Rām, 6, 42
Select a line for its word-by-word analysis.
धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमनिस्वनम् । (१।१)
dhūmrākṣaṃ prekṣya niryāntaṃ rākṣasaṃ bhīmanisvanam |
विनेदुर् वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः ॥ (१।२)
vinedur vānarāḥ sarve prahṛṣṭā yuddhakāṅkṣiṇaḥ ||
तेषां तु तुमुलं युद्धं संजज्ञे हरिरक्षसाम् । (२।१)
teṣāṃ tu tumulaṃ yuddhaṃ saṃjajñe harirakṣasām |
अन्योन्यं पादपैर् घोरैर् निघ्नतां शूलमुद्गरैः ॥ (२।२)
anyonyaṃ pādapair ghorair nighnatāṃ śūlamudgaraiḥ ||
राक्षसैर् वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः । (३।१)
rākṣasair vānarā ghorā vinikṛttāḥ samantataḥ |
वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर् भूमौ समीकृताः ॥ (३।२)
vānarai rākṣasāścāpi drumair bhūmau samīkṛtāḥ ||
राक्षसाश्चापि संक्रुद्धा वानरान्निशितैः शरैः । (४।१)
rākṣasāścāpi saṃkruddhā vānarānniśitaiḥ śaraiḥ |
विव्यधुर् घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैर् अजिह्मगैः ॥ (४।२)
vivyadhur ghorasaṃkāśaiḥ kaṅkapatrair ajihmagaiḥ ||
ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टसैः कूटमुद्गरैः । (५।१)
te gadābhiśca bhīmābhiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ |
घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संशितैः ॥ (५।२)
ghoraiśca parighaiścitraistriśūlaiścāpi saṃśitaiḥ ||
अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ (६।२)
amarṣājjanitoddharṣāścakruḥ karmāṇyabhītavat ||
जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः ॥ (७।२)
jagṛhuste drumāṃstatra śilāśca hariyūthapāḥ ||
तद् बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम् । (९।१)
tad babhūvādbhutaṃ ghoraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām |
शिलाभिर् विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः ॥ (९।२)
śilābhir vividhābhiśca bahuśākhaiśca pādapaiḥ ||
राक्षसा मथिताः केचिद् वानरैर् जितकाशिभिः । (१०।१)
rākṣasā mathitāḥ kecid vānarair jitakāśibhiḥ |
ववर्षू रुधिरं केचिन् मुखै रुधिरभोजनाः ॥ (१०।२)
vavarṣū rudhiraṃ kecin mukhai rudhirabhojanāḥ ||
पार्श्वेषु दारिताः केचित् केचिद् राशीकृता द्रुमैः । (११।१)
pārśveṣu dāritāḥ kecit kecid rāśīkṛtā drumaiḥ |
शिलाभिश्चूर्णिताः केचित् केचिद् दन्तैर् विदारिताः ॥ (११।२)
śilābhiścūrṇitāḥ kecit kecid dantair vidāritāḥ ||
ध्वजैर् विमथितैर् भग्नैः खरैश्च विनिपातितैः । (१२।१)
dhvajair vimathitair bhagnaiḥ kharaiśca vinipātitaiḥ |
रथैर् विध्वंसितैश्चापि पतितै रजनीचरैः ॥ (१२।२)
rathair vidhvaṃsitaiścāpi patitai rajanīcaraiḥ ||
वानरैर् भीमविक्रान्तैर् आप्लुत्याप्लुत्य वेगितैः । (१३।१)
vānarair bhīmavikrāntair āplutyāplutya vegitaiḥ |
राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर् मुखेषु विनिकर्तिताः ॥ (१३।२)
rākṣasāḥ karajaistīkṣṇair mukheṣu vinikartitāḥ ||
अन्ये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः । (१५।१)
anye tu paramakruddhā rākṣasā bhīmavikramāḥ |
तलैर् एवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर् हरीन् ॥ (१५।२)
talair evābhidhāvanti vajrasparśasamair harīn ||
मुष्टिभिश्चरणैर् दन्तैः पादपैश्चापपोथिताः ॥ (१६।२)
muṣṭibhiścaraṇair dantaiḥ pādapaiścāpapothitāḥ ||
सैन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः । (१७।१)
sainyaṃ tu vidrutaṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣo rākṣasarṣabhaḥ |
क्रोधेन कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम् ॥ (१७।२)
krodhena kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ yuyutsatām ||
प्रासैः प्रमथिताः केचिद् वानराः शोणितस्रवाः । (१८।१)
prāsaiḥ pramathitāḥ kecid vānarāḥ śoṇitasravāḥ |
परिघैर् मथितः केचिद् भिण्डिपालैर् विदारिताः । (१९।१)
parighair mathitaḥ kecid bhiṇḍipālair vidāritāḥ |
पट्टसैर् आहताः केचिद् विह्वलन्तो गतासवः ॥ (१९।२)
