रामायणRāmāyaṇa

Rām, 2, 101

177 of 606 · 62 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

जाबालेस् तु वचः श्रुत्वा रामः सत्यात्मनां वरः । (१।१)

jābāles tu vacaḥ śrutvā rāmaḥ satyātmanāṃ varaḥ |

1.2१.२

उवाच परया युक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया ॥ (१।२)

uvāca parayā yuktyā svabuddhyā cāvipannayā ||

2.1२.१

भवान् मे प्रियकामार्थं वचनं यद् इहोक्तवान् । (२।१)

bhavān me priyakāmārthaṃ vacanaṃ yad ihoktavān |

2.2२.२

अकार्यं कार्यसंकाशम् अपथ्यं पथ्यसंमितम् ॥ (२।२)

akāryaṃ kāryasaṃkāśam apathyaṃ pathyasaṃmitam ||

3.1३.१

निर्मर्यादस् तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः । (३।१)

nirmaryādas tu puruṣaḥ pāpācārasamanvitaḥ |

3.2३.२

मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः ॥ (३।२)

mānaṃ na labhate satsu bhinnacāritradarśanaḥ ||

4.1४.१

कुलीनम् अकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम् । (४।१)

kulīnam akulīnaṃ vā vīraṃ puruṣamāninam |

4.2४.२

चारित्रम् एव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाशुचिम् ॥ (४।२)

cāritram eva vyākhyāti śuciṃ vā yadi vāśucim ||

5.1५.१

अनार्यस् त्व् आर्यसंकाशः शौचाद्धीनस् तथा शुचिः । (५।१)

anāryas tv āryasaṃkāśaḥ śaucāddhīnas tathā śuciḥ |

5.2५.२

लक्षण्यवद् अलक्षण्यो दुःशीलः शीलवान् इव ॥ (५।२)

lakṣaṇyavad alakṣaṇyo duḥśīlaḥ śīlavān iva ||

6.1६.१

अधर्मं धर्मवेषेण यदीमं लोकसंकरम् । (६।१)

adharmaṃ dharmaveṣeṇa yadīmaṃ lokasaṃkaram |

6.2६.२

अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम् ॥ (६।२)

abhipatsye śubhaṃ hitvā kriyāvidhivivarjitam ||

7.1७.१

कश् चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः । (७।१)

kaś cetayānaḥ puruṣaḥ kāryākāryavicakṣaṇaḥ |

7.2७.२

बहु मंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम् ॥ (७।२)

bahu maṃsyati māṃ loke durvṛttaṃ lokadūṣaṇam ||

8.1८.१

कस्य यास्याम्य् अहं वृत्तं केन वा स्वर्गम् आप्नुयाम् । (८।१)

kasya yāsyāmy ahaṃ vṛttaṃ kena vā svargam āpnuyām |

8.2८.२

अनया वर्तमानो ऽहं वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया ॥ (८।२)

anayā vartamāno 'haṃ vṛttyā hīnapratijñayā ||

9.1९.१

कामवृत्तस् त्व् अयं लोकः कृत्स्नः समुपवर्तते । (९।१)

kāmavṛttas tv ayaṃ lokaḥ kṛtsnaḥ samupavartate |

9.2९.२

यद्वृत्ताः सन्ति राजानस् तद्वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥ (९।२)

yadvṛttāḥ santi rājānas tadvṛttāḥ santi hi prajāḥ ||

10.1१०.१

सत्यम् एवानृशंस्यं च राजवृत्तं सनातनम् । (१०।१)

satyam evānṛśaṃsyaṃ ca rājavṛttaṃ sanātanam |

10.2१०.२

तस्मात् सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥ (१०।२)

tasmāt satyātmakaṃ rājyaṃ satye lokaḥ pratiṣṭhitaḥ ||

11.1११.१

ऋषयश् चैव देवाश् च सत्यम् एव हि मेनिरे । (११।१)

