Rām, 7, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
भयार्ताः शरणं जग्मुर् देवदेवं महेश्वरम् ॥ (१।२)
bhayārtāḥ śaraṇaṃ jagmur devadevaṃ maheśvaram ||
ते समेत्य तु कामारिं त्रिपुरारिं त्रिलोचनम् । (२।१)
te sametya tu kāmāriṃ tripurāriṃ trilocanam |
प्रजाध्यक्ष प्रजाः सर्वा बाध्यन्ते रिपुबाधन ॥ (३।२)
prajādhyakṣa prajāḥ sarvā bādhyante ripubādhana ||
स्वर्गाच्च च्यावितः शक्रः स्वर्गे क्रीडन्ति शक्रवत् ॥ (४।२)
svargācca cyāvitaḥ śakraḥ svarge krīḍanti śakravat ||
अहं विष्णुर् अहं रुद्रो ब्रह्माहं देवराड् अहम् । (५।१)
ahaṃ viṣṇur ahaṃ rudro brahmāhaṃ devarāḍ aham |
अहं यमो ऽहं वरुणश्चन्द्रो ऽहं रविर् अप्यहम् ॥ (५।२)
ahaṃ yamo 'haṃ varuṇaścandro 'haṃ ravir apyaham ||
बाधन्ते समरोद्धर्षा ये च तेषां पुरःसराः ॥ (६।२)
bādhante samaroddharṣā ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ ||
इत्युक्तस्तु सुरैः सर्वैः कपर्दी नीललोहितः । (८।१)
ityuktastu suraiḥ sarvaiḥ kapardī nīlalohitaḥ |
किं तु मन्त्रं प्रदास्यामि यो वै तान्निहनिष्यति ॥ (९।२)
kiṃ tu mantraṃ pradāsyāmi yo vai tānnihaniṣyati ||
गच्छन्तु शरणं विष्णुं हनिष्यति स तान् प्रभुः ॥ (१०।२)
gacchantu śaraṇaṃ viṣṇuṃ haniṣyati sa tān prabhuḥ ||
विष्णोः समीपम् आजग्मुर् निशाचरभयार्दिताः ॥ (११।२)
viṣṇoḥ samīpam ājagmur niśācarabhayārditāḥ ||
शङ्खचक्रधरं देवं प्रणम्य बहु मान्य च । (१२।१)
śaṅkhacakradharaṃ devaṃ praṇamya bahu mānya ca |
ऊचुः संभ्रान्तवद् वाक्यं सुकेशतनयार्दिताः ॥ (१२।२)
ūcuḥ saṃbhrāntavad vākyaṃ sukeśatanayārditāḥ ||
सुकेशतनयैर् देव त्रिभिस्त्रेताग्निसंनिभैः । (१३।१)
sukeśatanayair deva tribhistretāgnisaṃnibhaiḥ |
लङ्का नाम पुरी दुर्गा त्रिकूटशिखरे स्थिता । (१४।१)
laṅkā nāma purī durgā trikūṭaśikhare sthitā |
तत्र स्थिताः प्रबाधन्ते सर्वान्नः क्षणदाचराः ॥ (१४।२)
tatra sthitāḥ prabādhante sarvānnaḥ kṣaṇadācarāḥ ||
स त्वम् अस्मत्प्रियार्थं तु जहि तान्मधुसूदन । (१५।१)
sa tvam asmatpriyārthaṃ tu jahi tānmadhusūdana |
भयेष्वभयदो ऽस्माकं नान्यो ऽस्ति भवता समः । (१६।१)
bhayeṣvabhayado 'smākaṃ nānyo 'sti bhavatā samaḥ |
नुद त्वं नो भयं देव नीहारम् इव भास्करः ॥ (१६।२)
nuda tvaṃ no bhayaṃ deva nīhāram iva bhāskaraḥ ||
अभयं भयदो ऽरीणां दत्त्वा देवान् उवाच ह ॥ (१७।२)
abhayaṃ bhayado 'rīṇāṃ dattvā devān uvāca ha ||
