Rām, 5, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
चतुर्विषाणैर् द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च । (४।१)
caturviṣāṇair dviradaistriviṣāṇaistathaiva ca |
परिक्षिप्तम् असंबाधं रक्ष्यमाणम् उदायुधैः ॥ (४।२)
parikṣiptam asaṃbādhaṃ rakṣyamāṇam udāyudhaiḥ ||
या हि वैश्रवणे लक्ष्मीर् या चेन्द्रे हरिवाहने । (७।१)
yā hi vaiśravaṇe lakṣmīr yā cendre harivāhane |
तादृशी तद्विशिष्टा वा ऋद्धी रक्षोगृहेष्विह ॥ (८।२)
tādṛśī tadviśiṣṭā vā ṛddhī rakṣogṛheṣviha ||
तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थं वेश्म चान्यत् सुनिर्मितम् । (९।१)
tasya harmyasya madhyasthaṃ veśma cānyat sunirmitam |
ब्रह्मणो ऽर्थे कृतं दिव्यं दिवि यद् विश्वकर्मणा । (१०।१)
brahmaṇo 'rthe kṛtaṃ divyaṃ divi yad viśvakarmaṇā |
कुबेरम् ओजसा जित्वा लेभे तद् राक्षसेश्वरः ॥ (११।२)
kuberam ojasā jitvā lebhe tad rākṣaseśvaraḥ ||
सुकृतैर् आचितं स्तम्भैः प्रदीप्तम् इव च श्रिया ॥ (१२।२)
sukṛtair ācitaṃ stambhaiḥ pradīptam iva ca śriyā ||
मेरुमन्दरसंकाशैर् उल्लिखद्भिर् इवाम्बरम् । (१३।१)
merumandarasaṃkāśair ullikhadbhir ivāmbaram |
कूटागारैः शुभाकारैः सर्वतः समलंकृतम् ॥ (१३।२)
kūṭāgāraiḥ śubhākāraiḥ sarvataḥ samalaṃkṛtam ||
जालवातायनैर् युक्तं काञ्चनैः स्फाटिकैर् अपि । (१५।१)
jālavātāyanair yuktaṃ kāñcanaiḥ sphāṭikair api |
तत्रस्थः स तदा गन्धं पानभक्ष्यान्नसंभवम् । (१६।१)
tatrasthaḥ sa tadā gandhaṃ pānabhakṣyānnasaṃbhavam |
दिव्यं संमूर्छितं जिघ्रन् रूपवन्तम् इवानिलम् ॥ (१६।२)
divyaṃ saṃmūrchitaṃ jighran rūpavantam ivānilam ||
स गन्धस्तं महासत्त्वं बन्धुर् बन्धुम् इवोत्तमम् । (१७।१)
sa gandhastaṃ mahāsattvaṃ bandhur bandhum ivottamam |
ततस्तां प्रस्थितः शालां ददर्श महतीं शुभाम् । (१८।१)
tatastāṃ prasthitaḥ śālāṃ dadarśa mahatīṃ śubhām |
रावणस्य मनःकान्तां कान्ताम् इव वरस्त्रियम् ॥ (१८।२)
rāvaṇasya manaḥkāntāṃ kāntām iva varastriyam ||
स्फाटिकैर् आवृततलां दन्तान्तरितरूपिकाम् ॥ (१९।२)
sphāṭikair āvṛtatalāṃ dantāntaritarūpikām ||
मुक्ताभिश्च प्रवालैश्च रूप्यचामीकरैर् अपि । (२०।१)
muktābhiśca pravālaiśca rūpyacāmīkarair api |
विभूषितां मणिस्तम्भैः सुबहुस्तम्भभूषिताम् ॥ (२०।२)
vibhūṣitāṃ maṇistambhaiḥ subahustambhabhūṣitām ||
समैर् ऋजुभिर् अत्युच्चैः समन्तात् सुविभूषितैः । (२१।१)
samair ṛjubhir atyuccaiḥ samantāt suvibhūṣitaiḥ |
स्तम्भैः पक्षैर् इवात्युच्चैर् दिवं सम्प्रस्थिताम् इव ॥ (२१।२)
stambhaiḥ pakṣair ivātyuccair divaṃ samprasthitām iva ||
महत्या कुथयास्तीर्णां पृथिवीलक्षणाङ्कया । (२२।१)
