Rām, 1, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
इक्ष्वाकूणां कुले जातो भविष्यति सुधार्मिकः । (२।१)
ikṣvākūṇāṃ kule jāto bhaviṣyati sudhārmikaḥ |
राजा दशरथो नाम्ना श्रीमान् सत्यप्रतिश्रवः ॥ (२।२)
rājā daśaratho nāmnā śrīmān satyapratiśravaḥ ||
पुत्रस् त्व् अङ्गस्य राज्ञस् तु रोमपाद इति श्रुतः । (४।१)
putras tv aṅgasya rājñas tu romapāda iti śrutaḥ |
अनपत्यो ऽस्मि धर्मात्मञ् शान्ता भार्या मम क्रतुम् । (५।१)
anapatyo 'smi dharmātmañ śāntā bhāryā mama kratum |
श्रुत्वा राज्ञो ऽथ तद् वाक्यं मनसा स विचिन्त्य च । (६।१)
śrutvā rājño 'tha tad vākyaṃ manasā sa vicintya ca |
प्रदास्यते पुत्रवन्तं शान्ताभर्तारम् आत्मवान् ॥ (६।२)
pradāsyate putravantaṃ śāntābhartāram ātmavān ||
प्रतिगृह्य च तं विप्रं स राजा विगतज्वरः । (७।१)
pratigṛhya ca taṃ vipraṃ sa rājā vigatajvaraḥ |
ऋष्यशृङ्गं द्विजश्रेष्ठं वरयिष्यति धर्मवित् ॥ (८।२)
ṛṣyaśṛṅgaṃ dvijaśreṣṭhaṃ varayiṣyati dharmavit ||
यज्ञार्थं प्रसवार्थं च स्वर्गार्थं च नरेश्वरः । (९।१)
yajñārthaṃ prasavārthaṃ ca svargārthaṃ ca nareśvaraḥ |
लभते च स तं कामं द्विजमुख्याद् विशांपतिः ॥ (९।२)
labhate ca sa taṃ kāmaṃ dvijamukhyād viśāṃpatiḥ ||
पुत्राश् चास्य भविष्यन्ति चत्वारो ऽमितविक्रमाः । (१०।१)
putrāś cāsya bhaviṣyanti catvāro 'mitavikramāḥ |
वंशप्रतिष्ठानकराः सर्वलोकेषु विश्रुताः ॥ (१०।२)
vaṃśapratiṣṭhānakarāḥ sarvalokeṣu viśrutāḥ ||
एवं स देवप्रवरः पूर्वं कथितवान् कथाम् । (११।१)
evaṃ sa devapravaraḥ pūrvaṃ kathitavān kathām |
सान्तःपुरः सहामात्यः प्रययौ यत्र स द्विजः ॥ (१३।२)
sāntaḥpuraḥ sahāmātyaḥ prayayau yatra sa dvijaḥ ||
वनानि सरितश् चैव व्यतिक्रम्य शनैः शनैः । (१४।१)
vanāni saritaś caiva vyatikramya śanaiḥ śanaiḥ |
अभिचक्राम तं देशं यत्र वै मुनिपुंगवः ॥ (१४।२)
abhicakrāma taṃ deśaṃ yatra vai munipuṃgavaḥ ||
ततो राजा यथान्यायं पूजां चक्रे विशेषतः । (१६।१)
tato rājā yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre viśeṣataḥ |
सखित्वात् तस्य वै राज्ञः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ (१६।२)
sakhitvāt tasya vai rājñaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā ||
सख्यं सम्बन्धकं चैव तदा तं प्रत्यपूजयत् ॥ (१७।२)
sakhyaṃ sambandhakaṃ caiva tadā taṃ pratyapūjayat ||
सप्ताष्टदिवसान् राजा राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१८।२)
