रामायणRāmāyaṇa

Rām, 3, 49

236 of 606 · 81 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

इत्य् उक्तस्य यथान्यायं रावणस्य जटायुषा । (१।१)

ity uktasya yathānyāyaṃ rāvaṇasya jaṭāyuṣā |

1.2१.२

क्रुद्धस्याग्निनिभाः सर्वा रेजुर् विंशतिदृष्टयः ॥ (१।२)

kruddhasyāgninibhāḥ sarvā rejur viṃśatidṛṣṭayaḥ ||

2.1२.१

संरक्तनयनः कोपात् तप्तकाञ्चनकुण्डलः । (२।१)

saṃraktanayanaḥ kopāt taptakāñcanakuṇḍalaḥ |

2.2२.२

राक्षसेन्द्रो ऽभिदुद्राव पतगेन्द्रम् अमर्षणः ॥ (२।२)

rākṣasendro 'bhidudrāva patagendram amarṣaṇaḥ ||

3.1३.१

स सम्प्रहारस् तुमुलस् तयोस् तस्मिन् महावने । (३।१)

sa samprahāras tumulas tayos tasmin mahāvane |

3.2३.२

बभूव वातोद्धतयोर् मेघयोर् गगने यथा ॥ (३।२)

babhūva vātoddhatayor meghayor gagane yathā ||

4.1४.१

तद् बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस् तदा । (४।१)

tad babhūvādbhutaṃ yuddhaṃ gṛdhrarākṣasayos tadā |

4.2४.२

सपक्षयोर् माल्यवतोर् महापर्वतयोर् इव ॥ (४।२)

sapakṣayor mālyavator mahāparvatayor iva ||

5.1५.१

ततो नालीकनाराचैस् तीक्ष्णाग्रैश् च विकर्णिभिः । (५।१)

tato nālīkanārācais tīkṣṇāgraiś ca vikarṇibhiḥ |

5.2५.२

अभ्यवर्षन् महाघोरैर् गृध्रराजं महाबलः ॥ (५।२)

abhyavarṣan mahāghorair gṛdhrarājaṃ mahābalaḥ ||

6.1६.१

स तानि शरजालानि गृध्रः पत्त्ररथेश्वरः । (६।१)

sa tāni śarajālāni gṛdhraḥ pattraratheśvaraḥ |

6.2६.२

जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे ॥ (६।२)

jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇāstrāṇi saṃyuge ||

7.1७.१

तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः । (७।१)

tasya tīkṣṇanakhābhyāṃ tu caraṇābhyāṃ mahābalaḥ |

7.2७.२

चकार बहुधा गात्रे व्रणान् पतगसत्तमः ॥ (७।२)

cakāra bahudhā gātre vraṇān patagasattamaḥ ||

8.1८.१

अथ क्रोधाद् दशग्रीवो जग्राह दशमार्गणान् । (८।१)

atha krodhād daśagrīvo jagrāha daśamārgaṇān |

8.2८.२

मृत्युदण्डनिभान् घोराञ् शत्रुमर्दनकाङ्क्षया ॥ (८।२)

mṛtyudaṇḍanibhān ghorāñ śatrumardanakāṅkṣayā ||

9.1९.१

स तैर् बाणैर् महावीर्यः पूर्णमुक्तैर् अजिह्मगैः । (९।१)

sa tair bāṇair mahāvīryaḥ pūrṇamuktair ajihmagaiḥ |

9.2९.२

बिभेद निशितैस् तीक्ष्णैर् गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः ॥ (९।२)

bibheda niśitais tīkṣṇair gṛdhraṃ ghoraiḥ śilīmukhaiḥ ||

10.1१०.१

स राक्षसरथे पश्यञ् जानकीं बाष्पलोचनाम् । (१०।१)

sa rākṣasarathe paśyañ jānakīṃ bāṣpalocanām |

10.2१०.२

अचिन्तयित्वा बाणांस् तान् राक्षसं समभिद्रवत् ॥ (१०।२)

acintayitvā bāṇāṃs tān rākṣasaṃ samabhidravat ||

11.1११.१

ततो ऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम् । (११।१)

tato 'sya saśaraṃ cāpaṃ muktāmaṇivibhūṣitam |

11.2११.२

चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगेश्वरः ॥ (११।२)

caraṇābhyāṃ mahātejā babhañja patageśvaraḥ ||

12.1१२.१

तच् चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम् । (१२।१)

tac cāgnisadṛśaṃ dīptaṃ rāvaṇasya śarāvaram |

12.2१२.२

पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः ॥ (१२।२)

pakṣābhyāṃ ca mahātejā vyadhunot patageśvaraḥ ||

13.1१३.१

काञ्चनोरश्छदान् दिव्यान् पिशाचवदनान् खरान् । (१३।१)

