स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे । (१।१)

कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥ (१।२)

स पितुश् चरणौ पूर्वम् अभिवाद्य विनीतवत् । (२।१)

ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥ (२।२)

रामेत्य् उक्त्वा च वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः । (३।१)

शशाक नृपतिर् दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम् ॥ (३।२)

तद् अपूर्वं नरपतेर् दृष्ट्वा रूपं भयावहम् । (४।१)

रामो ऽपि भयम् आपन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम् ॥ (४।२)

इन्द्रियैर् अप्रहृष्टैस् तं शोकसंतापकर्शितम् । (५।१)

निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम् ॥ (५।२)

ऊर्मिमालिनम् अक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तम् इव सागरम् । (६।१)

उपप्लुतम् इवादित्यम् उक्तानृतम् ऋषिं यथा ॥ (६।२)

अचिन्त्यकल्पं हि पितुस् तं शोकम् उपधारयन् । (७।१)

बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि ॥ (७।२)

चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः । (८।१)

किंस्विद् अद्यैव नृपतिर् न मां प्रत्यभिनन्दति ॥ (८।२)

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितो ऽपि प्रसीदति । (९।१)

तस्य माम् अद्य सम्प्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते ॥ (९।२)

स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः । (१०।१)

कैकेयीम् अभिवाद्यैव रामो वचनम् अब्रवीत् ॥ (१०।२)

कच्चिन् मया नापराधम् अज्ञानाद् येन मे पिता । (११।१)

कुपितस् तन् ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय ॥ (११।२)

विवर्णवदनो दीनो न हि माम् अभिभाषते । (१२।१)

शारीरो मानसो वापि कच्चिद् एनं न बाधते । (१२।२)

संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥ (१२।३)

कच्चिन् न किंचिद् भरते कुमारे प्रियदर्शने । (१३।१)

शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम् ॥ (१३।२)

अतोषयन् महाराजम् अकुर्वन् वा पितुर् वचः । (१४।१)

मुहूर्तम् अपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे ॥ (१४।२)

यतोमूलं नरः पश्येत् प्रादुर्भावम् इहात्मनः । (१५।१)

कथं तस्मिन् न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥ (१५।२)

कच्चित् ते परुषं किंचिद् अभिमानात् पिता मम । (१६।१)

उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः ॥ (१६।२)

एतद् आचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः । (१७।१)

किंनिमित्तम् अपूर्वो ऽयं विकारो मनुजाधिपे ॥ (१७।२)

अहं हि वचनाद् राज्ञः पतेयम् अपि पावके । (१८।१)

भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयम् अपि चार्णवे । (१८।२)

नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥ (१८।३)

तद् ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यद् अभिकाङ्क्षितम् । (१९।१)

करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर् नाभिभाषते ॥ (१९।२)

तम् आर्जवसमायुक्तम् अनार्या सत्यवादिनम् । (२०।१)

उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम् ॥ (२०।२)

पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव । (२१।१)

रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे ॥ (२१।२)

तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम् । (२२।१)

गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव ॥ (२२।२)

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुम् इच्छसि । (२३।१)

आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यम् इदं शृणु ॥ (२३।२)

स निदेशे पितुस् तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम् । (२४।१)

त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ॥ (२४।२)

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यम् आश्रितः । (२५।१)

अभिषेकम् इमं त्यक्त्वा जटाचीरधरो वस ॥ (२५।२)

भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधाम् इमाम् । (२६।१)

नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम् ॥ (२६।२)

तद् अप्रियम् अमित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् । (२७।१)

श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदम् अब्रवीत् ॥ (२७।२)

एवम् अस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुम् अहं त्व् अतः । (२८।१)

जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ॥ (२८।२)

इदं तु ज्ञातुम् इच्छामि किमर्थं मां महीपतिः । (२९।१)

नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापुरम् अरिंदमः ॥ (२९।२)

मन्युर् न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तवाग्रतः । (३०।१)

यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः ॥ (३०।२)

हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च । (३१।१)

नियुज्यमानो विश्रब्धं किं न कुर्याद् अहं प्रियम् ॥ (३१।२)

अलीकं मानसं त्व् एकं हृदयं दहतीव मे । (३२।१)

स्वयं यन् नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम् ॥ (३२।२)

अहं हि सीतां राज्यं च प्राणान् इष्टान् धनानि च । (३३।१)

हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः ॥ (३३।२)

किं पुनर् मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः । (३४।१)

तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ॥ (३४।२)

तद् आश्वासय हीमं त्वं किं न्व् इदं यन् महीपतिः । (३५।१)

वसुधासक्तनयनो मन्दम् अश्रूणि मुञ्चति ॥ (३५।२)

गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर् हयैः । (३६।१)

भरतं मातुलकुलाद् अद्यैव नृपशासनात् ॥ (३६।२)

दण्डकारण्यम् एषो ऽहम् इतो गच्छामि सत्वरः । (३७।१)

अविचार्य पितुर् वाक्यं समावस्तुं चतुर्दश ॥ (३७।२)

सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकेयी । (३८।१)

प्रस्थानं श्रद्दधाना हि त्वरयामास राघवम् ॥ (३८।२)

एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर् हयैः । (३९।१)

भरतं मातुलकुलाद् उपावर्तयितुं नराः ॥ (३९।२)

तव त्व् अहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम् । (४०।१)

राम तस्माद् इतः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुम् अर्हसि ॥ (४०।२)

व्रीडान्वितः स्वयं यच् च नृपस् त्वां नाभिभाषते । (४१।१)

नैतत् किंचिन् नरश्रेष्ठ मन्युर् एषो ऽपनीयताम् ॥ (४१।२)

यावत् त्वं न वनं यातः पुराद् अस्माद् अभित्वरन् । (४२।१)

पिता तावन् न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यते ऽपि वा ॥ (४२।२)

धिक् कष्टम् इति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः । (४३।१)

मूर्छितो न्यपतत् तस्मिन् पर्यङ्के हेमभूषिते ॥ (४३।२)

रामो ऽप्य् उत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः । (४४।१)

कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः ॥ (४४।२)

तद् अप्रियम् अनार्याया वचनं दारुणोदरम् । (४५।१)

श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (४५।२)

नाहम् अर्थपरो देवि लोकम् आवस्तुम् उत्सहे । (४६।१)

विद्धि माम् ऋषिभिस् तुल्यं केवलं धर्मम् आस्थितम् ॥ (४६।२)

यद् अत्रभवतः किंचिच् छक्यं कर्तुं प्रियं मया । (४७।१)

प्राणान् अपि परित्यज्य सर्वथा कृतम् एव तत् ॥ (४७।२)

न ह्य् अतो धर्मचरणं किंचिद् अस्ति महत्तरम् । (४८।१)

यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया ॥ (४८।२)

अनुक्तो ऽप्य् अत्रभवता भवत्या वचनाद् अहम् । (४९।१)

वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश ॥ (४९।२)

न नूनं मयि कैकेयि किंचिद् आशंससे गुणम् । (५०।१)

यद् राजानम् अवोचस् त्वं ममेश्वरतरा सती ॥ (५०।२)

यावन् मातरम् आपृच्छे सीतां चानुनयाम्य् अहम् । (५१।१)

ततो ऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद् वनम् ॥ (५१।२)

भरतः पालयेद् राज्यं शुश्रूषेच् च पितुर् यथा । (५२।१)

तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः ॥ (५२।२)

स रामस्य वचः श्रुत्वा भृशं दुःखहतः पिता । (५३।१)

शोकाद् अशक्नुवन् बाष्पं प्ररुरोद महास्वनम् ॥ (५३।२)

वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस् तदा । (५४।१)

कैकेय्याश् चाप्य् अनार्याया निष्पपात महाद्युतिः ॥ (५४।२)

स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम् । (५५।१)

निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् स्वं ददर्श सुहृज्जनम् ॥ (५५।२)

तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतो ऽनुजगाम ह । (५६।१)

लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ (५६।२)

आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम् । (५७।१)

शनैर् जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन् ॥ (५७।२)

न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशो ऽपकर्षति । (५८।१)

लोककान्तस्य कान्तत्वं शीतरश्मेर् इव क्षपा ॥ (५८।२)

न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश् च वसुंधराम् । (५९।१)

सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया ॥ (५९।२)

धारयन् मनसा दुःखम् इन्द्रियाणि निगृह्य च । (६०।१)

प्रविवेशात्मवान् वेश्म मातुर् अप्रियशंसिवान् ॥ (६०।२)

प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदान्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिम् आगताम् । (६१।१)

न चैव रामो ऽत्र जगाम विक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया ॥ (६१।२)