Rām, 4, 51
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ तान् अब्रवीत् सर्वान् विश्रान्तान् हरियूथपान् । (१।१)
atha tān abravīt sarvān viśrāntān hariyūthapān |
वानरा यदि वः खेदः प्रनष्टः फलभक्षणात् । (२।१)
vānarā yadi vaḥ khedaḥ pranaṣṭaḥ phalabhakṣaṇāt |
यदि चैतन् मया श्राव्यं श्रोतुम् इच्छामि कथ्यताम् ॥ (२।२)
yadi caitan mayā śrāvyaṃ śrotum icchāmi kathyatām ||
तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः । (३।१)
tasyās tad vacanaṃ śrutvā hanumān mārutātmajaḥ |
रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ (४।२)
rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam ||
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया । (५।१)
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā |
तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात् ॥ (५।२)
tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt ||
वीरस् तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः । (६।१)
vīras tasya sakhā rājñaḥ sugrīvo nāma vānaraḥ |
सहैभिर् वानरैर् मुख्यैर् अङ्गदप्रमुखैर् वयम् ॥ (७।२)
sahaibhir vānarair mukhyair aṅgadapramukhair vayam ||
सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वम् इति चोदिताः ॥ (८।२)
sītayā saha vaidehyā mārgadhvam iti coditāḥ ||
विचित्य तु वयं सर्वे समग्रां दक्षिणां दिशम् । (९।१)
vicitya tu vayaṃ sarve samagrāṃ dakṣiṇāṃ diśam |
बुभुक्षिताः परिश्रान्ता वृक्षमूलम् उपाश्रिताः ॥ (९।२)
bubhukṣitāḥ pariśrāntā vṛkṣamūlam upāśritāḥ ||
नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश् चिन्तामहार्णवे ॥ (१०।२)
nādhigacchāmahe pāraṃ magnāś cintāmahārṇave ||
चारयन्तस् ततश् चक्षुर् दृष्टवन्तो महद् बिलम् । (११।१)
cārayantas tataś cakṣur dṛṣṭavanto mahad bilam |
अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः । (१२।१)
asmāddhaṃsā jalaklinnāḥ pakṣaiḥ salilareṇubhiḥ |
कुरराः सारसाश् चैव निष्पतन्ति पतत्रिणः । (१२।२)
kurarāḥ sārasāś caiva niṣpatanti patatriṇaḥ |
साध्व् अत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवंगमाः ॥ (१२।३)
sādhv atra praviśāmeti mayā tūktāḥ plavaṃgamāḥ ||
गच्छामः प्रविशामेति भर्तृकार्यत्वरान्विताः ॥ (१३।२)
gacchāmaḥ praviśāmeti bhartṛkāryatvarānvitāḥ ||
ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तौ परस्परम् । (१४।१)
tato gāḍhaṃ nipatitā gṛhya hastau parasparam |
एतन् नः कार्यम् एतेन कृत्येन वयम् आगताः । (१५।१)
etan naḥ kāryam etena kṛtyena vayam āgatāḥ |
त्वां चैवोपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः ॥ (१५।२)
tvāṃ caivopagatāḥ sarve paridyūnā bubhukṣitāḥ ||
अस्माभिर् उपभुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः ॥ (१६।२)
asmābhir upabhuktāni bubhukṣāparipīḍitaiḥ ||
यत् त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया । (१७।१)
yat tvayā rakṣitāḥ sarve mriyamāṇā bubhukṣayā |
ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः ॥ (१७।२)
brūhi pratyupakārārthaṃ kiṃ te kurvantu vānarāḥ ||
एवम् उक्ता तु सर्वज्ञा वानरैस् तैः स्वयंप्रभा । (१८।१)
evam uktā tu sarvajñā vānarais taiḥ svayaṃprabhā |
प्रत्युवाच ततः सर्वान् इदं वानरयूथपान् ॥ (१८।२)
pratyuvāca tataḥ sarvān idaṃ vānarayūthapān ||
सर्वेषां परितुष्टास्मि वानराणां तरस्विनाम् । (१९।१)
sarveṣāṃ parituṣṭāsmi vānarāṇāṃ tarasvinām |
चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यम् इह केनचित् ॥ (१९।२)
carantyā mama dharmeṇa na kāryam iha kenacit ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.