Rām, 2, 101
Select a line for its word-by-word analysis.
जाबालेस् तु वचः श्रुत्वा रामः सत्यात्मनां वरः । (१।१)
jābāles tu vacaḥ śrutvā rāmaḥ satyātmanāṃ varaḥ |
उवाच परया युक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया ॥ (१।२)
uvāca parayā yuktyā svabuddhyā cāvipannayā ||
भवान् मे प्रियकामार्थं वचनं यद् इहोक्तवान् । (२।१)
bhavān me priyakāmārthaṃ vacanaṃ yad ihoktavān |
अकार्यं कार्यसंकाशम् अपथ्यं पथ्यसंमितम् ॥ (२।२)
akāryaṃ kāryasaṃkāśam apathyaṃ pathyasaṃmitam ||
चारित्रम् एव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाशुचिम् ॥ (४।२)
cāritram eva vyākhyāti śuciṃ vā yadi vāśucim ||
अनार्यस् त्व् आर्यसंकाशः शौचाद्धीनस् तथा शुचिः । (५।१)
anāryas tv āryasaṃkāśaḥ śaucāddhīnas tathā śuciḥ |
अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम् ॥ (६।२)
abhipatsye śubhaṃ hitvā kriyāvidhivivarjitam ||
बहु मंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम् ॥ (७।२)
bahu maṃsyati māṃ loke durvṛttaṃ lokadūṣaṇam ||
कस्य यास्याम्य् अहं वृत्तं केन वा स्वर्गम् आप्नुयाम् । (८।१)
kasya yāsyāmy ahaṃ vṛttaṃ kena vā svargam āpnuyām |
कामवृत्तस् त्व् अयं लोकः कृत्स्नः समुपवर्तते । (९।१)
kāmavṛttas tv ayaṃ lokaḥ kṛtsnaḥ samupavartate |
यद्वृत्ताः सन्ति राजानस् तद्वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥ (९।२)
yadvṛttāḥ santi rājānas tadvṛttāḥ santi hi prajāḥ ||
सत्यम् एवानृशंस्यं च राजवृत्तं सनातनम् । (१०।१)
satyam evānṛśaṃsyaṃ ca rājavṛttaṃ sanātanam |
तस्मात् सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥ (१०।२)
tasmāt satyātmakaṃ rājyaṃ satye lokaḥ pratiṣṭhitaḥ ||
सत्यवादी हि लोके ऽस्मिन् परमं गच्छति क्षयम् ॥ (११।२)
satyavādī hi loke 'smin paramaṃ gacchati kṣayam ||
धर्मः सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते ॥ (१२।२)
dharmaḥ satyaṃ paro loke mūlaṃ svargasya cocyate ||
सत्यम् एवेश्वरो लोके सत्यं पद्मा समाश्रिता । (१३।१)
satyam eveśvaro loke satyaṃ padmā samāśritā |
सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान् नास्ति परं पदम् ॥ (१३।२)
satyamūlāni sarvāṇi satyān nāsti paraṃ padam ||
दत्तम् इष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च । (१४।१)
dattam iṣṭaṃ hutaṃ caiva taptāni ca tapāṃsi ca |
वेदाः सत्यप्रतिष्ठानास् तस्मात् सत्यपरो भवेत् ॥ (१४।२)
vedāḥ satyapratiṣṭhānās tasmāt satyaparo bhavet ||
मज्जत्य् एको हि निरय एकः स्वर्गे महीयते ॥ (१५।२)
majjaty eko hi niraya ekaḥ svarge mahīyate ||
सो ऽहं पितुर् निदेशं तु किमर्थं नानुपालये । (१६।१)
so 'haṃ pitur nideśaṃ tu kimarthaṃ nānupālaye |
नैव लोभान् न मोहाद् वा न चाज्ञानात् तमोऽन्वितः । (१७।१)
naiva lobhān na mohād vā na cājñānāt tamo'nvitaḥ |
सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः ॥ (१७।२)
setuṃ satyasya bhetsyāmi guroḥ satyapratiśravaḥ ||
नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् ॥ (१८।२)
naiva devā na pitaraḥ pratīcchantīti naḥ śrutam ||
प्रत्यगात्मम् इमं धर्मं सत्यं पश्याम्य् अहं स्वयम् । (१९।१)
