ ǀ sā́māni ǀ jajñire ǀ
   chándāṃsi ǀ jajñire ǀ tásmāt ǀ yájuḥ ǀ tásmāt ǀ ajāyata ǁ

   tasmāt ǀ yajñāt ǀ sarva-hutaḥ ǀ ṛcaḥ ǀ sāmāni ǀ jajñire ǀ
   chandāṃsi ǀ jajñire ǀ tasmāt ǀ yajuḥ ǀ tasmāt ǀ ajāyata ǁ

   10.90.9 Aṣṭaka 8.4.18.4Anuvāka 10.7.141Interpretations

10. Ṛk 10

    तस्मा॒दश्वा॑ अजायंत॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
    गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑ ॥

    तस्माद् अश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः |
    गावो ह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज् जाता अजावयः ||

    tásmādáśvā ajāyanta yé ké cobhayā́dataḥ ǀ
    gā́vo ha jajñire tásmāttásmājjātā́ ajāváyaḥ ǁ

    tasmād aśvā ajāyanta ye ke cobhayādataḥ |
    gāvo ha jajñire tasmāt tasmāj jātā ajāvayaḥ ||

    तस्मा॑त् । अश्वाः॑ । अ॒जा॒य॒न्त॒ । ये । के । च॒ । उ॒भ॒याद॑तः ।
    गावः॑ । ह॒ । ज॒ज्ञि॒रे॒ । तस्मा॑त् । तस्मा॑त् । जा॒ताः । अ॒जा॒वयः॑ ॥

    तस्मात् । अश्वाः । अजायन्त । ये । के । च । उभयादतः ।
    गावः । ह । जज्ञिरे । तस्मात् । तस्मात् । जाताः । अजावयः ॥

    tásmāt ǀ áśvāḥ ǀ ajāyanta ǀ yé ǀ ké ǀ ca ǀ ubhayā́dataḥ ǀ
    gā́vaḥ ǀ ha ǀ jajñire ǀ tásmāt ǀ tásmāt ǀ jātā́ḥ ǀ ajāváyaḥ ǁ

    tasmāt ǀ aśvāḥ ǀ ajāyanta ǀ ye ǀ ke ǀ ca ǀ ubhayādataḥ ǀ
    gāvaḥ ǀ ha ǀ jajñire ǀ tasmāt ǀ tasmāt ǀ jātāḥ ǀ ajāvayaḥ ǁ

    10.90.10 Aṣṭaka 8.4.18.5Anuvāka 10.7.142Interpretations

11. Ṛk 11

    यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् ।
    मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू का ऊ॒रू पादा॑ उच्येते ॥

    यत् पुरुषं व्य् अदधुः कतिधा व्य् अकल्पयन् |
    मुखं किम् अस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ||

    yátpúruṣam vyádadhuḥ katidhā́ vyákalpayan ǀ
    múkham kímasya káu bāhū́ kā́ ūrū́ pā́dā ucyete ǁ

    yat puruṣaṃ vy adadhuḥ katidhā vy akalpayan |
    mukhaṃ kim asya kau bāhū kā ūrū pādā ucyete ||

    यत् । पुरु॑षम् । वि । अद॑धुः । क॒ति॒धा । वि । अ॒क॒ल्प॒य॒न् ।
    मुख॑म् । किम् । अ॒स्य॒ । कौ । बा॒हू इति॑ । कौ । ऊ॒रू इति॑ । पादौ॑ । उ॒च्ये॒ते॒ इति॑ ॥

    यत् । पुरुषम् । वि । अदधुः । कतिधा । वि । अकल्पयन् ।
    मुखम् । किम् । अस्य । कौ । बाहू इति । कौ । ऊरू इति । पादौ । उच्येते इति ॥

    yát ǀ púruṣam ǀ ví ǀ ádadhuḥ ǀ katidhā́ ǀ ví ǀ akalpayan ǀ
    múkham ǀ kím ǀ asya ǀ káu ǀ bāhū́ íti ǀ káu ǀ ūrū́ íti ǀ pā́dau ǀ ucyete íti ǁ

    yat ǀ puruṣam ǀ vi ǀ adadhuḥ ǀ katidhā ǀ vi ǀ akalpayan ǀ
    mukham ǀ kim ǀ asya ǀ kau ǀ bāhū iti ǀ kau ǀ ūrū iti ǀ pādau ǀ ucyete iti ǁ

    10.90.11 Aṣṭaka 8.4.19.1Anuvāka 10.7.143Interpretations

12. Ṛk 12

    ब्रा॒ह्म॒णो॑ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृ॒तः ।
    ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्यः॑ प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत ॥

    ब्राह्मणो ऽस्य मुखम् आसीद् बाहू राजन्यः कृतः |
    ऊरू तद् अस्य यद् वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ||

    brāhmaṇó’sya múkhamāsīdbāhū́ rājanyáḥ kṛtáḥ ǀ
    ūrū́ tádasya yádváiśyaḥ padbhyā́m śūdró ajāyata ǁ

    brāhmaṇo 'sya mukham āsīd bāhū rājanyaḥ kṛtaḥ |
    ūrū tad asya yad vaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro ajāyata ||

