Rām, 4, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः प्रहृष्टो हनुमान् कृत्यवान् इति तद् वचः । (१।१)
tataḥ prahṛṣṭo hanumān kṛtyavān iti tad vacaḥ |
श्रुत्वा मधुरसम्भाषं सुग्रीवं मनसा गतः ॥ (१।२)
śrutvā madhurasambhāṣaṃ sugrīvaṃ manasā gataḥ ||
भव्यो राज्यागमस् तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । (२।१)
bhavyo rājyāgamas tasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
यद् अयं कृत्यवान् प्राप्तः कृत्यं चैतद् उपागतम् ॥ (२।२)
yad ayaṃ kṛtyavān prāptaḥ kṛtyaṃ caitad upāgatam ||
किमर्थं त्वं वनं घोरं पम्पाकाननमण्डितम् । (४।१)
kimarthaṃ tvaṃ vanaṃ ghoraṃ pampākānanamaṇḍitam |
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणो रामचोदितः । (५।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇo rāmacoditaḥ |
तस्यायं पूर्वजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥ (६।२)
tasyāyaṃ pūrvajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ ||
राज्याद् भ्रष्टो वने वस्तुं मया सार्धम् इहागतः । (८।१)
rājyād bhraṣṭo vane vastuṃ mayā sārdham ihāgataḥ |
अहम् अस्यावरो भ्राता गुणैर् दास्यम् उपागतः । (९।१)
aham asyāvaro bhrātā guṇair dāsyam upāgataḥ |
तच् च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येनास्य सा हृता ॥ (११।२)
tac ca na jñāyate rakṣaḥ patnī yenāsya sā hṛtā ||
दनुर् नाम श्रियः पुत्रः शापाद् राक्षसतां गतः । (१२।१)
danur nāma śriyaḥ putraḥ śāpād rākṣasatāṃ gataḥ |
आख्यातस् तेन सुग्रीवः समर्थो वानराधिपः ॥ (१२।२)
ākhyātas tena sugrīvaḥ samartho vānarādhipaḥ ||
स ज्ञास्यति महावीर्यस् तव भार्यापहारिणम् । (१३।१)
sa jñāsyati mahāvīryas tava bhāryāpahāriṇam |
एवम् उक्त्वा दनुः स्वर्गं भ्राजमानो गतः सुखम् ॥ (१३।२)
evam uktvā danuḥ svargaṃ bhrājamāno gataḥ sukham ||
एतत् ते सर्वम् आख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः । (१४।१)
etat te sarvam ākhyātaṃ yāthātathyena pṛcchataḥ |
अहं चैव हि रामश् च सुग्रीवं शरणं गतौ ॥ (१४।२)
ahaṃ caiva hi rāmaś ca sugrīvaṃ śaraṇaṃ gatau ||
एष दत्त्वा च वित्तानि प्राप्य चानुत्तमं यशः । (१५।१)
eṣa dattvā ca vittāni prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
लोकनाथः पुरा भूत्वा सुग्रीवं नाथम् इच्छति ॥ (१५।२)
lokanāthaḥ purā bhūtvā sugrīvaṃ nātham icchati ||
कर्तुम् अर्हति सुग्रीवः प्रसादं सह यूथपैः ॥ (१६।२)
kartum arhati sugrīvaḥ prasādaṃ saha yūthapaiḥ ||
एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं करुणं साश्रुपातनम् । (१७।१)
evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ karuṇaṃ sāśrupātanam |
हनुमान् प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ (१७।२)
hanumān pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||
ईदृशा बुद्धिसम्पन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । (१८।१)
īdṛśā buddhisampannā jitakrodhā jitendriyāḥ |
द्रष्टव्या वानरेन्द्रेण दिष्ट्या दर्शनम् आगताः ॥ (१८।२)
draṣṭavyā vānarendreṇa diṣṭyā darśanam āgatāḥ ||
स हि राज्याच् च विभ्रष्टः कृतवैरश् च वालिना । (१९।१)
sa hi rājyāc ca vibhraṣṭaḥ kṛtavairaś ca vālinā |
हृतदारो वने त्रस्तो भ्रात्रा विनिकृतो भृशम् ॥ (१९।२)
hṛtadāro vane trasto bhrātrā vinikṛto bhṛśam ||
करिष्यति स साहाय्यं युवयोर् भास्करात्मजः । (२०।१)
kariṣyati sa sāhāyyaṃ yuvayor bhāskarātmajaḥ |
सुग्रीवः सह चास्माभिः सीतायाः परिमार्गणे ॥ (२०।२)
sugrīvaḥ saha cāsmābhiḥ sītāyāḥ parimārgaṇe ||
इत्य् एवम् उक्त्वा हनुमाञ् श्लक्ष्णं मधुरया गिरा । (२१।१)
ity evam uktvā hanumāñ ślakṣṇaṃ madhurayā girā |
बभाषे सो ऽभिगच्छामः सुग्रीवम् इति राघवम् ॥ (२१।२)
babhāṣe so 'bhigacchāmaḥ sugrīvam iti rāghavam ||
एवं ब्रुवाणं धर्मात्मा हनूमन्तं स लक्ष्मणः । (२२।१)
evaṃ bruvāṇaṃ dharmātmā hanūmantaṃ sa lakṣmaṇaḥ |
प्रतिपूज्य यथान्यायम् इदं प्रोवाच राघवम् ॥ (२२।२)
pratipūjya yathānyāyam idaṃ provāca rāghavam ||
कृत्यवान् सो ऽपि सम्प्राप्तः कृतकृत्यो ऽसि राघव ॥ (२३।२)
kṛtyavān so 'pi samprāptaḥ kṛtakṛtyo 'si rāghava ||
प्रसन्नमुखवर्णश् च व्यक्तं हृष्टश् च भाषते । (२४।१)
prasannamukhavarṇaś ca vyaktaṃ hṛṣṭaś ca bhāṣate |
नानृतं वक्ष्यते वीरो हनुमान् मारुतात्मजः ॥ (२४।२)
nānṛtaṃ vakṣyate vīro hanumān mārutātmajaḥ ||
ततः स तु महाप्राज्ञो हनूमान् मारुतात्मजः । (२५।१)
tataḥ sa tu mahāprājño hanūmān mārutātmajaḥ |
स तु विपुलयशाः कपिप्रवीरः पवनसुतः कृतकृत्यवत् प्रहृष्टः । (२६।१)
sa tu vipulayaśāḥ kapipravīraḥ pavanasutaḥ kṛtakṛtyavat prahṛṣṭaḥ |
गिरिवरम् उरुविक्रमः प्रयातः स शुभमतिः सह रामलक्ष्मणाभ्याम् ॥ (२६।२)
girivaram uruvikramaḥ prayātaḥ sa śubhamatiḥ saha rāmalakṣmaṇābhyām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.