Rām, 5, 32
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान् हरियूथपः । (१।१)
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanūmān hariyūthapaḥ |
दुःखाद् दुःखाभिभूतायाः सान्त्वम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
duḥkhād duḥkhābhibhūtāyāḥ sāntvam uttaram abravīt ||
वैदेहि कुशली रामस्त्वां च कौशलम् अब्रवीत् ॥ (२।२)
vaidehi kuśalī rāmastvāṃ ca kauśalam abravīt ||
यो ब्राह्मम् अस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः । (३।१)
yo brāhmam astraṃ vedāṃśca veda vedavidāṃ varaḥ |
स त्वां दाशरथी रामो देवि कौशलम् अब्रवीत् ॥ (३।२)
sa tvāṃ dāśarathī rāmo devi kauśalam abravīt ||
लक्ष्मणश्च महातेजा भर्तुस्ते ऽनुचरः प्रियः । (४।१)
lakṣmaṇaśca mahātejā bhartuste 'nucaraḥ priyaḥ |
प्रीतिसंहृष्टसर्वाङ्गी हनूमन्तम् अथाब्रवीत् ॥ (५।२)
prītisaṃhṛṣṭasarvāṅgī hanūmantam athābravīt ||
तयोः समागमे तस्मिन् प्रीतिर् उत्पादिताद्भुता । (७।१)
tayoḥ samāgame tasmin prītir utpāditādbhutā |
परस्परेण चालापं विश्वस्तौ तौ प्रचक्रतुः ॥ (७।२)
paraspareṇa cālāpaṃ viśvastau tau pracakratuḥ ||
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान् हरियूथपः । (८।१)
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanūmān hariyūthapaḥ |
अहो धिग् धिक् कृतम् इदं कथितं हि यद् अस्य मे । (१०।१)
aho dhig dhik kṛtam idaṃ kathitaṃ hi yad asya me |
ताम् अशोकस्य शाखां सा विमुक्त्वा शोककर्शिता । (११।१)
tām aśokasya śākhāṃ sā vimuktvā śokakarśitā |
तस्याम् एवानवद्याङ्गी धरण्यां समुपाविशत् ॥ (११।२)
tasyām evānavadyāṅgī dharaṇyāṃ samupāviśat ||
सा चैनं भयवित्रस्ता भूयो नैवाभ्युदैक्षत ॥ (१२।२)
sā cainaṃ bhayavitrastā bhūyo naivābhyudaikṣata ||
तं दृष्ट्वा वन्दमानं तु सीता शशिनिभानना । (१३।१)
taṃ dṛṣṭvā vandamānaṃ tu sītā śaśinibhānanā |
अब्रवीद् दीर्घम् उच्छ्वस्य वानरं मधुरस्वरा ॥ (१३।२)
abravīd dīrgham ucchvasya vānaraṃ madhurasvarā ||
मायां प्रविष्टो मायावी यदि त्वं रावणः स्वयम् । (१४।१)
māyāṃ praviṣṭo māyāvī yadi tvaṃ rāvaṇaḥ svayam |
उत्पादयसि मे भूयः संतापं तन्न शोभनम् ॥ (१४।२)
utpādayasi me bhūyaḥ saṃtāpaṃ tanna śobhanam ||
स्वं परित्यज्य रूपं यः परिव्राजकरूपधृत् । (१५।१)
svaṃ parityajya rūpaṃ yaḥ parivrājakarūpadhṛt |
जनस्थाने मया दृष्टस्त्वं स एवासि रावणः ॥ (१५।२)
janasthāne mayā dṛṣṭastvaṃ sa evāsi rāvaṇaḥ ||
संतापयसि मां भूयः संतापं तन्न शोभनम् ॥ (१६।२)
saṃtāpayasi māṃ bhūyaḥ saṃtāpaṃ tanna śobhanam ||
यदि रामस्य दूतस्त्वम् आगतो भद्रम् अस्तु ते । (१७।१)
yadi rāmasya dūtastvam āgato bhadram astu te |
पृच्छामि त्वां हरिश्रेष्ठ प्रिया रामकथा हि मे ॥ (१७।२)
pṛcchāmi tvāṃ hariśreṣṭha priyā rāmakathā hi me ||
चित्तं हरसि मे सौम्य नदीकूलं यथा रयः ॥ (१८।२)
cittaṃ harasi me saumya nadīkūlaṃ yathā rayaḥ ||
स्वप्ने ऽपि यद्यहं वीरं राघवं सहलक्ष्मणम् । (२०।१)
svapne 'pi yadyahaṃ vīraṃ rāghavaṃ sahalakṣmaṇam |
पश्येयं नावसीदेयं स्वप्नो ऽपि मम मत्सरी ॥ (२०।२)
paśyeyaṃ nāvasīdeyaṃ svapno 'pi mama matsarī ||
नाहं स्वप्नम् इमं मन्ये स्वप्ने दृष्ट्वा हि वानरम् । (२१।१)
nāhaṃ svapnam imaṃ manye svapne dṛṣṭvā hi vānaram |
न शक्यो ऽभ्युदयः प्राप्तुं प्राप्तश्चाभ्युदयो मम ॥ (२१।२)
na śakyo 'bhyudayaḥ prāptuṃ prāptaścābhyudayo mama ||