kāñcanoraśchadān divyān piśācavadanān kharān |

13.2१३.२

तांश् चास्य जवसम्पन्नाञ् जघान समरे बली ॥ (१३।२)

tāṃś cāsya javasampannāñ jaghāna samare balī ||

14.1१४.१

वरं त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषम् । (१४।१)

varaṃ triveṇusampannaṃ kāmagaṃ pāvakārciṣam |

14.2१४.२

मणिहेमविचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम् । (१४।२)

maṇihemavicitrāṅgaṃ babhañja ca mahāratham |

14.3१४.३

पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्त्रं च व्यजनैः सह ॥ (१४।३)

pūrṇacandrapratīkāśaṃ chattraṃ ca vyajanaiḥ saha ||

15.1१५.१

स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । (१५।१)

sa bhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |

15.2१५.२

अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः ॥ (१५।२)

aṅkenādāya vaidehīṃ papāta bhuvi rāvaṇaḥ ||

16.1१६.१

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम् । (१६।१)

dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau rāvaṇaṃ bhagnavāhanam |

16.2१६.२

साधु साध्व् इति भूतानि गृध्रराजम् अपूजयन् ॥ (१६।२)

sādhu sādhv iti bhūtāni gṛdhrarājam apūjayan ||

17.1१७.१

परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम् । (१७।१)

pariśrāntaṃ tu taṃ dṛṣṭvā jarayā pakṣiyūthapam |

17.2१७.२

उत्पपात पुनर् हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः ॥ (१७।२)

utpapāta punar hṛṣṭo maithilīṃ gṛhya rāvaṇaḥ ||

18.1१८.१

तं प्रहृष्टं निधायाङ्के गच्छन्तं जनकात्मजाम् । (१८।१)

taṃ prahṛṣṭaṃ nidhāyāṅke gacchantaṃ janakātmajām |

18.2१८.२

गृध्रराजः समुत्पत्य जटायुर् इदम् अब्रवीत् ॥ (१८।२)

gṛdhrarājaḥ samutpatya jaṭāyur idam abravīt ||

19.1१९.१

वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण । (१९।१)

vajrasaṃsparśabāṇasya bhāryāṃ rāmasya rāvaṇa |

19.2१९.२

अल्पबुद्धे हरस्य् एनां वधाय खलु रक्षसाम् ॥ (१९।२)

alpabuddhe harasy enāṃ vadhāya khalu rakṣasām ||

20.1२०.१

समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः । (२०।१)

samitrabandhuḥ sāmātyaḥ sabalaḥ saparicchadaḥ |

20.2२०.२

विषपानं पिबस्य् एतत् पिपासित इवोदकम् ॥ (२०।२)

viṣapānaṃ pibasy etat pipāsita ivodakam ||

21.1२१.१

अनुबन्धम् अजानन्तः कर्मणाम् अविचक्षणाः । (२१।१)

anubandham ajānantaḥ karmaṇām avicakṣaṇāḥ |

21.2२१.२

शीघ्रम् एव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि ॥ (२१।२)

śīghram eva vinaśyanti yathā tvaṃ vinaśiṣyasi ||

22.1२२.१

बद्धस् त्वं कालपाशेन क्व गतस् तस्य मोक्ष्यसे । (२२।१)

baddhas tvaṃ kālapāśena kva gatas tasya mokṣyase |

22.2२२.२

वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा ॥ (२२।२)

vadhāya baḍiśaṃ gṛhya sāmiṣaṃ jalajo yathā ||

23.1२३.१

न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण । (२३।१)

na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa |

23.2२३.२

धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥ (२३।२)

dharṣaṇaṃ cāśramasyāsya kṣamiṣyete tu rāghavau ||

24.1२४.१

यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम् । (२४।१)

yathā tvayā kṛtaṃ karma bhīruṇā lokagarhitam |

24.2२४.२

तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ (२४।२)

taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ ||

25.1२५.१

युध्यस्व यदि शूरो ऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण । (२५।१)

yudhyasva yadi śūro 'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa |

25.2२५.२

शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस् तथा ॥ (२५।२)

śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharas tathā ||

26.1२६.१

परेतकाले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते । (२६।१)

paretakāle puruṣo yat karma pratipadyate |

26.2२६.२

विनाशायात्मनो ऽधर्म्यं प्रतिपन्नो ऽसि कर्म तत् ॥ (२६।२)

vināśāyātmano 'dharmyaṃ pratipanno 'si karma tat ||

27.1२७.१

पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान् । (२७।१)

pāpānubandho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tat pumān |

27.2२७.२

कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयम्भूर् भगवान् अपि ॥ (२७।२)

kurvīta lokādhipatiḥ svayambhūr bhagavān api ||

28.1२८.१

एवम् उक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस् तस्य रक्षसः । (२८।१)

evam uktvā śubhaṃ vākyaṃ jaṭāyus tasya rakṣasaḥ |

28.2२८.२

निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥ (२८।२)

nipapāta bhṛśaṃ pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān ||

29.1२९.१

तं गृहीत्वा नखैस् तीक्ष्णैर् विरराद समन्ततः । (२९।१)

taṃ gṛhītvā nakhais tīkṣṇair virarāda samantataḥ |

29.2२९.२

अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद् दुष्टवारणम् ॥ (२९।२)

adhirūḍho gajāroho yathā syād duṣṭavāraṇam ||

30.1३०.१

विरराद नखैर् अस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन् । (३०।१)

virarāda nakhair asya tuṇḍaṃ pṛṣṭhe samarpayan |

30.2३०.२

केशांश् चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः ॥ (३०।२)

keśāṃś cotpāṭayāmāsa nakhapakṣamukhāyudhaḥ ||

31.1३१.१

स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर् मुहुः । (३१।१)

sa tathā gṛdhrarājena kliśyamāno muhur muhuḥ |

31.2३१.२

अमर्षस्फुरितौष्ठः सन् प्राकम्पत स राक्षसः ॥ (३१।२)

amarṣasphuritauṣṭhaḥ san prākampata sa rākṣasaḥ ||

32.1३२.१

सम्परिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः । (३२।१)

sampariṣvajya vaidehīṃ vāmenāṅkena rāvaṇaḥ |

32.2३२.२

तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्छितः ॥ (३२।२)

talenābhijaghānārto jaṭāyuṃ krodhamūrchitaḥ ||

33.1३३.१

जटायुस् तम् अतिक्रम्य तुण्डेनास्य खराधिपः । (३३।१)

jaṭāyus tam atikramya tuṇḍenāsya kharādhipaḥ |

33.2३३.२

वामबाहून् दश तदा व्यपाहरद् अरिंदमः ॥ (३३।२)

vāmabāhūn daśa tadā vyapāharad ariṃdamaḥ ||

34.1३४.१

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः सीताम् उत्सृज्य वीर्यवान् । (३४।१)

tataḥ kruddho daśagrīvaḥ sītām utsṛjya vīryavān |

34.2३४.२

मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजम् अपोथयत् ॥ (३४।२)

muṣṭibhyāṃ caraṇābhyāṃ ca gṛdhrarājam apothayat ||

35.1३५.१

ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः । (३५।१)

tato muhūrtaṃ saṃgrāmo babhūvātulavīryayoḥ |

35.2३५.२

राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च ॥ (३५।२)

rākṣasānāṃ ca mukhyasya pakṣiṇāṃ pravarasya ca ||

36.1३६.१

तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे ऽथ रावणः । (३६।१)

tasya vyāyacchamānasya rāmasyārthe 'tha rāvaṇaḥ |

36.2३६.२

पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गम् उद्धृत्य सोच्छिनत् ॥ (३६।२)

pakṣau pādau ca pārśvau ca khaḍgam uddhṛtya socchinat ||

37.1३७.१

स छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा । (३७।१)

sa chinnapakṣaḥ sahasā rakṣasā raudrakarmaṇā |

37.2३७.२

निपपात हतो गृध्रो धरण्याम् अल्पजीवितः ॥ (३७।२)

nipapāta hato gṛdhro dharaṇyām alpajīvitaḥ ||

38.1३८.१

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् । (३८।१)

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam |

38.2३८.२

अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुम् इव दुःखिता ॥ (३८।२)

abhyadhāvata vaidehī svabandhum iva duḥkhitā ||

39.1३९.१

तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सुपाण्डुरोरस्कम् उदारवीर्यम् । (३९।१)

taṃ nīlajīmūtanikāśakalpaṃ supāṇḍuroraskam udāravīryam |

39.2३९.२

ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां जटायुषं शान्तम् इवाग्निदावम् ॥ (३९।२)

dadarśa laṅkādhipatiḥ pṛthivyāṃ jaṭāyuṣaṃ śāntam ivāgnidāvam ||

40.1४०.१

ततस् तु तं पत्त्ररथं महीतले निपातितं रावणवेगमर्दितम् । (४०।१)

tatas tu taṃ pattrarathaṃ mahītale nipātitaṃ rāvaṇavegamarditam |

40.2४०.२

पुनः परिष्वज्य शशिप्रभानना रुरोद सीता जनकात्मजा तदा ॥ (४०।२)

punaḥ pariṣvajya śaśiprabhānanā ruroda sītā janakātmajā tadā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 3, 49

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit