Rām, 1, 59
Select a line for its word-by-word analysis.
अयम् इक्ष्वाकुदायादस् त्रिशङ्कुर् इति विश्रुतः । (२।१)
ayam ikṣvākudāyādas triśaṅkur iti viśrutaḥ |
धर्मिष्ठश् च वदान्यश् च मां चैव शरणं गतः । (२।२)
dharmiṣṭhaś ca vadānyaś ca māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ |
तथा प्रवर्त्यतां यज्ञो भवद्भिश् च मया सह ॥ (३।२)
tathā pravartyatāṃ yajño bhavadbhiś ca mayā saha ||
यद् आह वचनं सम्यग् एतत् कार्यं न संशयः ॥ (५।२)
yad āha vacanaṃ samyag etat kāryaṃ na saṃśayaḥ ||
तस्मात् प्रवर्त्यतां यज्ञः सशरीरो यथा दिवम् ॥ (६।२)
tasmāt pravartyatāṃ yajñaḥ saśarīro yathā divam ||
गच्छेद् इक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा । (७।१)
gacched ikṣvākudāyādo viśvāmitrasya tejasā |
ततः प्रवर्त्यतां यज्ञः सर्वे समधितिष्ठत ॥ (७।२)
tataḥ pravartyatāṃ yajñaḥ sarve samadhitiṣṭhata ||
एवम् उक्त्वा महर्षयः संजह्रुस् ताः क्रियास् तदा । (८।१)
evam uktvā maharṣayaḥ saṃjahrus tāḥ kriyās tadā |
याजकश् च महातेजा विश्वामित्रो ऽभवत् क्रतौ ॥ (८।२)
yājakaś ca mahātejā viśvāmitro 'bhavat kratau ||
ऋत्विजश् चानुपूर्व्येण मन्त्रवन् मन्त्रकोविदाः । (९।१)
ṛtvijaś cānupūrvyeṇa mantravan mantrakovidāḥ |
चक्रुः सर्वाणि कर्माणि यथाकल्पं यथाविधि ॥ (९।२)
cakruḥ sarvāṇi karmāṇi yathākalpaṃ yathāvidhi ||
नाभ्यागमंस् तदाहूता भागार्थं सर्वदेवताः । (११।१)
nābhyāgamaṃs tadāhūtā bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ |
ततः क्रोधसमाविष्टो विश्वमित्रो महामुनिः ॥ (११।२)
tataḥ krodhasamāviṣṭo viśvamitro mahāmuniḥ ||
स्रुवम् उद्यम्य सक्रोधस् त्रिशङ्कुम् इदम् अब्रवीत् । (१२।१)
sruvam udyamya sakrodhas triśaṅkum idam abravīt |
पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर ॥ (१२।२)
paśya me tapaso vīryaṃ svārjitasya nareśvara ||
दुष्प्रापं स्वशरीरेण दिवं गच्छ नराधिप ॥ (१३।२)
duṣprāpaṃ svaśarīreṇa divaṃ gaccha narādhipa ||
स्वार्जितं किंचिद् अप्य् अस्ति मया हि तपसः फलम् । (१४।१)
svārjitaṃ kiṃcid apy asti mayā hi tapasaḥ phalam |
राजंस् त्वं तेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज ॥ (१४।२)
rājaṃs tvaṃ tejasā tasya saśarīro divaṃ vraja ||
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् सशरीरो नरेश्वरः । (१५।१)
uktavākye munau tasmin saśarīro nareśvaraḥ |
दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा ॥ (१५।२)
divaṃ jagāma kākutstha munīnāṃ paśyatāṃ tadā ||
सह सर्वैः सुरगणैर् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१६।२)
saha sarvaiḥ suragaṇair idaṃ vacanam abravīt ||
त्रिशङ्को गच्छ भूयस् त्वं नासि स्वर्गकृतालयः । (१७।१)
triśaṅko gaccha bhūyas tvaṃ nāsi svargakṛtālayaḥ |
एवम् उक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुर् अपतत् पुनः । (१८।१)
evam ukto mahendreṇa triśaṅkur apatat punaḥ |
विक्रोशमानस् त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ (१८।२)
vikrośamānas trāhīti viśvāmitraṃ tapodhanam ||
तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः । (१९।१)
tac chrutvā vacanaṃ tasya krośamānasya kauśikaḥ |
रोषम् आहारयत् तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ (१९।२)