ṛṣayaś caiva devāś ca satyam eva hi menire |

11.2११.२

सत्यवादी हि लोके ऽस्मिन् परमं गच्छति क्षयम् ॥ (११।२)

satyavādī hi loke 'smin paramaṃ gacchati kṣayam ||

12.1१२.१

उद्विजन्ते यथा सर्पान् नराद् अनृतवादिनः । (१२।१)

udvijante yathā sarpān narād anṛtavādinaḥ |

12.2१२.२

धर्मः सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते ॥ (१२।२)

dharmaḥ satyaṃ paro loke mūlaṃ svargasya cocyate ||

13.1१३.१

सत्यम् एवेश्वरो लोके सत्यं पद्मा समाश्रिता । (१३।१)

satyam eveśvaro loke satyaṃ padmā samāśritā |

13.2१३.२

सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान् नास्ति परं पदम् ॥ (१३।२)

satyamūlāni sarvāṇi satyān nāsti paraṃ padam ||

14.1१४.१

दत्तम् इष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च । (१४।१)

dattam iṣṭaṃ hutaṃ caiva taptāni ca tapāṃsi ca |

14.2१४.२

वेदाः सत्यप्रतिष्ठानास् तस्मात् सत्यपरो भवेत् ॥ (१४।२)

vedāḥ satyapratiṣṭhānās tasmāt satyaparo bhavet ||

15.1१५.१

एकः पालयते लोकम् एकः पालयते कुलम् । (१५।१)

ekaḥ pālayate lokam ekaḥ pālayate kulam |

15.2१५.२

मज्जत्य् एको हि निरय एकः स्वर्गे महीयते ॥ (१५।२)

majjaty eko hi niraya ekaḥ svarge mahīyate ||

16.1१६.१

सो ऽहं पितुर् निदेशं तु किमर्थं नानुपालये । (१६।१)

so 'haṃ pitur nideśaṃ tu kimarthaṃ nānupālaye |

16.2१६.२

सत्यप्रतिश्रवः सत्यं सत्येन समयीकृतः ॥ (१६।२)

satyapratiśravaḥ satyaṃ satyena samayīkṛtaḥ ||

17.1१७.१

नैव लोभान् न मोहाद् वा न चाज्ञानात् तमोऽन्वितः । (१७।१)

naiva lobhān na mohād vā na cājñānāt tamo'nvitaḥ |

17.2१७.२

सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः ॥ (१७।२)

setuṃ satyasya bhetsyāmi guroḥ satyapratiśravaḥ ||

18.1१८.१

असत्यसंधस्य सतश् चलस्यास्थिरचेतसः । (१८।१)

asatyasaṃdhasya sataś calasyāsthiracetasaḥ |

18.2१८.२

नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् ॥ (१८।२)

naiva devā na pitaraḥ pratīcchantīti naḥ śrutam ||

19.1१९.१

प्रत्यगात्मम् इमं धर्मं सत्यं पश्याम्य् अहं स्वयम् । (१९।१)

pratyagātmam imaṃ dharmaṃ satyaṃ paśyāmy ahaṃ svayam |

19.2१९.२

भारः सत्पुरुषाचीर्णस् तदर्थम् अभिनन्द्यते ॥ (१९।२)

bhāraḥ satpuruṣācīrṇas tadartham abhinandyate ||

20.1२०.१

क्षात्रं धर्मम् अहं त्यक्ष्ये ह्य् अधर्मं धर्मसंहितम् । (२०।१)

kṣātraṃ dharmam ahaṃ tyakṣye hy adharmaṃ dharmasaṃhitam |

20.2२०.२

क्षुद्रैर् नृशंसैर् लुब्धैश् च सेवितं पापकर्मभिः ॥ (२०।२)

kṣudrair nṛśaṃsair lubdhaiś ca sevitaṃ pāpakarmabhiḥ ||

21.1२१.१

कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य च । (२१।१)

kāyena kurute pāpaṃ manasā sampradhārya ca |

21.2२१.२

अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम् ॥ (२१।२)

