Rām, 6, 45
Select a line for its word-by-word analysis.
अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः । (१।१)
akampanavadhaṃ śrutvā kruddho vai rākṣaseśvaraḥ |
किंचिद् दीनमुखश्चापि सचिवांस्तान् उदैक्षत ॥ (१।२)
kiṃcid dīnamukhaścāpi sacivāṃstān udaikṣata ||
स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च । (२।१)
sa tu dhyātvā muhūrtaṃ tu mantribhiḥ saṃvicārya ca |
पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान् गुल्मान् अवेक्षितुम् ॥ (२।२)
purīṃ pariyayau laṅkāṃ sarvān gulmān avekṣitum ||
तां राक्षसगणैर् गुप्तां गुल्मैर् बहुभिर् आवृताम् । (३।१)
tāṃ rākṣasagaṇair guptāṃ gulmair bahubhir āvṛtām |
रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः । (४।१)
ruddhāṃ tu nagarīṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
नान्यं युद्धात् प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद ॥ (५।२)
nānyaṃ yuddhāt prapaśyāmi mokṣaṃ yuddhaviśārada ||
अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर् मम । (६।१)
ahaṃ vā kumbhakarṇo vā tvaṃ vā senāpatir mama |
इन्द्रजिद् वा निकुम्भो वा वहेयुर् भारम् ईदृशम् ॥ (६।२)
indrajid vā nikumbho vā vaheyur bhāram īdṛśam ||
स त्वं बलम् इतः शीघ्रम् आदाय परिगृह्य च । (७।१)
sa tvaṃ balam itaḥ śīghram ādāya parigṛhya ca |
नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ॥ (८।२)
nardatāṃ rākṣasendrāṇāṃ śrutvā nādaṃ draviṣyati ||
न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादम् इव द्विपाः ॥ (९।२)
na sahiṣyanti te nādaṃ siṃhanādam iva dvipāḥ ||
विद्रुते च बले तस्मिन् रामः सौमित्रिणा सह । (१०।१)
vidrute ca bale tasmin rāmaḥ saumitriṇā saha |
प्रतिलोमानुलोमं वा यद् वा नो मन्यसे हितम् ॥ (११।२)
pratilomānulomaṃ vā yad vā no manyase hitam ||
राक्षसेन्द्रम् उवाचेदम् असुरेन्द्रम् इवोशना ॥ (१२।२)
rākṣasendram uvācedam asurendram ivośanā ||
राजन्मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः । (१३।१)
rājanmantritapūrvaṃ naḥ kuśalaiḥ saha mantribhiḥ |
विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम् ॥ (१३।२)
vivādaścāpi no vṛttaḥ samavekṣya parasparam ||
प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया । (१४।१)
pradānena tu sītāyāḥ śreyo vyavasitaṃ mayā |
अप्रदाने पुनर् युद्धं दृष्टम् एतत् तथैव नः ॥ (१४।२)
apradāne punar yuddhaṃ dṛṣṭam etat tathaiva naḥ ||
सो ऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया । (१५।१)
so 'haṃ dānaiśca mānaiśca satataṃ pūjitastvayā |
सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां प्रियं तव ॥ (१५।२)
sāntvaiśca vividhaiḥ kāle kiṃ na kuryāṃ priyaṃ tava ||
न हि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि वा । (१६।१)
na hi me jīvitaṃ rakṣyaṃ putradāradhanāni vā |
त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि ॥ (१६।२)
tvaṃ paśya māṃ juhūṣantaṃ tvadarthe jīvitaṃ yudhi ||
एवम् उक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः । (१७।१)
evam uktvā tu bhartāraṃ rāvaṇaṃ vāhinīpatiḥ |
समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महद् बलम् ॥ (१७।२)
samānayata me śīghraṃ rākṣasānāṃ mahad balam ||
अद्य तृप्यन्तु मांसेन पक्षिणः काननौकसाम् ॥ (१८।२)
adya tṛpyantu māṃsena pakṣiṇaḥ kānanaukasām ||
इत्युक्तास्ते प्रहस्तेन बलाध्यक्षाः कृतत्वराः । (१९।१)
ityuktāste prahastena balādhyakṣāḥ kṛtatvarāḥ |
बलम् उद्योजयामासुस्तस्मिन् राक्षसमन्दिरे ॥ (१९।२)
balam udyojayāmāsustasmin rākṣasamandire ||
लङ्का राक्षसवीरैस्तैर् गजैर् इव समाकुला ॥ (२०।२)
laṅkā rākṣasavīraistair gajair iva samākulā ||
हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् । (२१।१)
hutāśanaṃ tarpayatāṃ brāhmaṇāṃśca namasyatām |
स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः । (२२।१)
