Rām, 5, 38
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुत्वा तु वचनं तस्य वायुसूनोर् महात्मनः । (१।१)
śrutvā tu vacanaṃ tasya vāyusūnor mahātmanaḥ |
त्वां दृष्ट्वा प्रियवक्तारं सम्प्रहृष्यामि वानर । (२।१)
tvāṃ dṛṣṭvā priyavaktāraṃ samprahṛṣyāmi vānara |
अर्धसंजातसस्येव वृष्टिं प्राप्य वसुंधरा ॥ (२।२)
ardhasaṃjātasasyeva vṛṣṭiṃ prāpya vasuṃdharā ||
यथा तं पुरुषव्याघ्रं गात्रैः शोकाभिकर्शितैः । (३।१)
yathā taṃ puruṣavyāghraṃ gātraiḥ śokābhikarśitaiḥ |
क्षिप्ताम् ईषिकां काकस्य कोपाद् एकाक्षिशातनीम् ॥ (४।२)
kṣiptām īṣikāṃ kākasya kopād ekākṣiśātanīm ||
त्वया प्रनष्टे तिलके तं किल स्मर्तुम् अर्हसि ॥ (५।२)
tvayā pranaṣṭe tilake taṃ kila smartum arhasi ||
एतं दृष्ट्वा प्रहृष्यामि व्यसने त्वाम् इवानघ ॥ (७।२)
etaṃ dṛṣṭvā prahṛṣyāmi vyasane tvām ivānagha ||
राक्षसीनां सुघोराणां त्वत्कृते मर्षयाम्यहम् ॥ (९।२)
rākṣasīnāṃ sughorāṇāṃ tvatkṛte marṣayāmyaham ||
मासाद् ऊर्ध्वं न जीविष्ये त्वया हीना नृपात्मज ॥ (१०।२)
māsād ūrdhvaṃ na jīviṣye tvayā hīnā nṛpātmaja ||
घोरो राक्षसराजो ऽयं दृष्टिश्च न सुखा मयि । (११।१)
ghoro rākṣasarājo 'yaṃ dṛṣṭiśca na sukhā mayi |
त्वां च श्रुत्वा विपद्यन्तं न जीवेयम् अहं क्षणम् ॥ (११।२)
tvāṃ ca śrutvā vipadyantaṃ na jīveyam ahaṃ kṣaṇam ||
वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् । (१२।१)
vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam |
दृष्टा कथंचिद् भवती न कालः परिशोचितुम् । (१४।१)
dṛṣṭā kathaṃcid bhavatī na kālaḥ pariśocitum |
इमं मुहूर्तं दुःखानाम् अन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥ (१४।२)
imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānām antaṃ drakṣyasi bhāmini ||
तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रावनिन्दितौ । (१५।१)
tāvubhau puruṣavyāghrau rājaputrāvaninditau |
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥ (१५।२)
tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ ||
हत्वा तु समरे क्रूरं रावणं सहबान्धवम् । (१६।१)
hatvā tu samare krūraṃ rāvaṇaṃ sahabāndhavam |
राघवौ त्वां विशालाक्षि स्वां पुरीं प्रापयिष्यतः ॥ (१६।२)
rāghavau tvāṃ viśālākṣi svāṃ purīṃ prāpayiṣyataḥ ||
यत् तु रामो विजानीयाद् अभिज्ञानम् अनिन्दिते । (१७।१)
yat tu rāmo vijānīyād abhijñānam anindite |
प्रीतिसंजननं तस्य भूयस्त्वं दातुम् अर्हसि ॥ (१७।२)
prītisaṃjananaṃ tasya bhūyastvaṃ dātum arhasi ||
साब्रवीद् दत्तम् एवेह मयाभिज्ञानम् उत्तमम् । (१८।१)
sābravīd dattam eveha mayābhijñānam uttamam |
एतद् एव हि रामस्य दृष्ट्वा मत्केशभूषणम् । (१८।२)
etad eva hi rāmasya dṛṣṭvā matkeśabhūṣaṇam |
श्रद्धेयं हनुमन् वाक्यं तव वीर भविष्यति ॥ (१८।३)
śraddheyaṃ hanuman vākyaṃ tava vīra bhaviṣyati ||
स तं मणिवरं गृह्य श्रीमान् प्लवगसत्तमः । (१९।१)
sa taṃ maṇivaraṃ gṛhya śrīmān plavagasattamaḥ |
तम् उत्पातकृतोत्साहम् अवेक्ष्य हरिपुंगवम् । (२०।१)
tam utpātakṛtotsāham avekṣya haripuṃgavam |
हनूमन् सिंहसंकाशौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । (२१।१)
hanūman siṃhasaṃkāśau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान् ब्रूया अनामयम् ॥ (२१।२)
sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ sarvān brūyā anāmayam ||
अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधात् तत् समाधातुम् अर्हसि ॥ (२२।२)
asmād duḥkhāmbusaṃrodhāt tat samādhātum arhasi ||
इमं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिर् एभिः परिभर्त्सनं च । (२३।१)
imaṃ ca tīvraṃ mama śokavegaṃ rakṣobhir ebhiḥ paribhartsanaṃ ca |
ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च ते ऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥ (२३।२)
brūyāstu rāmasya gataḥ samīpaṃ śivaśca te 'dhvāstu haripravīra ||
स राजपुत्र्या प्रतिवेदितार्थः कपिः कृतार्थः परिहृष्टचेताः । (२४।१)
sa rājaputryā prativeditārthaḥ kapiḥ kṛtārthaḥ parihṛṣṭacetāḥ |
तद् अल्पशेषं प्रसमीक्ष्य कार्यं दिशं ह्युदीचीं मनसा जगाम ॥ (२४।२)
tad alpaśeṣaṃ prasamīkṣya kāryaṃ diśaṃ hyudīcīṃ manasā jagāma ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.