किं नु स्याच्चित्तमोहो ऽयं भवेद् वातगतिस्त्वियम् । (२२।१)
kiṃ nu syāccittamoho 'yaṃ bhaved vātagatistviyam |
उन्मादजो विकारो वा स्याद् इयं मृगतृष्णिका ॥ (२२।२)
unmādajo vikāro vā syād iyaṃ mṛgatṛṣṇikā ||
अथ वा नायम् उन्मादो मोहो ऽप्युन्मादलक्ष्मणः । (२३।१)
atha vā nāyam unmādo moho 'pyunmādalakṣmaṇaḥ |
संबुध्ये चाहम् आत्मानम् इमं चापि वनौकसम् ॥ (२३।२)
saṃbudhye cāham ātmānam imaṃ cāpi vanaukasam ||
इत्येवं बहुधा सीता सम्प्रधार्य बलाबलम् । (२४।१)
ityevaṃ bahudhā sītā sampradhārya balābalam |
रक्षसां कामरूपत्वान्मेने तं राक्षसाधिपम् ॥ (२४।२)
rakṣasāṃ kāmarūpatvānmene taṃ rākṣasādhipam ||
एतां बुद्धिं तदा कृत्वा सीता सा तनुमध्यमा । (२५।१)
etāṃ buddhiṃ tadā kṛtvā sītā sā tanumadhyamā |
सीतायाश्चिन्तितं बुद्ध्वा हनूमान्मारुतात्मजः । (२६।१)
sītāyāścintitaṃ buddhvā hanūmānmārutātmajaḥ |
श्रोत्रानुकूलैर् वचनैस्तदा तां संप्रहर्षयत् ॥ (२६।२)
śrotrānukūlair vacanaistadā tāṃ saṃpraharṣayat ||
राजा सर्वस्य लोकस्य देवो वैश्रवणो यथा ॥ (२७।२)
rājā sarvasya lokasya devo vaiśravaṇo yathā ||
रूपवान् सुभगः श्रीमान् कन्दर्प इव मूर्तिमान् । (२९।१)
rūpavān subhagaḥ śrīmān kandarpa iva mūrtimān |
स्थानक्रोधप्रहर्ता च श्रेष्ठो लोके महारथः । (२९।२)
sthānakrodhaprahartā ca śreṣṭho loke mahārathaḥ |
बाहुच्छायाम् अवष्टब्धो यस्य लोको महात्मनः ॥ (२९।३)
bāhucchāyām avaṣṭabdho yasya loko mahātmanaḥ ||
शून्ये येनापनीतासि तस्य द्रक्ष्यसि यत् फलम् ॥ (३०।२)
śūnye yenāpanītāsi tasya drakṣyasi yat phalam ||
नचिराद् रावणं संख्ये यो वधिष्यति वीर्यवान् । (३१।१)
nacirād rāvaṇaṃ saṃkhye yo vadhiṣyati vīryavān |
रोषप्रमुक्तैर् इषुभिर् ज्वलद्भिर् इव पावकैः ॥ (३१।२)
roṣapramuktair iṣubhir jvaladbhir iva pāvakaiḥ ||
त्वद्वियोगेन दुःखार्तः स त्वां कौशलम् अब्रवीत् ॥ (३२।२)
tvadviyogena duḥkhārtaḥ sa tvāṃ kauśalam abravīt ||
लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः । (३३।१)
lakṣmaṇaśca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ |
अभिवाद्य महाबाहुः सो ऽपि कौशलम् अब्रवीत् ॥ (३३।२)
abhivādya mahābāhuḥ so 'pi kauśalam abravīt ||
राजा वानरमुख्यानां स त्वां कौशलम् अब्रवीत् ॥ (३४।२)
rājā vānaramukhyānāṃ sa tvāṃ kauśalam abravīt ||
नित्यं स्मरति रामस्त्वां ससुग्रीवः सलक्ष्मणः । (३५।१)
nityaṃ smarati rāmastvāṃ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ |
नचिराद् द्रक्ष्यसे रामं लक्ष्मणं च महारथम् । (३६।१)
nacirād drakṣyase rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāratham |
प्रविष्टो नगरीं लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥ (३७।२)
praviṣṭo nagarīṃ laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim ||
कृत्वा मूर्ध्नि पदन्यासं रावणस्य दुरात्मनः । (३८।१)
kṛtvā mūrdhni padanyāsaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ |
त्वां द्रष्टुम् उपयातो ऽहं समाश्रित्य पराक्रमम् ॥ (३८।२)
tvāṃ draṣṭum upayāto 'haṃ samāśritya parākramam ||
नाहम् अस्मि तथा देवि यथा माम् अवगच्छसि । (३९।१)
nāham asmi tathā devi yathā mām avagacchasi |
विशङ्का त्यज्यताम् एषा श्रद्धत्स्व वदतो मम ॥ (३९।२)
viśaṅkā tyajyatām eṣā śraddhatsva vadato mama ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.