तांश्चास्य तनयाञ् जाने येषां ज्येष्ठः स माल्यवान् ॥ (१८।२)
tāṃścāsya tanayāñ jāne yeṣāṃ jyeṣṭhaḥ sa mālyavān ||
तान् अहं समतिक्रान्तमर्यादान् राक्षसाधमान् । (१९।१)
tān ahaṃ samatikrāntamaryādān rākṣasādhamān |
सूदयिष्यामि संग्रामे सुरा भवत विज्वराः ॥ (१९।२)
sūdayiṣyāmi saṃgrāme surā bhavata vijvarāḥ ||
इत्युक्तास्ते सुराः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना । (२०।१)
ityuktāste surāḥ sarve viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
यथा वासं ययुर् हृष्टाः प्रशंसन्तो जनार्दनम् ॥ (२०।२)
yathā vāsaṃ yayur hṛṣṭāḥ praśaṃsanto janārdanam ||
विबुधानां समुद्योगं माल्यवान् स निशाचरः । (२१।१)
vibudhānāṃ samudyogaṃ mālyavān sa niśācaraḥ |
श्रुत्वा तौ भ्रातरौ वीराविदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२१।२)
śrutvā tau bhrātarau vīrāvidaṃ vacanam abravīt ||
अस्मद्वधं परीप्सन्त इदम् ऊचुस्त्रिलोचनम् ॥ (२२।२)
asmadvadhaṃ parīpsanta idam ūcustrilocanam ||
बाधन्ते ऽस्मान् समुद्युक्ता घोररूपाः पदे पदे ॥ (२३।२)
bādhante 'smān samudyuktā ghorarūpāḥ pade pade ||
राक्षसैर् अभिभूताः स्म न शक्ताः स्म उमापते । (२४।१)
rākṣasair abhibhūtāḥ sma na śaktāḥ sma umāpate |
स्वेषु वेश्मसु संस्थातुं भयात् तेषां दुरात्मनाम् ॥ (२४।२)
sveṣu veśmasu saṃsthātuṃ bhayāt teṣāṃ durātmanām ||
तद् अस्माकं हितार्थे त्वं जहि तांस्तांस्त्रिलोचन । (२५।१)
tad asmākaṃ hitārthe tvaṃ jahi tāṃstāṃstrilocana |
इत्येवं त्रिदशैर् उक्तो निशम्यान्धकसूदनः । (२६।१)
ityevaṃ tridaśair ukto niśamyāndhakasūdanaḥ |
शिरः करं च धुन्वान इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२६।२)
śiraḥ karaṃ ca dhunvāna idaṃ vacanam abravīt ||
मन्त्रं तु वः प्रदास्यामि यो वै तान्निहनिष्यति ॥ (२७।२)
mantraṃ tu vaḥ pradāsyāmi yo vai tānnihaniṣyati ||
हनिष्यति स तान् युद्धे शरणं तं प्रपद्यथ ॥ (२८।२)
haniṣyati sa tān yuddhe śaraṇaṃ taṃ prapadyatha ||
हरान्नावाप्य ते कामं कामारिम् अभिवाद्य च । (२९।१)
harānnāvāpya te kāmaṃ kāmārim abhivādya ca |
नारायणालयं प्राप्तास्तस्मै सर्वं न्यवेदयन् ॥ (२९।२)
nārāyaṇālayaṃ prāptāstasmai sarvaṃ nyavedayan ||
प्रतिज्ञातो वधो ऽस्माकं तच्चिन्तयथ यत् क्षमम् ॥ (३१।२)
pratijñāto vadho 'smākaṃ taccintayatha yat kṣamam ||
हिरण्यकशिपोर् मृत्युर् अन्येषां च सुरद्विषाम् । (३२।१)
hiraṇyakaśipor mṛtyur anyeṣāṃ ca suradviṣām |