saptāṣṭadivasān rājā rājānam idam abravīt ||
शान्ता तव सुता राजन् सह भर्त्रा विशांपते । (१९।१)
śāntā tava sutā rājan saha bhartrā viśāṃpate |
मदीयं नगरं यातु कार्यं हि महद् उद्यतम् ॥ (१९।२)
madīyaṃ nagaraṃ yātu kāryaṃ hi mahad udyatam ||
तथेति राजा संश्रुत्य गमनं तस्य धीमतः । (२०।१)
tatheti rājā saṃśrutya gamanaṃ tasya dhīmataḥ |
उवाच वचनं विप्रं गच्छ त्वं सह भार्यया ॥ (२०।२)
uvāca vacanaṃ vipraṃ gaccha tvaṃ saha bhāryayā ||
ऋषिपुत्रः प्रतिश्रुत्य तथेत्य् आह नृपं तदा । (२१।१)
ṛṣiputraḥ pratiśrutya tathety āha nṛpaṃ tadā |
स नृपेणाभ्यनुज्ञातः प्रययौ सह भार्यया ॥ (२१।२)
sa nṛpeṇābhyanujñātaḥ prayayau saha bhāryayā ||
ताव् अन्योन्याञ्जलिं कृत्वा स्नेहात् संश्लिष्य चोरसा । (२२।१)
tāv anyonyāñjaliṃ kṛtvā snehāt saṃśliṣya corasā |
ततः सुहृदम् आपृच्छ्य प्रस्थितो रघुनन्दनः । (२३।१)
tataḥ suhṛdam āpṛcchya prasthito raghunandanaḥ |
पौरेभ्यः प्रेषयामास दूतान् वै शीघ्रगामिनः । (२३।२)
paurebhyaḥ preṣayāmāsa dūtān vai śīghragāminaḥ |
क्रियतां नगरं सर्वं क्षिप्रम् एव स्वलंकृतम् ॥ (२३।३)
kriyatāṃ nagaraṃ sarvaṃ kṣipram eva svalaṃkṛtam ||
ततः प्रहृष्टाः पौरास् ते श्रुत्वा राजानम् आगतम् । (२४।१)
tataḥ prahṛṣṭāḥ paurās te śrutvā rājānam āgatam |
तथा प्रचक्रुस् तत् सर्वं राज्ञा यत् प्रेषितं तदा ॥ (२४।२)
tathā pracakrus tat sarvaṃ rājñā yat preṣitaṃ tadā ||
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः पुरस्कृत्य द्विजर्षभम् ॥ (२५।२)
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ puraskṛtya dvijarṣabham ||
ततः प्रमुदिताः सर्वे दृष्ट्वा वै नागरा द्विजम् । (२६।१)
tataḥ pramuditāḥ sarve dṛṣṭvā vai nāgarā dvijam |
प्रवेश्यमानं सत्कृत्य नरेन्द्रेणेन्द्रकर्मणा ॥ (२६।२)
praveśyamānaṃ satkṛtya narendreṇendrakarmaṇā ||
अन्तःपुरं प्रवेश्यैनं पूजां कृत्वा तु शास्त्रतः । (२७।१)
antaḥpuraṃ praveśyainaṃ pūjāṃ kṛtvā tu śāstrataḥ |
अन्तःपुराणि सर्वाणि शान्तां दृष्ट्वा तथागताम् । (२८।१)
antaḥpurāṇi sarvāṇi śāntāṃ dṛṣṭvā tathāgatām |
सह भर्त्रा विशालाक्षीं प्रीत्यानन्दम् उपागमन् ॥ (२८।२)
saha bhartrā viśālākṣīṃ prītyānandam upāgaman ||
पूज्यमाना च ताभिः सा राज्ञा चैव विशेषतः । (२९।१)
pūjyamānā ca tābhiḥ sā rājñā caiva viśeṣataḥ |
उवास तत्र सुखिता कंचित् कालं सह द्विजा ॥ (२९।२)
uvāsa tatra sukhitā kaṃcit kālaṃ saha dvijā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.