Rām, 3, 49
Select a line for its word-by-word analysis.
क्रुद्धस्याग्निनिभाः सर्वा रेजुर् विंशतिदृष्टयः ॥ (१।२)
kruddhasyāgninibhāḥ sarvā rejur viṃśatidṛṣṭayaḥ ||
राक्षसेन्द्रो ऽभिदुद्राव पतगेन्द्रम् अमर्षणः ॥ (२।२)
rākṣasendro 'bhidudrāva patagendram amarṣaṇaḥ ||
स सम्प्रहारस् तुमुलस् तयोस् तस्मिन् महावने । (३।१)
sa samprahāras tumulas tayos tasmin mahāvane |
तद् बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस् तदा । (४।१)
tad babhūvādbhutaṃ yuddhaṃ gṛdhrarākṣasayos tadā |
ततो नालीकनाराचैस् तीक्ष्णाग्रैश् च विकर्णिभिः । (५।१)
tato nālīkanārācais tīkṣṇāgraiś ca vikarṇibhiḥ |
तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः । (७।१)
tasya tīkṣṇanakhābhyāṃ tu caraṇābhyāṃ mahābalaḥ |
मृत्युदण्डनिभान् घोराञ् शत्रुमर्दनकाङ्क्षया ॥ (८।२)
mṛtyudaṇḍanibhān ghorāñ śatrumardanakāṅkṣayā ||
स तैर् बाणैर् महावीर्यः पूर्णमुक्तैर् अजिह्मगैः । (९।१)
sa tair bāṇair mahāvīryaḥ pūrṇamuktair ajihmagaiḥ |
बिभेद निशितैस् तीक्ष्णैर् गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः ॥ (९।२)
bibheda niśitais tīkṣṇair gṛdhraṃ ghoraiḥ śilīmukhaiḥ ||
स राक्षसरथे पश्यञ् जानकीं बाष्पलोचनाम् । (१०।१)
sa rākṣasarathe paśyañ jānakīṃ bāṣpalocanām |
अचिन्तयित्वा बाणांस् तान् राक्षसं समभिद्रवत् ॥ (१०।२)
acintayitvā bāṇāṃs tān rākṣasaṃ samabhidravat ||
तच् चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम् । (१२।१)
tac cāgnisadṛśaṃ dīptaṃ rāvaṇasya śarāvaram |
पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः ॥ (१२।२)
pakṣābhyāṃ ca mahātejā vyadhunot patageśvaraḥ ||
काञ्चनोरश्छदान् दिव्यान् पिशाचवदनान् खरान् । (१३।१)
kāñcanoraśchadān divyān piśācavadanān kharān |
तांश् चास्य जवसम्पन्नाञ् जघान समरे बली ॥ (१३।२)
tāṃś cāsya javasampannāñ jaghāna samare balī ||
वरं त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषम् । (१४।१)
varaṃ triveṇusampannaṃ kāmagaṃ pāvakārciṣam |
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्त्रं च व्यजनैः सह ॥ (१४।३)
pūrṇacandrapratīkāśaṃ chattraṃ ca vyajanaiḥ saha ||
दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम् । (१६।१)
dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau rāvaṇaṃ bhagnavāhanam |
साधु साध्व् इति भूतानि गृध्रराजम् अपूजयन् ॥ (१६।२)
sādhu sādhv iti bhūtāni gṛdhrarājam apūjayan ||
परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम् । (१७।१)
pariśrāntaṃ tu taṃ dṛṣṭvā jarayā pakṣiyūthapam |
उत्पपात पुनर् हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः ॥ (१७।२)
utpapāta punar hṛṣṭo maithilīṃ gṛhya rāvaṇaḥ ||
तं प्रहृष्टं निधायाङ्के गच्छन्तं जनकात्मजाम् । (१८।१)
taṃ prahṛṣṭaṃ nidhāyāṅke gacchantaṃ janakātmajām |
गृध्रराजः समुत्पत्य जटायुर् इदम् अब्रवीत् ॥ (१८।२)
gṛdhrarājaḥ samutpatya jaṭāyur idam abravīt ||
वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण । (१९।१)
vajrasaṃsparśabāṇasya bhāryāṃ rāmasya rāvaṇa |
अल्पबुद्धे हरस्य् एनां वधाय खलु रक्षसाम् ॥ (१९।२)
alpabuddhe harasy enāṃ vadhāya khalu rakṣasām ||
समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः । (२०।१)
samitrabandhuḥ sāmātyaḥ sabalaḥ saparicchadaḥ |
शीघ्रम् एव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि ॥ (२१।२)
śīghram eva vinaśyanti yathā tvaṃ vinaśiṣyasi ||
बद्धस् त्वं कालपाशेन क्व गतस् तस्य मोक्ष्यसे । (२२।१)
baddhas tvaṃ kālapāśena kva gatas tasya mokṣyase |
न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण । (२३।१)
na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa |
धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥ (२३।२)
dharṣaṇaṃ cāśramasyāsya kṣamiṣyete tu rāghavau ||
यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम् । (२४।१)
yathā tvayā kṛtaṃ karma bhīruṇā lokagarhitam |
युध्यस्व यदि शूरो ऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण । (२५।१)
yudhyasva yadi śūro 'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa |
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस् तथा ॥ (२५।२)
śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharas tathā ||
विनाशायात्मनो ऽधर्म्यं प्रतिपन्नो ऽसि कर्म तत् ॥ (२६।२)
vināśāyātmano 'dharmyaṃ pratipanno 'si karma tat ||
पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान् । (२७।१)
pāpānubandho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tat pumān |
कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयम्भूर् भगवान् अपि ॥ (२७।२)
kurvīta lokādhipatiḥ svayambhūr bhagavān api ||
एवम् उक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस् तस्य रक्षसः । (२८।१)
evam uktvā śubhaṃ vākyaṃ jaṭāyus tasya rakṣasaḥ |
निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥ (२८।२)
nipapāta bhṛśaṃ pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān ||
तं गृहीत्वा नखैस् तीक्ष्णैर् विरराद समन्ततः । (२९।१)
taṃ gṛhītvā nakhais tīkṣṇair virarāda samantataḥ |
अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद् दुष्टवारणम् ॥ (२९।२)
adhirūḍho gajāroho yathā syād duṣṭavāraṇam ||
विरराद नखैर् अस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन् । (३०।१)
virarāda nakhair asya tuṇḍaṃ pṛṣṭhe samarpayan |
स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर् मुहुः । (३१।१)
sa tathā gṛdhrarājena kliśyamāno muhur muhuḥ |
अमर्षस्फुरितौष्ठः सन् प्राकम्पत स राक्षसः ॥ (३१।२)
amarṣasphuritauṣṭhaḥ san prākampata sa rākṣasaḥ ||
तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्छितः ॥ (३२।२)
talenābhijaghānārto jaṭāyuṃ krodhamūrchitaḥ ||
जटायुस् तम् अतिक्रम्य तुण्डेनास्य खराधिपः । (३३।१)
jaṭāyus tam atikramya tuṇḍenāsya kharādhipaḥ |
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः सीताम् उत्सृज्य वीर्यवान् । (३४।१)
tataḥ kruddho daśagrīvaḥ sītām utsṛjya vīryavān |
मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजम् अपोथयत् ॥ (३४।२)
muṣṭibhyāṃ caraṇābhyāṃ ca gṛdhrarājam apothayat ||
राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च ॥ (३५।२)
rākṣasānāṃ ca mukhyasya pakṣiṇāṃ pravarasya ca ||
तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे ऽथ रावणः । (३६।१)
tasya vyāyacchamānasya rāmasyārthe 'tha rāvaṇaḥ |
पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गम् उद्धृत्य सोच्छिनत् ॥ (३६।२)
pakṣau pādau ca pārśvau ca khaḍgam uddhṛtya socchinat ||
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् । (३८।१)
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam |
अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुम् इव दुःखिता ॥ (३८।२)
abhyadhāvata vaidehī svabandhum iva duḥkhitā ||
तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सुपाण्डुरोरस्कम् उदारवीर्यम् । (३९।१)
taṃ nīlajīmūtanikāśakalpaṃ supāṇḍuroraskam udāravīryam |
ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां जटायुषं शान्तम् इवाग्निदावम् ॥ (३९।२)
dadarśa laṅkādhipatiḥ pṛthivyāṃ jaṭāyuṣaṃ śāntam ivāgnidāvam ||
ततस् तु तं पत्त्ररथं महीतले निपातितं रावणवेगमर्दितम् । (४०।१)
tatas tu taṃ pattrarathaṃ mahītale nipātitaṃ rāvaṇavegamarditam |
पुनः परिष्वज्य शशिप्रभानना रुरोद सीता जनकात्मजा तदा ॥ (४०।२)
punaḥ pariṣvajya śaśiprabhānanā ruroda sītā janakātmajā tadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.