    ब्रा॒ह्म॒णः । अ॒स्य॒ । मुख॑म् । आ॒सी॒त् । बा॒हू इति॑ । रा॒ज॒न्यः॑ । कृ॒तः ।
    ऊ॒रू इति॑ । तत् । अ॒स्य॒ । यत् । वैश्यः॑ । प॒त्ऽभ्याम् । शू॒द्रः । अ॒जा॒य॒त॒ ॥

    ब्राह्मणः । अस्य । मुखम् । आसीत् । बाहू इति । राजन्यः । कृतः ।
    ऊरू इति । तत् । अस्य । यत् । वैश्यः । पत्ऽभ्याम् । शूद्रः । अजायत ॥

    brāhmaṇáḥ ǀ asya ǀ múkham ǀ āsīt ǀ bāhū́ íti ǀ rājanyáḥ ǀ kṛtáḥ ǀ
    ūrū́ íti ǀ tát ǀ asya ǀ yát ǀ váiśyaḥ ǀ pat-bhyā́m ǀ śūdráḥ ǀ ajāyata ǁ

    brāhmaṇaḥ ǀ asya ǀ mukham ǀ āsīt ǀ bāhū iti ǀ rājanyaḥ ǀ kṛtaḥ ǀ
    ūrū iti ǀ tat ǀ asya ǀ yat ǀ vaiśyaḥ ǀ pat-bhyām ǀ śūdraḥ ǀ ajāyata ǁ

    10.90.12 Aṣṭaka 8.4.19.2Anuvāka 10.7.144Interpretations

13. Ṛk 13

    चं॒द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत ।
    मुखा॒दिंद्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत ॥

    चन्द्रमा मनसो जातश् चक्षोः सूर्यो अजायत |
    मुखाद् इन्द्रश् चाग्निश् च प्राणाद् वायुर् अजायत ||

    candrámā mánaso jātáścákṣoḥ sū́ryo ajāyata ǀ
    múkhādíndraścāgníśca prāṇā́dvāyúrajāyata ǁ

    candramā manaso jātaś cakṣoḥ sūryo ajāyata |
    mukhād indraś cāgniś ca prāṇād vāyur ajāyata ||

    च॒न्द्रमाः॑ । मन॑सः । जा॒तः । चक्षोः॑ । सूर्यः॑ । अ॒जा॒य॒त॒ ।
    मुखा॑त् । इन्द्रः॑ । च॒ । अ॒ग्निः । च॒ । प्रा॒णात् । वा॒युः । अ॒जा॒य॒त॒ ॥

    चन्द्रमाः । मनसः । जातः । चक्षोः । सूर्यः । अजायत ।
    मुखात् । इन्द्रः । च । अग्निः । च । प्राणात् । वायुः । अजायत ॥

    candrámāḥ ǀ mánasaḥ ǀ jātáḥ ǀ cákṣoḥ ǀ sū́ryaḥ ǀ ajāyata ǀ
    múkhāt ǀ índraḥ ǀ ca ǀ agníḥ ǀ ca ǀ prāṇā́t ǀ vāyúḥ ǀ ajāyata ǁ

    candramāḥ ǀ manasaḥ ǀ jātaḥ ǀ cakṣoḥ ǀ sūryaḥ ǀ ajāyata ǀ
    mukhāt ǀ indraḥ ǀ ca ǀ agniḥ ǀ ca ǀ prāṇāt ǀ vāyuḥ ǀ ajāyata ǁ

    10.90.13 Aṣṭaka 8.4.19.3Anuvāka 10.7.145Interpretations

14. Ṛk 14

    नाभ्या॑ आसीदं॒तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत ।
    प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिशः॒ श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ अ॑कल्पयन् ॥

    नाभ्या आसीद् अन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः सम् अवर्तत |
    पद्भ्याम् भूमिर् दिशः श्रोत्रात् तथा लोकां अकल्पयन् ||

    nā́bhyā āsīdantárikṣam śīrṣṇó dyáuḥ sámavartata ǀ
    padbhyā́m bhū́mirdíśaḥ śrótrāttáthā lokā́m̐ akalpayan ǁ

    nābhyā āsīd antarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ sam avartata |
    padbhyām bhūmir diśaḥ śrotrāt tathā lokāṃ akalpayan ||

    नाभ्याः॑ । आ॒सी॒त् । अ॒न्तरि॑क्षम् । शी॒र्ष्णः । द्यौः । सम् । अ॒व॒र्त॒त॒ ।
    प॒त्ऽभ्याम् । भूमिः॑ । दिशः॑ । श्रोत्रा॑त् । तथा॑ । लो॒कान् । अ॒क॒ल्प॒य॒न् ॥

