Rām, 6, 54
Select a line for its word-by-word analysis.
जनयन्न् इव निर्घातान् विधमन्न् इव पर्वतान् ॥ (१।२)
janayann iva nirghātān vidhamann iva parvatān ||
प्रेक्ष्य भीमाक्षम् आयान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः ॥ (२।२)
prekṣya bhīmākṣam āyāntaṃ vānarā vipradudruvuḥ ||
तांस्तु विद्रवतो दृष्ट्वा वालिपुत्रो ऽङ्गदो ऽब्रवीत् । (३।१)
tāṃstu vidravato dṛṣṭvā vāliputro 'ṅgado 'bravīt |
आत्मानम् अत्र विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च । (४।१)
ātmānam atra vismṛtya vīryāṇyabhijanāni ca |
क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ॥ (४।२)
kva gacchata bhayatrastāḥ prākṛtā harayo yathā ||
साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ । (५।१)
sādhu saumyā nivartadhvaṃ kiṃ prāṇān parirakṣatha |
महतीम् उत्थिताम् एनां राक्षसानां विभीषिकाम् । (६।१)
mahatīm utthitām enāṃ rākṣasānāṃ vibhīṣikām |
विक्रमाद् विधमिष्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः ॥ (६।२)
vikramād vidhamiṣyāmo nivartadhvaṃ plavaṃgamāḥ ||
कृच्छ्रेण तु समाश्वास्य संगम्य च ततस्ततः । (७।१)
kṛcchreṇa tu samāśvāsya saṃgamya ca tatastataḥ |
वृक्षाद्रिहस्ता हरयः सम्प्रतस्थू रणाजिरम् ॥ (७।२)
vṛkṣādrihastā harayaḥ sampratasthū raṇājiram ||
ते निवृत्य तु संक्रुद्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः । (८।१)
te nivṛtya tu saṃkruddhāḥ kumbhakarṇaṃ vanaukasaḥ |
प्रांशुभिर् गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलाः ॥ (८।३)
prāṃśubhir giriśṛṅgaiśca śilābhiśca mahābalāḥ ||
पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते । (९।१)
pādapaiḥ puṣpitāgraiśca hanyamāno na kampate |
तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते शतशः शिलाः । (९।२)
tasya gātreṣu patitā bhidyante śataśaḥ śilāḥ |
पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर् महीतले ॥ (९।३)
pādapāḥ puṣpitāgrāśca bhagnāḥ petur mahītale ||
सो ऽपि सैन्यानि संक्रुद्धो वानराणां महौजसाम् । (१०।१)
so 'pi sainyāni saṃkruddho vānarāṇāṃ mahaujasām |
ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निर् इवोत्थितः ॥ (१०।२)
mamantha paramāyatto vanānyagnir ivotthitaḥ ||
निरस्ताः पतिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः ॥ (११।२)
nirastāḥ patitā bhūmau tāmrapuṣpā iva drumāḥ ||
केचित् समुद्रे पतिताः केचिद् गगनम् आश्रिताः ॥ (१२।२)
kecit samudre patitāḥ kecid gaganam āśritāḥ ||
सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेनैव दुद्रुवुः ॥ (१३।२)
sāgaraṃ yena te tīrṇāḥ pathā tenaiva dudruvuḥ ||
ते स्थलानि तथा निम्नं विषण्णवदना भयात् । (१४।१)
te sthalāni tathā nimnaṃ viṣaṇṇavadanā bhayāt |
ऋक्षा वृक्षान् समारूढाः केचित् पर्वतम् आश्रिताः ॥ (१४।२)
ṛkṣā vṛkṣān samārūḍhāḥ kecit parvatam āśritāḥ ||
ममज्जुर् अर्णवे केचिद् गुहाः केचित् समाश्रिताः । (१५।१)
mamajjur arṇave kecid guhāḥ kecit samāśritāḥ |
निषेदुः प्लवगाः केचित् केचिन् नैवावतस्थिरे ॥ (१५।२)