दुःखं नारायणं जेतुं यो नो हन्तुम् अभीप्सति ॥ (३२।२)
duḥkhaṃ nārāyaṇaṃ jetuṃ yo no hantum abhīpsati ||
ततः सुमाली माली च श्रुत्वा माल्यवतो वचः । (३३।१)
tataḥ sumālī mālī ca śrutvā mālyavato vacaḥ |
ऊचतुर् भ्रातरं ज्येष्ठं भगांशाविव वासवम् ॥ (३३।२)
ūcatur bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ bhagāṃśāviva vāsavam ||
स्वधीतं दत्तम् इष्टं च ऐश्वर्यं परिपालितम् । (३४।१)
svadhītaṃ dattam iṣṭaṃ ca aiśvaryaṃ paripālitam |
आयुर् निरामयं प्राप्तं स्वधर्मः स्थापितश्च नः ॥ (३४।२)
āyur nirāmayaṃ prāptaṃ svadharmaḥ sthāpitaśca naḥ ||
देवसागरम् अक्षोभ्यं शस्त्रौघैः प्रविगाह्य च । (३५।१)
devasāgaram akṣobhyaṃ śastraughaiḥ pravigāhya ca |
जिता देवा रणे नित्यं न नो मृत्युकृतं भयम् ॥ (३५।२)
jitā devā raṇe nityaṃ na no mṛtyukṛtaṃ bhayam ||
अस्माकं प्रमुखे स्थातुं सर्व एव हि बिभ्यति ॥ (३६।२)
asmākaṃ pramukhe sthātuṃ sarva eva hi bibhyati ||
विष्णोर् दोषश्च नास्त्यत्र कारणं राक्षसेश्वर । (३७।१)
viṣṇor doṣaśca nāstyatra kāraṇaṃ rākṣaseśvara |
देवानाम् एव दोषेण विष्णोः प्रचलितं मनः ॥ (३७।२)
devānām eva doṣeṇa viṣṇoḥ pracalitaṃ manaḥ ||
तस्माद् अद्य समुद्युक्ताः सर्वसैन्यसमावृताः । (३८।१)
tasmād adya samudyuktāḥ sarvasainyasamāvṛtāḥ |
देवान् एव जिघांसामो येभ्यो दोषः समुत्थितः ॥ (३८।२)
devān eva jighāṃsāmo yebhyo doṣaḥ samutthitaḥ ||
इति माली सुमाली च माल्यवान् अग्रजः प्रभुः । (३९।१)
iti mālī sumālī ca mālyavān agrajaḥ prabhuḥ |
उद्योगं घोषयित्वाथ राक्षसाः सर्व एव ते । (३९।२)
udyogaṃ ghoṣayitvātha rākṣasāḥ sarva eva te |
युद्धाय निर्ययुः क्रुद्धा जम्भवृत्रबला इव ॥ (३९।३)
yuddhāya niryayuḥ kruddhā jambhavṛtrabalā iva ||
स्यन्दनैर् वारणेन्द्रैश्च हयैश्च गिरिसंनिभैः । (४०।१)
syandanair vāraṇendraiśca hayaiśca girisaṃnibhaiḥ |
खरैर् गोभिर् अथोष्ट्रैश्च शिंशुमारैर् भुजंगमैः ॥ (४०।२)
kharair gobhir athoṣṭraiśca śiṃśumārair bhujaṃgamaiḥ ||
मकरैः कच्छपैर् मीनैर् विहंगैर् गरुडोपमैः । (४१।१)
makaraiḥ kacchapair mīnair vihaṃgair garuḍopamaiḥ |
सिंहैर् व्याघ्रैर् वराहैश्च सृमरैश्चमरैर् अपि ॥ (४१।२)
siṃhair vyāghrair varāhaiśca sṛmaraiścamarair api ||
त्यक्त्वा लङ्कां ततः सर्वे राक्षसा बलगर्विताः । (४२।१)
tyaktvā laṅkāṃ tataḥ sarve rākṣasā balagarvitāḥ |
लङ्काविपर्ययं दृष्ट्वा यानि लङ्कालयान्यथ । (४३।१)
laṅkāviparyayaṃ dṛṣṭvā yāni laṅkālayānyatha |