srajaśca vividhākārā jagṛhustvabhimantritāḥ |
संग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन् राक्षसास्तदा ॥ (२२।२)
saṃgrāmasajjāḥ saṃhṛṣṭā dhārayan rākṣasāstadā ||
सधनुष्काः कवचिनो वेगाद् आप्लुत्य राक्षसाः । (२३।१)
sadhanuṣkāḥ kavacino vegād āplutya rākṣasāḥ |
रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन् ॥ (२३।२)
rāvaṇaṃ prekṣya rājānaṃ prahastaṃ paryavārayan ||
अथामन्त्र्य च राजानं भेरीम् आहत्य भैरवाम् । (२४।१)
athāmantrya ca rājānaṃ bherīm āhatya bhairavām |
आरुरोह रथं दिव्यं प्रहस्तः सज्जकल्पितम् ॥ (२४।२)
āruroha rathaṃ divyaṃ prahastaḥ sajjakalpitam ||
हयैर् महाजवैर् युक्तं सम्यक् सूतसुसंयुतम् । (२५।१)
hayair mahājavair yuktaṃ samyak sūtasusaṃyutam |
महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ॥ (२५।२)
mahājaladanirghoṣaṃ sākṣāccandrārkabhāsvaram ||
सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तम् इव श्रिया ॥ (२६।२)
suvarṇajālasaṃyuktaṃ prahasantam iva śriyā ||
लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः ॥ (२७।२)
laṅkāyā niryayau tūrṇaṃ balena mahatā vṛtaḥ ||
शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ ॥ (२८।२)
śuśruve śaṅkhaśabdaśca prayāte vāhinīpatau ||
निनदन्तः स्वरान् घोरान् राक्षसा जग्मुर् अग्रतः । (२९।१)
ninadantaḥ svarān ghorān rākṣasā jagmur agrataḥ |
व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात् स निर्ययौ । (३०।१)
vyūḍhenaiva sughoreṇa pūrvadvārāt sa niryayau |
प्रहस्तो निर्ययौ तूर्णं क्रुद्धः कालान्तकोपमः ॥ (३१।२)
prahasto niryayau tūrṇaṃ kruddhaḥ kālāntakopamaḥ ||
तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम् । (३२।१)
tasya niryāṇaghoṣeṇa rākṣasānāṃ ca nardatām |
लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर् विकृतैः स्वरैः ॥ (३२।२)
laṅkāyāṃ sarvabhūtāni vinedur vikṛtaiḥ svaraiḥ ||
मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति ॥ (३३।२)
maṇḍalānyapasavyāni khagāścakrū rathaṃ prati ||
वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे ॥ (३४।१)
vamantyaḥ pāvakajvālāḥ śivā ghorā vavāśire ||
अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषो ववौ । (३५।१)
antarikṣāt papātolkā vāyuśca paruṣo vavau |
अन्योन्यम् अभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे ॥ (३५।२)
anyonyam abhisaṃrabdhā grahāśca na cakāśire ||
ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान् । (३६।१)
vavarṣū rudhiraṃ cāsya siṣicuśca puraḥsarān |
केतुमूर्धनि गृध्रो ऽस्य विलीनो दक्षिणामुखः ॥ (३६।२)
ketumūrdhani gṛdhro 'sya vilīno dakṣiṇāmukhaḥ ||
प्रतोदो न्यपतद्धस्तात् सूतस्य हयसादिनः ॥ (३७।२)
pratodo nyapataddhastāt sūtasya hayasādinaḥ ||
निर्याणश्रीश्च यास्यासीद् भास्वरा च सुदुर्लभा । (३८।१)
niryāṇaśrīśca yāsyāsīd bhāsvarā ca sudurlabhā |
प्रहस्तं त्व् अभिनिर्यान्तं प्रख्यातबलपौरुषम् । (३९।१)
prahastaṃ tv abhiniryāntaṃ prakhyātabalapauruṣam |
वृक्षान् आरुजतां चैव गुर्वीश्चागृह्णतां शिलाः ॥ (४०।२)
vṛkṣān ārujatāṃ caiva gurvīścāgṛhṇatāṃ śilāḥ ||
वेगितानां समर्थानाम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम् । (४१।२)
vegitānāṃ samarthānām anyonyavadhakāṅkṣiṇām |
परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान् ॥ (४१।३)
parasparaṃ cāhvayatāṃ ninādaḥ śrūyate mahān ||
ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनीम् अभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः । (४२।१)
tataḥ prahastaḥ kapirājavāhinīm abhipratasthe vijayāya durmatiḥ |
विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम् ॥ (४२।२)
vivṛddhavegāṃ ca viveśa tāṃ camūṃ yathā mumūrṣuḥ śalabho vibhāvasum ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.