Rām, 2, 45
Select a line for its word-by-word analysis.
तं जाग्रतम् अदम्भेन भ्रातुर् अर्थाय लक्ष्मणम् । (१।१)
taṃ jāgratam adambhena bhrātur arthāya lakṣmaṇam |
गुहः संतापसंतप्तो राघवं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
guhaḥ saṃtāpasaṃtapto rāghavaṃ vākyam abravīt ||
प्रत्याश्वसिहि साध्व् अस्यां राजपुत्र यथासुखम् ॥ (२।२)
pratyāśvasihi sādhv asyāṃ rājaputra yathāsukham ||
उचितो ऽयं जनः सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः । (३।१)
ucito 'yaṃ janaḥ sarvaḥ kleśānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ |
गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम् ॥ (३।२)
guptyarthaṃ jāgariṣyāmaḥ kākutsthasya vayaṃ niśām ||
ब्रवीम्य् एतद् अहं सत्यं सत्येनैव च ते शपे ॥ (४।२)
bravīmy etad ahaṃ satyaṃ satyenaiva ca te śape ||
अस्य प्रसादाद् आशंसे लोके ऽस्मिन् सुमहद् यशः । (५।१)
asya prasādād āśaṃse loke 'smin sumahad yaśaḥ |
धर्मावाप्तिं च विपुलाम् अर्थावाप्तिं च केवलाम् ॥ (५।२)
dharmāvāptiṃ ca vipulām arthāvāptiṃ ca kevalām ||
रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वतो ज्ञातिभिः सह ॥ (६।२)
rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvato jñātibhiḥ saha ||
न हि मे ऽविदितं किंचिद् वने ऽस्मिंश् चरतः सदा । (७।१)
na hi me 'viditaṃ kiṃcid vane 'smiṃś carataḥ sadā |
लक्ष्मणस् तं तदोवाच रक्ष्यमाणास् त्वयानघ । (८।१)
lakṣmaṇas taṃ tadovāca rakṣyamāṇās tvayānagha |
नात्र भीता वयं सर्वे धर्मम् एवानुपश्यता ॥ (८।२)
nātra bhītā vayaṃ sarve dharmam evānupaśyatā ||
शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥ (९।२)
śakyā nidrā mayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā ||
यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि । (१०।१)
yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi |
यो मन्त्रतपसा लब्धो विविधैश् च परिश्रमैः । (११।१)
yo mantratapasā labdho vividhaiś ca pariśramaiḥ |
अस्मिन् प्रव्रजितो राजा न चिरं वर्तयिष्यति । (१२।१)
asmin pravrajito rājā na ciraṃ vartayiṣyati |
विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥ (१२।२)
vidhavā medinī nūnaṃ kṣipram eva bhaviṣyati ||
नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीम् इमाम् ॥ (१४।२)
nāśaṃse yadi jīvanti sarve te śarvarīm imām ||
जीवेद् अपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया । (१५।१)
jīved api hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā |
तद् दुःखं यत् तु कौसल्या वीरसूर् विनशिष्यति ॥ (१५।२)
tad duḥkhaṃ yat tu kausalyā vīrasūr vinaśiṣyati ||
अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् अनवाप्य मनोरथम् । (१७।१)
atikrāntam atikrāntam anavāpya manoratham |
राज्ये रामम् अनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ (१७।२)
rājye rāmam anikṣipya pitā me vinaśiṣyati ||
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन् काले ह्य् उपस्थिते । (१८।१)
siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasmin kāle hy upasthite |
प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ (१८।२)
pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam ||
सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ (२०।२)
sarvakalyāṇasampūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām ||
सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर् मम ॥ (२१।२)
sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ pitur mama ||
निवृत्ते वनवासे ऽस्मिन्न् अयोध्यां प्रविशेमहि ॥ (२२।२)
nivṛtte vanavāse 'sminn ayodhyāṃ praviśemahi ||
तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते नरेन्द्रपुत्रे गुरुसौहृदाद् गुहः । (२४।१)
tathā hi satyaṃ bruvati prajāhite narendraputre gurusauhṛdād guhaḥ |
मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितो ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः ॥ (२४।२)
mumoca bāṣpaṃ vyasanābhipīḍito jvarāturo nāga iva vyathāturaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.