mahatyā kuthayāstīrṇāṃ pṛthivīlakṣaṇāṅkayā |
पृथिवीम् इव विस्तीर्णां सराष्ट्रगृहमालिनीम् ॥ (२२।२)
pṛthivīm iva vistīrṇāṃ sarāṣṭragṛhamālinīm ||
नादितां मत्तविहगैर् दिव्यगन्धाधिवासिताम् । (२३।१)
nāditāṃ mattavihagair divyagandhādhivāsitām |
परार्ध्यास्तरणोपेतां रक्षोऽधिपनिषेविताम् ॥ (२३।२)
parārdhyāstaraṇopetāṃ rakṣo'dhipaniṣevitām ||
धूम्राम् अगरुधूपेन विमलां हंसपाण्डुराम् । (२४।१)
dhūmrām agarudhūpena vimalāṃ haṃsapāṇḍurām |
चित्रां पुष्पोपहारेण कल्माषीम् इव सुप्रभाम् ॥ (२४।२)
citrāṃ puṣpopahāreṇa kalmāṣīm iva suprabhām ||
तां शोकनाशिनीं दिव्यां श्रियः संजननीम् इव ॥ (२५।२)
tāṃ śokanāśinīṃ divyāṃ śriyaḥ saṃjananīm iva ||
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैस्तु पञ्च पञ्चभिर् उत्तमैः । (२६।१)
indriyāṇīndriyārthaistu pañca pañcabhir uttamaiḥ |
स्वर्गो ऽयं देवलोको ऽयम् इन्द्रस्येयं पुरी भवेत् । (२७।१)
svargo 'yaṃ devaloko 'yam indrasyeyaṃ purī bhavet |
सिद्धिर् वेयं परा हि स्याद् इत्यमन्यत मारुतिः ॥ (२७।२)
siddhir veyaṃ parā hi syād ityamanyata mārutiḥ ||
प्रध्यायत इवापश्यत् प्रदीपांस्तत्र काञ्चनान् । (२८।१)
pradhyāyata ivāpaśyat pradīpāṃstatra kāñcanān |
धूर्तान् इव महाधूर्तैर् देवनेन पराजितान् ॥ (२८।२)
dhūrtān iva mahādhūrtair devanena parājitān ||
अर्चिर्भिर् भूषणानां च प्रदीप्तेत्यभ्यमन्यत ॥ (२९।२)
arcirbhir bhūṣaṇānāṃ ca pradīptetyabhyamanyata ||
ततो ऽपश्यत् कुथासीनं नानावर्णाम्बरस्रजम् । (३०।१)
tato 'paśyat kuthāsīnaṃ nānāvarṇāmbarasrajam |
परिवृत्ते ऽर्धरात्रे तु पाननिद्रावशं गतम् । (३१।१)
parivṛtte 'rdharātre tu pānanidrāvaśaṃ gatam |
क्रीडित्वोपरतं रात्रौ सुष्वाप बलवत् तदा ॥ (३१।२)
krīḍitvoparataṃ rātrau suṣvāpa balavat tadā ||
तत् प्रसुप्तं विरुरुचे निःशब्दान्तरभूषणम् । (३२।१)
tat prasuptaṃ viruruce niḥśabdāntarabhūṣaṇam |
प्रबुद्धानीव पद्मानि तासां भूत्वा क्षपाक्षये । (३४।१)
prabuddhānīva padmāni tāsāṃ bhūtvā kṣapākṣaye |
अम्बुजानीव फुल्लानि प्रार्थयन्ति पुनः पुनः ॥ (३५।२)
ambujānīva phullāni prārthayanti punaḥ punaḥ ||
सा तस्य शुशुभे शाला ताभिः स्त्रीभिर् विराजिता । (३७।१)
sā tasya śuśubhe śālā tābhiḥ strībhir virājitā |
शारदीव प्रसन्ना द्यौस्ताराभिर् अभिशोभिता ॥ (३७।२)
śāradīva prasannā dyaustārābhir abhiśobhitā ||
यथा ह्युडुपतिः श्रीमांस्ताराभिर् अभिसंवृतः ॥ (३८।२)
yathā hyuḍupatiḥ śrīmāṃstārābhir abhisaṃvṛtaḥ ||
याश्च्यवन्ते ऽम्बरात् ताराः पुण्यशेषसमावृताः । (३९।१)
yāścyavante 'mbarāt tārāḥ puṇyaśeṣasamāvṛtāḥ |