pratyagātmam imaṃ dharmaṃ satyaṃ paśyāmy ahaṃ svayam |
भारः सत्पुरुषाचीर्णस् तदर्थम् अभिनन्द्यते ॥ (१९।२)
bhāraḥ satpuruṣācīrṇas tadartham abhinandyate ||
क्षात्रं धर्मम् अहं त्यक्ष्ये ह्य् अधर्मं धर्मसंहितम् । (२०।१)
kṣātraṃ dharmam ahaṃ tyakṣye hy adharmaṃ dharmasaṃhitam |
क्षुद्रैर् नृशंसैर् लुब्धैश् च सेवितं पापकर्मभिः ॥ (२०।२)
kṣudrair nṛśaṃsair lubdhaiś ca sevitaṃ pāpakarmabhiḥ ||
अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम् ॥ (२१।२)
anṛtaṃ jihvayā cāha trividhaṃ karma pātakam ||
भूमिः कीर्तिर् यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि । (२२।१)
bhūmiḥ kīrtir yaśo lakṣmīḥ puruṣaṃ prārthayanti hi |
स्वर्गस्थं चानुबध्नन्ति सत्यम् एव भजेत तत् ॥ (२२।२)
svargasthaṃ cānubadhnanti satyam eva bhajeta tat ||
श्रेष्ठं ह्य् अनार्यम् एव स्याद् यद् भवान् अवधार्य माम् । (२३।१)
śreṣṭhaṃ hy anāryam eva syād yad bhavān avadhārya mām |
आह युक्तिकरैर् वाक्यैर् इदं भद्रं कुरुष्व ह ॥ (२३।२)
āha yuktikarair vākyair idaṃ bhadraṃ kuruṣva ha ||
कथं ह्य् अहं प्रतिज्ञाय वनवासम् इमं गुरोः । (२४।१)
kathaṃ hy ahaṃ pratijñāya vanavāsam imaṃ guroḥ |
भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर् वचः ॥ (२४।२)
bharatasya kariṣyāmi vaco hitvā guror vacaḥ ||
स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसंनिधौ । (२५।१)
sthirā mayā pratijñātā pratijñā gurusaṃnidhau |
मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पितॄन् देवांश् च तर्पयन् ॥ (२६।२)
mūlaiḥ puṣpaiḥ phalaiḥ puṇyaiḥ pitṝn devāṃś ca tarpayan ||
संतुष्टपञ्चवर्गो ऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये । (२७।१)
saṃtuṣṭapañcavargo 'haṃ lokayātrāṃ pravartaye |
अकुहः श्रद्दधानः सन् कार्याकार्यविचक्षणः ॥ (२७।२)
akuhaḥ śraddadhānaḥ san kāryākāryavicakṣaṇaḥ ||
कर्मभूमिम् इमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच् छुभम् । (२८।१)
karmabhūmim imāṃ prāpya kartavyaṃ karma yac chubham |
अग्निर् वायुश् च सोमश् च कर्मणां फलभागिनः ॥ (२८।२)
agnir vāyuś ca somaś ca karmaṇāṃ phalabhāginaḥ ||
शतं क्रतूनाम् आहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः । (२९।१)
śataṃ kratūnām āhṛtya devarāṭ tridivaṃ gataḥ |
तपांस्य् उग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः ॥ (२९।२)
tapāṃsy ugrāṇi cāsthāya divaṃ yātā maharṣayaḥ ||
सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च । (३०।१)
satyaṃ ca dharmaṃ ca parākramaṃ ca bhūtānukampāṃ priyavāditāṃ ca |
द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानम् आहुस् त्रिदिवस्य सन्तः ॥ (३०।२)
dvijātidevātithipūjanaṃ ca panthānam āhus tridivasya santaḥ ||
धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेतास् तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः । (३१।१)
dharme ratāḥ satpuruṣaiḥ sametās tejasvino dānaguṇapradhānāḥ |
अहिंसका वीतमलाश् च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥ (३१।२)
ahiṃsakā vītamalāś ca loke bhavanti pūjyā munayaḥ pradhānāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.