    नाभ्याः । आसीत् । अन्तरिक्षम् । शीर्ष्णः । द्यौः । सम् । अवर्तत ।
    पत्ऽभ्याम् । भूमिः । दिशः । श्रोत्रात् । तथा । लोकान् । अकल्पयन् ॥

    nā́bhyāḥ ǀ āsīt ǀ antárikṣam ǀ śīrṣṇáḥ ǀ dyáuḥ ǀ sám ǀ avartata ǀ
    pat-bhyā́m ǀ bhū́miḥ ǀ díśaḥ ǀ śrótrāt ǀ táthā ǀ lokā́n ǀ akalpayan ǁ

    nābhyāḥ ǀ āsīt ǀ antarikṣam ǀ śīrṣṇaḥ ǀ dyauḥ ǀ sam ǀ avartata ǀ
    pat-bhyām ǀ bhūmiḥ ǀ diśaḥ ǀ śrotrāt ǀ tathā ǀ lokān ǀ akalpayan ǁ

    10.90.14 Aṣṭaka 8.4.19.4Anuvāka 10.7.146Interpretations

15. Ṛk 15

    स॒प्तास्या॑सन्परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः ।
    दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न्पुरु॑षं प॒शुं ॥

    सप्तास्यासन् परिधयस् त्रिः सप्त समिधः कृताः |
    देवा यद् यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषम् पशुम् ||

    saptā́syāsanparidháyastríḥ saptá samídhaḥ kṛtā́ḥ ǀ
    devā́ yádyajñám tanvānā́ ábadhnanpúruṣam paśúm ǁ

    saptāsyāsan paridhayas triḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ |
    devā yad yajñaṃ tanvānā abadhnan puruṣam paśum ||

    स॒प्त । अ॒स्य॒ । आ॒स॒न् । प॒रि॒ऽधयः॑ । त्रिः । स॒प्त । स॒म्ऽइधः॑ । कृ॒ताः ।
    दे॒वाः । यत् । य॒ज्ञम् । त॒न्वा॒नाः । अब॑ध्नन् । पुरु॑षम् । प॒शुम् ॥

    सप्त । अस्य । आसन् । परिऽधयः । त्रिः । सप्त । सम्ऽइधः । कृताः ।
    देवाः । यत् । यज्ञम् । तन्वानाः । अबध्नन् । पुरुषम् । पशुम् ॥

    saptá ǀ asya ǀ āsan ǀ pari-dháyaḥ ǀ tríḥ ǀ saptá ǀ sam-ídhaḥ ǀ kṛtā́ḥ ǀ
    devā́ḥ ǀ yát ǀ yajñám ǀ tanvānā́ḥ ǀ ábadhnan ǀ púruṣam ǀ paśúm ǁ

    sapta ǀ asya ǀ āsan ǀ pari-dhayaḥ ǀ triḥ ǀ sapta ǀ sam-idhaḥ ǀ kṛtāḥ ǀ
    devāḥ ǀ yat ǀ yajñam ǀ tanvānāḥ ǀ abadhnan ǀ puruṣam ǀ paśum ǁ

    10.90.15 Aṣṭaka 8.4.19.5Anuvāka 10.7.147Interpretations

16. Ṛk 16

    य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजंत दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
    ते ह॒ नाकं॑ महि॒मानः॑ सचंत॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः संति॑ दे॒वाः ॥

    यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवास् तानि धर्माणि प्रथमान्य् आसन् |
    ते ह नाकम् महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ||

    yajñéna yajñámayajanta devā́stā́ni dhármāṇi prathamā́nyāsan ǀ
    té ha nā́kam mahimā́naḥ sacanta yátra pū́rve sādhyā́ḥ sánti devā́ḥ ǁ

    yajñena yajñam ayajanta devās tāni dharmāṇi prathamāny āsan |
    te ha nākam mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ ||

    य॒ज्ञेन॑ । य॒ज्ञम् । अ॒य॒ज॒न्त॒ । दे॒वाः । तानि॑ । धर्मा॑णि । प्र॒थ॒मानि॑ । आ॒स॒न् ।
    ते । ह॒ । नाक॑म् । म॒हि॒मानः॑ । स॒च॒न्त॒ । यत्र॑ । पूर्वे॑ । सा॒ध्याः । सन्ति॑ । दे॒वाः ॥

    यज्ञेन । यज्ञम् । अयजन्त । देवाः । तानि । धर्माणि । प्रथमानि । आसन् ।
    ते । ह । नाकम् । महिमानः । सचन्त । यत्र । पूर्वे । साध्याः । सन्ति । देवाः ॥

    yajñéna ǀ yajñám ǀ ayajanta ǀ devā́ḥ ǀ tā́ni ǀ dhármāṇi ǀ prathamā́ni ǀ āsan ǀ
    té ǀ ha ǀ nā́kam ǀ mahimā́naḥ ǀ sacanta ǀ yátra ǀ pū́rve ǀ sādhyā́ḥ ǀ sánti ǀ devā́ḥ ǁ

    yajñena ǀ yajñam ǀ ayajanta ǀ devāḥ ǀ tāni ǀ dharmāṇi ǀ prathamāni ǀ āsan ǀ
    te ǀ ha ǀ nākam ǀ mahimānaḥ ǀ sacanta ǀ yatra ǀ pūrve ǀ sādhyāḥ ǀ santi ǀ devāḥ ǁ

    10.90.16 Aṣṭaka 8.4.19.6Anuvāka 10.7.148Interpretations

Text, recitation and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.