इमास्ताः संगताः कृत्स्ना इति मेने हरिस्तदा ॥ (३९।२)
imāstāḥ saṃgatāḥ kṛtsnā iti mene haristadā ||
ताराणाम् इव सुव्यक्तं महतीनां शुभार्चिषाम् । (४०।१)
tārāṇām iva suvyaktaṃ mahatīnāṃ śubhārciṣām |
प्रभावर्णप्रसादाश्च विरेजुस्तत्र योषिताम् ॥ (४०।२)
prabhāvarṇaprasādāśca virejustatra yoṣitām ||
व्यावृत्ततिलकाः काश्चित् काश्चिद् उद्भ्रान्तनूपुराः । (४२।१)
vyāvṛttatilakāḥ kāścit kāścid udbhrāntanūpurāḥ |
पार्श्वे गलितहाराश्च काश्चित् परमयोषितः ॥ (४२।२)
pārśve galitahārāśca kāścit paramayoṣitaḥ ||
मुक्ताहारवृताश्चान्याः काश्चित् प्रस्रस्तवाससः । (४३।१)
muktāhāravṛtāścānyāḥ kāścit prasrastavāsasaḥ |
सुकुण्डलधराश्चान्या विच्छिन्नमृदितस्रजः । (४४।१)
sukuṇḍaladharāścānyā vicchinnamṛditasrajaḥ |
चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासांचिद् उत्कटाः । (४५।१)
candrāṃśukiraṇābhāśca hārāḥ kāsāṃcid utkaṭāḥ |
हंसा इव बभुः सुप्ताः स्तनमध्येषु योषिताम् ॥ (४५।२)
haṃsā iva babhuḥ suptāḥ stanamadhyeṣu yoṣitām ||
भावग्राहा यशस्तीराः सुप्ता नद्य इवाबभुः ॥ (४८।२)
bhāvagrāhā yaśastīrāḥ suptā nadya ivābabhuḥ ||
मृदुष्वङ्गेषु कासांचित् कुचाग्रेषु च संस्थिताः । (४९।१)
mṛduṣvaṅgeṣu kāsāṃcit kucāgreṣu ca saṃsthitāḥ |
अंशुकान्ताश्च कासांचिन् मुखमारुतकम्पिताः । (५०।१)
aṃśukāntāśca kāsāṃcin mukhamārutakampitāḥ |
उपर्युपरि वक्त्राणां व्याधूयन्ते पुनः पुनः ॥ (५०।२)
uparyupari vaktrāṇāṃ vyādhūyante punaḥ punaḥ ||
ताः पताका इवोद्धूताः पत्नीनां रुचिरप्रभाः । (५१।१)
tāḥ patākā ivoddhūtāḥ patnīnāṃ ruciraprabhāḥ |
ववल्गुश्चात्र कासांचित् कुण्डलानि शुभार्चिषाम् । (५२।१)
vavalguścātra kāsāṃcit kuṇḍalāni śubhārciṣām |
मुखमारुतसंसर्गान्मन्दं मन्दं सुयोषिताम् ॥ (५२।२)
mukhamārutasaṃsargānmandaṃ mandaṃ suyoṣitām ||
शर्करासवगन्धः स प्रकृत्या सुरभिः सुखः । (५३।१)
śarkarāsavagandhaḥ sa prakṛtyā surabhiḥ sukhaḥ |
मुखानि स्म सपत्नीनाम् उपाजिघ्रन् पुनः पुनः ॥ (५४।२)
mukhāni sma sapatnīnām upājighran punaḥ punaḥ ||
अस्वतन्त्राः सपत्नीनां प्रियम् एवाचरंस्तदा ॥ (५५।२)
asvatantrāḥ sapatnīnāṃ priyam evācaraṃstadā ||
अंशुकानि च रम्याणि प्रमदास्तत्र शिश्यिरे ॥ (५६।२)
aṃśukāni ca ramyāṇi pramadāstatra śiśyire ||
अन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याः काचित् पुनर् भुजम् । (५७।१)
anyā vakṣasi cānyasyāstasyāḥ kācit punar bhujam |
अपरा त्वङ्कम् अन्यस्यास्तस्याश्चाप्यपरा भुजौ ॥ (५७।२)
aparā tvaṅkam anyasyāstasyāścāpyaparā bhujau ||
ऊरुपार्श्वकटीपृष्ठम् अन्योन्यस्य समाश्रिताः । (५८।१)
ūrupārśvakaṭīpṛṣṭham anyonyasya samāśritāḥ |
अन्योन्यस्याङ्गसंस्पर्शात् प्रीयमाणाः सुमध्यमाः । (५९।१)
anyonyasyāṅgasaṃsparśāt prīyamāṇāḥ sumadhyamāḥ |
अन्योन्यभुजसूत्रेण स्त्रीमाला ग्रथिता हि सा । (६०।१)
anyonyabhujasūtreṇa strīmālā grathitā hi sā |
मालेव ग्रथिता सूत्रे शुशुभे मत्तषट्पदा ॥ (६०।२)
māleva grathitā sūtre śuśubhe mattaṣaṭpadā ||
लतानां माधवे मासि फुल्लानां वायुसेवनात् । (६१।१)
latānāṃ mādhave māsi phullānāṃ vāyusevanāt |
व्यतिवेष्टितसुस्कन्धम् अन्योन्यभ्रमराकुलम् । (६२।१)
vyativeṣṭitasuskandham anyonyabhramarākulam |
आसीद् वनम् इवोद्धूतं स्त्रीवनं रावणस्य तत् ॥ (६२।२)
āsīd vanam ivoddhūtaṃ strīvanaṃ rāvaṇasya tat ||
उचितेष्वपि सुव्यक्तं न तासां योषितां तदा । (६३।१)
uciteṣvapi suvyaktaṃ na tāsāṃ yoṣitāṃ tadā |
विवेकः शक्य आधातुं भूषणाङ्गाम्बरस्रजाम् ॥ (६३।२)
vivekaḥ śakya ādhātuṃ bhūṣaṇāṅgāmbarasrajām ||
रावणे सुखसंविष्टे ताः स्त्रियो विविधप्रभाः । (६४।१)
rāvaṇe sukhasaṃviṣṭe tāḥ striyo vividhaprabhāḥ |
ज्वलन्तः काञ्चना दीपाः प्रेक्षन्तानिमिषा इव ॥ (६४।२)
jvalantaḥ kāñcanā dīpāḥ prekṣantānimiṣā iva ||
राजर्षिपितृदैत्यानां गन्धर्वाणां च योषितः । (६५।१)
rājarṣipitṛdaityānāṃ gandharvāṇāṃ ca yoṣitaḥ |
रक्षसां चाभवन् कन्यास्तस्य कामवशं गताः ॥ (६५।२)
rakṣasāṃ cābhavan kanyāstasya kāmavaśaṃ gatāḥ ||
न तत्र काचित् प्रमदा प्रसह्य वीर्योपपन्नेन गुणेन लब्धा । (६६।१)
na tatra kācit pramadā prasahya vīryopapannena guṇena labdhā |
न चान्यकामापि न चान्यपूर्वा विना वरार्हां जनकात्मजां तु ॥ (६६।२)
na cānyakāmāpi na cānyapūrvā vinā varārhāṃ janakātmajāṃ tu ||
न चाकुलीना न च हीनरूपा नादक्षिणा नानुपचारयुक्ता । (६७।१)
na cākulīnā na ca hīnarūpā nādakṣiṇā nānupacārayuktā |
भार्याभवत् तस्य न हीनसत्त्वा न चापि कान्तस्य न कामनीया ॥ (६७।२)
bhāryābhavat tasya na hīnasattvā na cāpi kāntasya na kāmanīyā ||
बभूव बुद्धिस्तु हरीश्वरस्य यदीदृशी राघवधर्मपत्नी । (६८।१)
babhūva buddhistu harīśvarasya yadīdṛśī rāghavadharmapatnī |
इमा यथा राक्षसराजभार्याः सुजातम् अस्येति हि साधुबुद्धेः ॥ (६८।२)
imā yathā rākṣasarājabhāryāḥ sujātam asyeti hi sādhubuddheḥ ||
पुनश्च सो ऽचिन्तयद् आर्तरूपो ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता । (६९।१)
punaśca so 'cintayad ārtarūpo dhruvaṃ viśiṣṭā guṇato hi sītā |
अथायम् अस्यां कृतवान्महात्मा लङ्केश्वरः कष्टम् अनार्यकर्म ॥ (६९।२)
athāyam asyāṃ kṛtavānmahātmā laṅkeśvaraḥ kaṣṭam anāryakarma ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.