paṭṭasair āhatāḥ kecid vihvalanto gatāsavaḥ ||
केचिद् विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः । (२०।१)
kecid vinihatā bhūmau rudhirārdrā vanaukasaḥ |
केचिद् विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धै राक्षसैर् युधि ॥ (२०।२)
kecid vidrāvitā naṣṭāḥ saṃkruddhai rākṣasair yudhi ||
विभिन्नहृदयाः केचिद् एकपार्श्वेन शायिताः । (२१।१)
vibhinnahṛdayāḥ kecid ekapārśvena śāyitāḥ |
विदारितास्त्रिशूलैश्च केचिद् आन्त्रैर् विनिस्रुताः ॥ (२१।२)
vidāritāstriśūlaiśca kecid āntrair vinisrutāḥ ||
तत् सुभीमं महद् युद्धं हरिराक्षससंकुलम् । (२२।१)
tat subhīmaṃ mahad yuddhaṃ harirākṣasasaṃkulam |
धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम् । (२३।१)
dhanurjyātantrimadhuraṃ hikkātālasamanvitam |
मन्द्रस्तनितसंगीतं युद्धगान्धर्वम् आबभौ ॥ (२३।२)
mandrastanitasaṃgītaṃ yuddhagāndharvam ābabhau ||
धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर् वानरान् रणमूर्धनि । (२४।१)
dhūmrākṣastu dhanuṣpāṇir vānarān raṇamūrdhani |
हसन् विद्रावयामास दिशस्ताञ् शरवृष्टिभिः ॥ (२४।२)
hasan vidrāvayāmāsa diśastāñ śaravṛṣṭibhiḥ ||
धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं दृश्य मारुतिः । (२५।१)
dhūmrākṣeṇārditaṃ sainyaṃ vyathitaṃ dṛśya mārutiḥ |
अभ्यवर्तत संक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥ (२५।२)
abhyavartata saṃkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām ||
क्रोधाद् द्विगुणताम्राक्षः पितृतुल्यपराक्रमः । (२६।१)
krodhād dviguṇatāmrākṣaḥ pitṛtulyaparākramaḥ |
शिलां तां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति ॥ (२६।२)
śilāṃ tāṃ pātayāmāsa dhūmrākṣasya rathaṃ prati ||
आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदाम् उद्यम्य संभ्रमात् । (२७।१)
āpatantīṃ śilāṃ dṛṣṭvā gadām udyamya saṃbhramāt |
रथाद् आप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत ॥ (२७।२)
rathād āplutya vegena vasudhāyāṃ vyatiṣṭhata ||
सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिला भुवि । (२८।१)
sā pramathya rathaṃ tasya nipapāta śilā bhuvi |
स भङ्क्त्वा तु रथं तस्य हनूमान्मारुतात्मजः । (२९।१)
sa bhaṅktvā tu rathaṃ tasya hanūmānmārutātmajaḥ |
रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर् द्रुमैः ॥ (२९।२)
rakṣasāṃ kadanaṃ cakre saskandhaviṭapair drumaiḥ ||
विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसाः शोणितोक्षिताः । (३०।१)
vibhinnaśiraso bhūtvā rākṣasāḥ śoṇitokṣitāḥ |
द्रुमैः प्रमथिताश्चान्ये निपेतुर् धरणीतले ॥ (३०।२)
drumaiḥ pramathitāścānye nipetur dharaṇītale ||
विद्राव्य राक्षसं सैन्यं हनूमान्मारुतात्मजः । (३१।१)
vidrāvya rākṣasaṃ sainyaṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
गिरेः शिखरम् आदाय धूम्राक्षम् अभिदुद्रुवे ॥ (३१।२)
gireḥ śikharam ādāya dhūmrākṣam abhidudruve ||
तम् आपतन्तं धूम्राक्षो गदाम् उद्यम्य वीर्यवान् । (३२।१)
tam āpatantaṃ dhūmrākṣo gadām udyamya vīryavān |
ततः क्रुद्धस्तु वेगेन गदां तां बहुकण्टकाम् । (३३।१)
tataḥ kruddhastu vegena gadāṃ tāṃ bahukaṇṭakām |
धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गम् अपातयत् ॥ (३४।३)
dhūmrākṣasya śiromadhye giriśṛṅgam apātayat ||
धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः । (३६।१)
dhūmrākṣaṃ nihataṃ dṛṣṭvā hataśeṣā niśācarāḥ |
त्रस्ताः प्रविविशुर् लङ्कां वध्यमानाः प्लवंगमैः ॥ (३६।२)
trastāḥ praviviśur laṅkāṃ vadhyamānāḥ plavaṃgamaiḥ ||
स तु पवनसुतो निहत्य शत्रुं क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य । (३७।१)
sa tu pavanasuto nihatya śatruṃ kṣatajavahāḥ saritaśca saṃvikīrya |
रिपुवधजनितश्रमो महात्मा मुदम् अगमत् कपिभिश्च पूज्यमानः ॥ (३७।२)
ripuvadhajanitaśramo mahātmā mudam agamat kapibhiśca pūjyamānaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.