Rām, 3, 46
Select a line for its word-by-word analysis.
एवं ब्रुवत्यां सीतायां संरब्धः परुषाक्षरम् । (१।१)
evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ saṃrabdhaḥ paruṣākṣaram |
ललाटे भ्रुकुटीं कृत्वा रावणः प्रत्युवाच ह ॥ (१।२)
lalāṭe bhrukuṭīṃ kṛtvā rāvaṇaḥ pratyuvāca ha ||
भ्राता वैश्रवणस्याहं सापत्न्यो वरवर्णिनि । (२।१)
bhrātā vaiśravaṇasyāhaṃ sāpatnyo varavarṇini |
विद्रवन्ति भयाद् भीता मृत्योर् इव सदा प्रजाः ॥ (३।२)
vidravanti bhayād bhītā mṛtyor iva sadā prajāḥ ||
द्वंद्वम् आसादितः क्रोधाद् रणे विक्रम्य निर्जितः ॥ (४।२)
dvaṃdvam āsāditaḥ krodhād raṇe vikramya nirjitaḥ ||
मद्भयार्तः परित्यज्य स्वम् अधिष्ठानम् ऋद्धिमत् । (५।१)
madbhayārtaḥ parityajya svam adhiṣṭhānam ṛddhimat |
कैलासं पर्वतश्रेष्ठम् अध्यास्ते नरवाहनः ॥ (५।२)
kailāsaṃ parvataśreṣṭham adhyāste naravāhanaḥ ||
यस्य तत् पुष्पकं नाम विमानं कामगं शुभम् । (६।१)
yasya tat puṣpakaṃ nāma vimānaṃ kāmagaṃ śubham |
वीर्याद् आवर्जितं भद्रे येन यामि विहायसम् ॥ (६।२)
vīryād āvarjitaṃ bhadre yena yāmi vihāyasam ||
विद्रवन्ति परित्रस्ताः सुराः शक्रपुरोगमाः ॥ (७।२)
vidravanti paritrastāḥ surāḥ śakrapurogamāḥ ||
यत्र तिष्ठाम्य् अहं तत्र मारुतो वाति शङ्कितः । (८।१)
yatra tiṣṭhāmy ahaṃ tatra māruto vāti śaṅkitaḥ |
तीव्रांशुः शिशिरांशुश् च भयात् सम्पद्यते रविः ॥ (८।२)
tīvrāṃśuḥ śiśirāṃśuś ca bhayāt sampadyate raviḥ ||
निष्कम्पपत्त्रास् तरवो नद्यश् च स्तिमितोदकाः । (९।१)
niṣkampapattrās taravo nadyaś ca stimitodakāḥ |
भवन्ति यत्र यत्राहं तिष्ठामि च चरामि च ॥ (९।२)
bhavanti yatra yatrāhaṃ tiṣṭhāmi ca carāmi ca ||
सम्पूर्णा राक्षसैर् घोरैर् यथेन्द्रस्यामरावती ॥ (१०।२)
sampūrṇā rākṣasair ghorair yathendrasyāmarāvatī ||
सर्वकामफलैर् वृक्षैः संकुलोद्यानशोभिता ॥ (१२।२)
sarvakāmaphalair vṛkṣaiḥ saṃkulodyānaśobhitā ||
न स्मरिष्यसि नारीणां मानुषीणां मनस्विनि ॥ (१३।२)
na smariṣyasi nārīṇāṃ mānuṣīṇāṃ manasvini ||
भुञ्जाना मानुषान् भोगान् दिव्यांश् च वरवर्णिनि । (१४।१)
bhuñjānā mānuṣān bhogān divyāṃś ca varavarṇini |
स्थापयित्वा प्रियं पुत्रं राज्ञा दशरथेन यः । (१५।१)
sthāpayitvā priyaṃ putraṃ rājñā daśarathena yaḥ |
मन्दवीर्यः सुतो ज्येष्ठस् ततः प्रस्थापितो वनम् ॥ (१५।२)
mandavīryaḥ suto jyeṣṭhas tataḥ prasthāpito vanam ||
सर्वराक्षसभर्तारं कामात् स्वयम् इहागतम् । (१७।१)
sarvarākṣasabhartāraṃ kāmāt svayam ihāgatam |
न मन्मथशराविष्टं प्रत्याख्यातुं त्वम् अर्हसि ॥ (१७।२)
na manmathaśarāviṣṭaṃ pratyākhyātuṃ tvam arhasi ||
प्रत्याख्याय हि मां भीरुपरितापं गमिष्यसि । (१८।१)
pratyākhyāya hi māṃ bhīruparitāpaṃ gamiṣyasi |
एवम् उक्ता तु वैदेही क्रुद्धा संरक्तलोचना । (१९।१)
evam uktā tu vaidehī kruddhā saṃraktalocanā |
अब्रवीत् परुषं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपम् ॥ (१९।२)
abravīt paruṣaṃ vākyaṃ rahite rākṣasādhipam ||
भ्रातरं व्यपदिश्य त्वम् अशुभं कर्तुम् इच्छसि ॥ (२०।२)
bhrātaraṃ vyapadiśya tvam aśubhaṃ kartum icchasi ||
अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः । (२१।१)
avaśyaṃ vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ |
येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिर् अजितेन्द्रियः ॥ (२१।२)
yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā durbuddhir ajitendriyaḥ ||
अपहृत्य शचीं भार्यां शक्यम् इन्द्रस्य जीवितुम् । (२२।१)
apahṛtya śacīṃ bhāryāṃ śakyam indrasya jīvitum |
न तु रामस्य भार्यां माम् अपनीयास्ति जीवितम् ॥ (२२।२)
na tu rāmasya bhāryāṃ mām apanīyāsti jīvitam ||
जीवेच् चिरं वज्रधरस्य हस्ताच् छचीं प्रधृष्याप्रतिरूपरूपाम् । (२३।१)
jīvec ciraṃ vajradharasya hastāc chacīṃ pradhṛṣyāpratirūparūpām |
न मादृशीं राक्षस धर्षयित्वा पीतामृतस्यापि तवास्ति मोक्षः ॥ (२३।२)
na mādṛśīṃ rākṣasa dharṣayitvā pītāmṛtasyāpi tavāsti mokṣaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.