Rām, 5, 59
Select a line for its word-by-word analysis.
महेन्द्राग्रं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः ॥ (२।२)
mahendrāgraṃ parityajya pupluvuḥ plavagarṣabhāḥ ||
राघवे चार्थनिर्वृत्तिं भर्तुश्च परमं यशः । (५।१)
rāghave cārthanirvṛttiṃ bhartuśca paramaṃ yaśaḥ |
समाधाय समृद्धार्थाः कर्मसिद्धिभिर् उन्नताः ॥ (५।२)
samādhāya samṛddhārthāḥ karmasiddhibhir unnatāḥ ||
प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः । (६।१)
priyākhyānonmukhāḥ sarve sarve yuddhābhinandinaḥ |
ततस्ते वानरा हृष्टा दृष्ट्वा मधुवनं महत् । (११।१)
tataste vānarā hṛṣṭā dṛṣṭvā madhuvanaṃ mahat |
ततः कुमारस्तान् वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखान् कपीन् । (१२।१)
tataḥ kumārastān vṛddhāñjāmbavatpramukhān kapīn |
ततश्चानुमताः सर्वे सम्प्रहृष्टा वनौकसः । (१३।१)
tataścānumatāḥ sarve samprahṛṣṭā vanaukasaḥ |
मुदिताश्च ततस्ते च प्रनृत्यन्ति ततस्ततः ॥ (१३।२)
muditāśca tataste ca pranṛtyanti tatastataḥ ||
गायन्ति केचित् प्रणमन्ति केचिन् नृत्यन्ति केचित् प्रहसन्ति केचित् । (१४।१)
gāyanti kecit praṇamanti kecin nṛtyanti kecit prahasanti kecit |
पतन्ति केचिद् विचरन्ति केचित् प्लवन्ति केचित् प्रलपन्ति केचित् ॥ (१४।२)
patanti kecid vicaranti kecit plavanti kecit pralapanti kecit ||
परस्परं केचिद् उपाश्रयन्ते परस्परं केचिद् अतिब्रुवन्ते । (१५।१)
parasparaṃ kecid upāśrayante parasparaṃ kecid atibruvante |
द्रुमाद् द्रुमं केचिद् अभिप्लवन्ते क्षितौ नगाग्रान्निपतन्ति केचित् ॥ (१५।२)
drumād drumaṃ kecid abhiplavante kṣitau nagāgrānnipatanti kecit ||
महीतलात् केचिद् उदीर्णवेगा महाद्रुमाग्राण्यभिसंपतन्ते । (१६।१)
mahītalāt kecid udīrṇavegā mahādrumāgrāṇyabhisaṃpatante |
गायन्तम् अन्यः प्रहसन्न् उपैति हसन्तम् अन्यः प्रहसन्न् उपैति ॥ (१६।२)
gāyantam anyaḥ prahasann upaiti hasantam anyaḥ prahasann upaiti ||
रुदन्तम् अन्यः प्ररुदन्न् उपैति नुदन्तम् अन्यः प्रणुदन्न् उपैति । (१७।१)
rudantam anyaḥ prarudann upaiti nudantam anyaḥ praṇudann upaiti |
समाकुलं तत् कपिसैन्यम् आसीन् मधुप्रपानोत्कटसत्त्वचेष्टम् । (१७।२)
samākulaṃ tat kapisainyam āsīn madhuprapānotkaṭasattvaceṣṭam |
न चात्र कश्चिन् न बभूव मत्तो न चात्र कश्चिन् न बभूव तृप्तः ॥ (१७।३)
na cātra kaścin na babhūva matto na cātra kaścin na babhūva tṛptaḥ ||
ततो वनं तत् परिभक्ष्यमाणं द्रुमांश्च विध्वंसितपत्रपुष्पान् । (१८।१)
tato vanaṃ tat paribhakṣyamāṇaṃ drumāṃśca vidhvaṃsitapatrapuṣpān |
समीक्ष्य कोपाद् दधिवक्त्रनामा निवारयामास कपिः कपींस्तान् ॥ (१८।२)
samīkṣya kopād dadhivaktranāmā nivārayāmāsa kapiḥ kapīṃstān ||
स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो वनस्य गोप्ता हरिवीरवृद्धः । (१९।१)
sa taiḥ pravṛddhaiḥ paribhartsyamāno vanasya goptā harivīravṛddhaḥ |
चकार भूयो मतिम् उग्रतेजा वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः ॥ (१९।२)
cakāra bhūyo matim ugratejā vanasya rakṣāṃ prati vānarebhyaḥ ||
उवाच कांश्चित् परुषाणि धृष्टम् असक्तम् अन्यांश्च तलैर् जघान । (२०।१)
uvāca kāṃścit paruṣāṇi dhṛṣṭam asaktam anyāṃśca talair jaghāna |
समेत्य कैश्चित् कलहं चकार तथैव साम्नोपजगाम कांश्चित् ॥ (२०।२)
sametya kaiścit kalahaṃ cakāra tathaiva sāmnopajagāma kāṃścit ||
स तैर् मदाच्चाप्रतिवार्यवेगैर् बलाच्च तेनाप्रतिवार्यमाणैः । (२१।१)
sa tair madāccāprativāryavegair balācca tenāprativāryamāṇaiḥ |
प्रधर्षितस्त्यक्तभयैः समेत्य प्रकृष्यते चाप्यनवेक्ष्य दोषम् ॥ (२१।२)
pradharṣitastyaktabhayaiḥ sametya prakṛṣyate cāpyanavekṣya doṣam ||
नखैस्तुदन्तो दशनैर् दशन्तस् तलैश्च पादैश्च समाप्नुवन्तः । (२२।१)
nakhaistudanto daśanair daśantas talaiśca pādaiśca samāpnuvantaḥ |
मदात् कपिं तं कपयः समग्रा महावनं निर्विषयं च चक्रुः ॥ (२२।२)
madāt kapiṃ taṃ kapayaḥ samagrā mahāvanaṃ nirviṣayaṃ ca cakruḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.