भौमास्तथान्तरिक्षाश्च कालाज्ञप्ता भयावहाः । (४४।१)
bhaumāstathāntarikṣāśca kālājñaptā bhayāvahāḥ |
उत्पाता राक्षसेन्द्राणाम् अभावायोत्थिता द्रुतम् ॥ (४४।२)
utpātā rākṣasendrāṇām abhāvāyotthitā drutam ||
अस्थीनि मेघा वर्षन्ति उष्णं शोणितम् एव च । (४५।१)
asthīni meghā varṣanti uṣṇaṃ śoṇitam eva ca |
वेलां समुद्रो ऽप्युत्क्रान्तश्चलन्ते चाचलोत्तमाः ॥ (४५।२)
velāṃ samudro 'pyutkrāntaścalante cācalottamāḥ ||
भूताः परिपतन्ति स्म नृत्यमानाः सहस्रशः ॥ (४६।२)
bhūtāḥ paripatanti sma nṛtyamānāḥ sahasraśaḥ ||
गृध्रचक्रं महच्चापि ज्वलनोद्गारिभिर् मुखैः । (४७।१)
gṛdhracakraṃ mahaccāpi jvalanodgāribhir mukhaiḥ |
तान् अचिन्त्य महोत्पातान् राक्षसा बलगर्विताः । (४८।१)
tān acintya mahotpātān rākṣasā balagarvitāḥ |
यन्त्येव न निवर्तन्ते मृत्युपाशावपाशिताः ॥ (४८।२)
yantyeva na nivartante mṛtyupāśāvapāśitāḥ ||
आसन् पुरःसरास्तेषां क्रतूनाम् इव पावकाः ॥ (४९।२)
āsan puraḥsarāsteṣāṃ kratūnām iva pāvakāḥ ||
माल्यवन्तं तु ते सर्वे माल्यवन्तम् इवाचलम् । (५०।१)
mālyavantaṃ tu te sarve mālyavantam ivācalam |
तद् बलं राक्षसेन्द्राणां महाभ्रघननादितम् । (५१।१)
tad balaṃ rākṣasendrāṇāṃ mahābhraghananāditam |
राक्षसानां समुद्योगं तं तु नारायणः प्रभुः । (५२।१)
rākṣasānāṃ samudyogaṃ taṃ tu nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
देवदूताद् उपश्रुत्य दध्रे युद्धे ततो मनः ॥ (५२।२)
devadūtād upaśrutya dadhre yuddhe tato manaḥ ||
स देवसिद्धर्षिमहोरगैश्च गन्धर्वमुख्याप्सरसोपगीतः । (५३।१)
sa devasiddharṣimahoragaiśca gandharvamukhyāpsarasopagītaḥ |
समाससादामरशत्रुसैन्यं चक्रासिसीरप्रवरादिधारी ॥ (५३।२)
samāsasādāmaraśatrusainyaṃ cakrāsisīrapravarādidhārī ||
सुपर्णपक्षानिलनुन्नपक्षं भ्रमत्पताकं प्रविकीर्णशस्त्रम् । (५४।१)
suparṇapakṣānilanunnapakṣaṃ bhramatpatākaṃ pravikīrṇaśastram |
चचाल तद् राक्षसराजसैन्यं चलोपलो नील इवाचलेन्द्रः ॥ (५४।२)
cacāla tad rākṣasarājasainyaṃ calopalo nīla ivācalendraḥ ||
तथा शितैः शोणितमांसरूषितैर् युगान्तवैश्वानरतुल्यविग्रहैः । (५५।१)
tathā śitaiḥ śoṇitamāṃsarūṣitair yugāntavaiśvānaratulyavigrahaiḥ |
निशाचराः संपरिवार्य माधवं वरायुधैर् निर्बिभिदुः सहस्रशः ॥ (५५।२)
niśācarāḥ saṃparivārya mādhavaṃ varāyudhair nirbibhiduḥ sahasraśaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.