roṣam āhārayat tīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ||
सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीन् अपरान् पुनः ॥ (२०।२)
sṛjan dakṣiṇamārgasthān saptarṣīn aparān punaḥ ||
नक्षत्रमालाम् अपराम् असृजत् क्रोधमूर्छितः । (२१।१)
nakṣatramālām aparām asṛjat krodhamūrchitaḥ |
दक्षिणां दिशम् आस्थाय मुनिमध्ये महायशाः ॥ (२१।२)
dakṣiṇāṃ diśam āsthāya munimadhye mahāyaśāḥ ||
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृतः । (२२।१)
sṛṣṭvā nakṣatravaṃśaṃ ca krodhena kaluṣīkṛtaḥ |
अन्यम् इन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्याद् अनिन्द्रकः । (२२।२)
anyam indraṃ kariṣyāmi loko vā syād anindrakaḥ |
दैवतान्य् अपि स क्रोधात् स्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ (२२।३)
daivatāny api sa krodhāt sraṣṭuṃ samupacakrame ||
ततः परमसंभ्रान्ताः सर्षिसंघाः सुरर्षभाः । (२३।१)
tataḥ paramasaṃbhrāntāḥ sarṣisaṃghāḥ surarṣabhāḥ |
विश्वामित्रं महात्मानम् ऊचुः सानुनयं वचः ॥ (२३।२)
viśvāmitraṃ mahātmānam ūcuḥ sānunayaṃ vacaḥ ||
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुंगवः । (२५।१)
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ munipuṃgavaḥ |
अब्रवीत् सुमहद् वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः ॥ (२५।२)
abravīt sumahad vākyaṃ kauśikaḥ sarvadevatāḥ ||
सशरीरस्य भद्रं वस् त्रिशङ्कोर् अस्य भूपतेः । (२६।१)
saśarīrasya bhadraṃ vas triśaṅkor asya bhūpateḥ |
आरोहणं प्रतिज्ञाय नानृतं कर्तुम् उत्सहे ॥ (२६।२)
ārohaṇaṃ pratijñāya nānṛtaṃ kartum utsahe ||
सर्गो ऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोर् अस्य शाश्वतः । (२७।१)
sargo 'stu saśarīrasya triśaṅkor asya śāśvataḥ |
नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्य् अथ ॥ (२७।२)
nakṣatrāṇi ca sarvāṇi māmakāni dhruvāṇy atha ||
यावल् लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्व् एतानि सर्वशः । (२८।१)
yāval lokā dhariṣyanti tiṣṭhantv etāni sarvaśaḥ |
मत्कृतानि सुराः सर्वे तद् अनुज्ञातुम् अर्हथ ॥ (२८।२)
matkṛtāni surāḥ sarve tad anujñātum arhatha ||
एवम् उक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर् मुनिपुंगवम् ॥ (२९।१)
evam uktāḥ surāḥ sarve pratyūcur munipuṃgavam ||
एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्व् एतानि सर्वशः । (३०।१)
evaṃ bhavatu bhadraṃ te tiṣṭhantv etāni sarvaśaḥ |
गगने तान्य् अनेकानि वैश्वानरपथाद् बहिः ॥ (३०।२)
gagane tāny anekāni vaiśvānarapathād bahiḥ ||
नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् । (३१।१)
nakṣatrāṇi muniśreṣṭha teṣu jyotiḥṣu jājvalan |
अवाक्शिरास् त्रिशङ्कुश् च तिष्ठत्व् अमरसंनिभः ॥ (३१।२)
avākśirās triśaṅkuś ca tiṣṭhatv amarasaṃnibhaḥ ||
विश्वामित्रस् तु धर्मात्मा सर्वदेवैर् अभिष्टुतः । (३२।१)
viśvāmitras tu dharmātmā sarvadevair abhiṣṭutaḥ |
ऋषिभिश् च महातेजा बाढम् इत्य् आह देवताः ॥ (३२।२)
ṛṣibhiś ca mahātejā bāḍham ity āha devatāḥ ||
जग्मुर् यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम ॥ (३३।२)
jagmur yathāgataṃ sarve yajñasyānte narottama ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.