niṣeduḥ plavagāḥ kecit kecin naivāvatasthire ||
तान् समीक्ष्याङ्गदो भग्नान् वानरान् इदम् अब्रवीत् । (१६।१)
tān samīkṣyāṅgado bhagnān vānarān idam abravīt |
अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः ॥ (१६।२)
avatiṣṭhata yudhyāmo nivartadhvaṃ plavaṃgamāḥ ||
भग्नानां वो न पश्यामि परिगम्य महीम् इमाम् । (१७।१)
bhagnānāṃ vo na paśyāmi parigamya mahīm imām |
स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ ॥ (१७।२)
sthānaṃ sarve nivartadhvaṃ kiṃ prāṇān parirakṣatha ||
दारा ह्यपहसिष्यन्ति स वै घातस्तु जीवताम् ॥ (१८।२)
dārā hyapahasiṣyanti sa vai ghātastu jīvatām ||
कुलेषु जाताः सर्वे स्म विस्तीर्णेषु महत्सु च । (१९।१)
kuleṣu jātāḥ sarve sma vistīrṇeṣu mahatsu ca |
अनार्याः खलु यद् भीतास्त्यक्त्वा वीर्यं प्रधावत ॥ (१९।२)
anāryāḥ khalu yad bhītāstyaktvā vīryaṃ pradhāvata ||
तानि वः क्व च यतानि सोदग्राणि महान्ति च ॥ (२०।२)
tāni vaḥ kva ca yatāni sodagrāṇi mahānti ca ||
भीरुप्रवादाः श्रूयन्ते यस्तु जीवति धिक्कृतः । (२१।१)
bhīrupravādāḥ śrūyante yastu jīvati dhikkṛtaḥ |
मार्गः सत्पुरुषैर् जुष्टः सेव्यतां त्यज्यतां भयम् ॥ (२१।२)
mārgaḥ satpuruṣair juṣṭaḥ sevyatāṃ tyajyatāṃ bhayam ||
दुष्प्रापं ब्रह्मलोकं वा प्राप्नुमो युधि सूदिताः । (२२।२)
duṣprāpaṃ brahmalokaṃ vā prāpnumo yudhi sūditāḥ |
सम्प्राप्नुयामः कीर्तिं वा निहत्य शत्रुम् आहवे ॥ (२२।३)
samprāpnuyāmaḥ kīrtiṃ vā nihatya śatrum āhave ||
न कुम्भकर्णः काकुत्स्थं दृष्ट्वा जीवन् गमिष्यति । (२३।१)
na kumbhakarṇaḥ kākutsthaṃ dṛṣṭvā jīvan gamiṣyati |
पलायनेन चोद्दिष्टाः प्राणान् रक्षामहे वयम् । (२४।१)
palāyanena coddiṣṭāḥ prāṇān rakṣāmahe vayam |
एवं ब्रुवाणं तं शूरम् अङ्गदं कनकाङ्गदम् । (२५।१)
evaṃ bruvāṇaṃ taṃ śūram aṅgadaṃ kanakāṅgadam |
द्रवमाणास्ततो वाक्यम् ऊचुः शूरविगर्हितम् ॥ (२५।२)
dravamāṇāstato vākyam ūcuḥ śūravigarhitam ||
कृतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा । (२६।१)
kṛtaṃ naḥ kadanaṃ ghoraṃ kumbhakarṇena rakṣasā |
न स्थानकालो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः ॥ (२६।२)
na sthānakālo gacchāmo dayitaṃ jīvitaṃ hi naḥ ||
एतावद् उक्त्वा वचनं सर्वे ते भेजिरे दिशः । (२७।१)
etāvad uktvā vacanaṃ sarve te bhejire diśaḥ |
भीमं भीमाक्षम् आयान्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ (२७।२)
bhīmaṃ bhīmākṣam āyāntaṃ dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ ||
सान्त्वैश्च बहुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः ॥ (२८।२)
sāntvaiśca bahumānaiśca tataḥ sarve nivartitāḥ ||
ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः । (२९।१)
ṛṣabhaśarabhamaindadhūmranīlāḥ kumudasuṣeṇagavākṣarambhatārāḥ |
द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास् त्वरिततराभिमुखं रणं प्रयाताः ॥ (२९।२)
dvividapanasavāyuputramukhyās tvaritatarābhimukhaṃ raṇaṃ prayātāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.