anṛtaṃ jihvayā cāha trividhaṃ karma pātakam ||

22.1२२.१

भूमिः कीर्तिर् यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि । (२२।१)

bhūmiḥ kīrtir yaśo lakṣmīḥ puruṣaṃ prārthayanti hi |

22.2२२.२

स्वर्गस्थं चानुबध्नन्ति सत्यम् एव भजेत तत् ॥ (२२।२)

svargasthaṃ cānubadhnanti satyam eva bhajeta tat ||

23.1२३.१

श्रेष्ठं ह्य् अनार्यम् एव स्याद् यद् भवान् अवधार्य माम् । (२३।१)

śreṣṭhaṃ hy anāryam eva syād yad bhavān avadhārya mām |

23.2२३.२

आह युक्तिकरैर् वाक्यैर् इदं भद्रं कुरुष्व ह ॥ (२३।२)

āha yuktikarair vākyair idaṃ bhadraṃ kuruṣva ha ||

24.1२४.१

कथं ह्य् अहं प्रतिज्ञाय वनवासम् इमं गुरोः । (२४।१)

kathaṃ hy ahaṃ pratijñāya vanavāsam imaṃ guroḥ |

24.2२४.२

भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर् वचः ॥ (२४।२)

bharatasya kariṣyāmi vaco hitvā guror vacaḥ ||

25.1२५.१

स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसंनिधौ । (२५।१)

sthirā mayā pratijñātā pratijñā gurusaṃnidhau |

25.2२५.२

प्रहृष्टमानसा देवी कैकेयी चाभवत् तदा ॥ (२५।२)

prahṛṣṭamānasā devī kaikeyī cābhavat tadā ||

26.1२६.१

वनवासं वसन्न् एवं शुचिर् नियतभोजनः । (२६।१)

vanavāsaṃ vasann evaṃ śucir niyatabhojanaḥ |

26.2२६.२

मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पितॄन् देवांश् च तर्पयन् ॥ (२६।२)

mūlaiḥ puṣpaiḥ phalaiḥ puṇyaiḥ pitṝn devāṃś ca tarpayan ||

27.1२७.१

संतुष्टपञ्चवर्गो ऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये । (२७।१)

saṃtuṣṭapañcavargo 'haṃ lokayātrāṃ pravartaye |

27.2२७.२

अकुहः श्रद्दधानः सन् कार्याकार्यविचक्षणः ॥ (२७।२)

akuhaḥ śraddadhānaḥ san kāryākāryavicakṣaṇaḥ ||

28.1२८.१

कर्मभूमिम् इमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच् छुभम् । (२८।१)

karmabhūmim imāṃ prāpya kartavyaṃ karma yac chubham |

28.2२८.२

अग्निर् वायुश् च सोमश् च कर्मणां फलभागिनः ॥ (२८।२)

agnir vāyuś ca somaś ca karmaṇāṃ phalabhāginaḥ ||

29.1२९.१

शतं क्रतूनाम् आहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः । (२९।१)

śataṃ kratūnām āhṛtya devarāṭ tridivaṃ gataḥ |

29.2२९.२

तपांस्य् उग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः ॥ (२९।२)

tapāṃsy ugrāṇi cāsthāya divaṃ yātā maharṣayaḥ ||

30.1३०.१

सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च । (३०।१)

satyaṃ ca dharmaṃ ca parākramaṃ ca bhūtānukampāṃ priyavāditāṃ ca |

30.2३०.२

द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानम् आहुस् त्रिदिवस्य सन्तः ॥ (३०।२)

dvijātidevātithipūjanaṃ ca panthānam āhus tridivasya santaḥ ||

31.1३१.१

धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेतास् तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः । (३१।१)

dharme ratāḥ satpuruṣaiḥ sametās tejasvino dānaguṇapradhānāḥ |

31.2३१.२

अहिंसका वीतमलाश् च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥ (३१।२)

ahiṃsakā vītamalāś ca loke bhavanti pūjyā munayaḥ pradhānāḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 2, 101

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit