रामायणRāmāyaṇa

Rām, 6, 45

435 of 606 · 84 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः । (१।१)

akampanavadhaṃ śrutvā kruddho vai rākṣaseśvaraḥ |

1.2१.२

किंचिद् दीनमुखश्चापि सचिवांस्तान् उदैक्षत ॥ (१।२)

kiṃcid dīnamukhaścāpi sacivāṃstān udaikṣata ||

2.1२.१

स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च । (२।१)

sa tu dhyātvā muhūrtaṃ tu mantribhiḥ saṃvicārya ca |

2.2२.२

पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान् गुल्मान् अवेक्षितुम् ॥ (२।२)

purīṃ pariyayau laṅkāṃ sarvān gulmān avekṣitum ||

3.1३.१

तां राक्षसगणैर् गुप्तां गुल्मैर् बहुभिर् आवृताम् । (३।१)

tāṃ rākṣasagaṇair guptāṃ gulmair bahubhir āvṛtām |

3.2३.२

ददर्श नगरीं लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ (३।२)

dadarśa nagarīṃ laṅkāṃ patākādhvajamālinīm ||

4.1४.१

रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः । (४।१)

ruddhāṃ tu nagarīṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |

4.2४.२

उवाचामर्षितः काले प्रहस्तं युद्धकोविदम् ॥ (४।२)

uvācāmarṣitaḥ kāle prahastaṃ yuddhakovidam ||

5.1५.१

पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य च । (५।१)

purasyopaniviṣṭasya sahasā pīḍitasya ca |

5.2५.२

नान्यं युद्धात् प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद ॥ (५।२)

nānyaṃ yuddhāt prapaśyāmi mokṣaṃ yuddhaviśārada ||

6.1६.१

अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर् मम । (६।१)

ahaṃ vā kumbhakarṇo vā tvaṃ vā senāpatir mama |

6.2६.२

इन्द्रजिद् वा निकुम्भो वा वहेयुर् भारम् ईदृशम् ॥ (६।२)

indrajid vā nikumbho vā vaheyur bhāram īdṛśam ||

7.1७.१

स त्वं बलम् इतः शीघ्रम् आदाय परिगृह्य च । (७।१)

sa tvaṃ balam itaḥ śīghram ādāya parigṛhya ca |

7.2७.२

विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः ॥ (७।२)

vijayāyābhiniryāhi yatra sarve vanaukasaḥ ||

8.1८.१

निर्याणाद् एव ते नूनं चपला हरिवाहिनी । (८।१)

niryāṇād eva te nūnaṃ capalā harivāhinī |

8.2८.२

नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ॥ (८।२)

nardatāṃ rākṣasendrāṇāṃ śrutvā nādaṃ draviṣyati ||

9.1९.१

चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः । (९।१)

capalā hyavinītāśca calacittāśca vānarāḥ |

9.2९.२

न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादम् इव द्विपाः ॥ (९।२)

na sahiṣyanti te nādaṃ siṃhanādam iva dvipāḥ ||

10.1१०.१

विद्रुते च बले तस्मिन् रामः सौमित्रिणा सह । (१०।१)

vidrute ca bale tasmin rāmaḥ saumitriṇā saha |

10.2१०.२

अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्तवशम् एष्यति ॥ (१०।२)

avaśaste nirālambaḥ prahastavaśam eṣyati ||

11.1११.१

आपत्संशयिता श्रेयो नात्र निःसंशयीकृता । (११।१)

āpatsaṃśayitā śreyo nātra niḥsaṃśayīkṛtā |

11.2११.२

प्रतिलोमानुलोमं वा यद् वा नो मन्यसे हितम् ॥ (११।२)

pratilomānulomaṃ vā yad vā no manyase hitam ||

12.1१२.१

रावणेनैवम् उक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः । (१२।१)

rāvaṇenaivam uktastu prahasto vāhinīpatiḥ |

12.2१२.२

राक्षसेन्द्रम् उवाचेदम् असुरेन्द्रम् इवोशना ॥ (१२।२)

rākṣasendram uvācedam asurendram ivośanā ||

13.1१३.१

राजन्मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः । (१३।१)

rājanmantritapūrvaṃ naḥ kuśalaiḥ saha mantribhiḥ |

13.2१३.२

विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम् ॥ (१३।२)

vivādaścāpi no vṛttaḥ samavekṣya parasparam ||

14.1१४.१

प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया । (१४।१)

pradānena tu sītāyāḥ śreyo vyavasitaṃ mayā |

14.2१४.२

अप्रदाने पुनर् युद्धं दृष्टम् एतत् तथैव नः ॥ (१४।२)

apradāne punar yuddhaṃ dṛṣṭam etat tathaiva naḥ ||

15.1१५.१

सो ऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया । (१५।१)

so 'haṃ dānaiśca mānaiśca satataṃ pūjitastvayā |

15.2१५.२

सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां प्रियं तव ॥ (१५।२)

sāntvaiśca vividhaiḥ kāle kiṃ na kuryāṃ priyaṃ tava ||

16.1१६.१

न हि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि वा । (१६।१)

na hi me jīvitaṃ rakṣyaṃ putradāradhanāni vā |

16.2१६.२

त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि ॥ (१६।२)

tvaṃ paśya māṃ juhūṣantaṃ tvadarthe jīvitaṃ yudhi ||

17.1१७.१

एवम् उक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः । (१७।१)

evam uktvā tu bhartāraṃ rāvaṇaṃ vāhinīpatiḥ |

17.2१७.२

समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महद् बलम् ॥ (१७।२)

samānayata me śīghraṃ rākṣasānāṃ mahad balam ||

18.1१८.१

मद्बाणाशनिवेगेन हतानां तु रणाजिरे । (१८।१)

madbāṇāśanivegena hatānāṃ tu raṇājire |

18.2१८.२

अद्य तृप्यन्तु मांसेन पक्षिणः काननौकसाम् ॥ (१८।२)

adya tṛpyantu māṃsena pakṣiṇaḥ kānanaukasām ||

19.1१९.१

इत्युक्तास्ते प्रहस्तेन बलाध्यक्षाः कृतत्वराः । (१९।१)

ityuktāste prahastena balādhyakṣāḥ kṛtatvarāḥ |

19.2१९.२

बलम् उद्योजयामासुस्तस्मिन् राक्षसमन्दिरे ॥ (१९।२)

balam udyojayāmāsustasmin rākṣasamandire ||

20.1२०.१

सा बभूव मुहूर्तेन तिग्मनानाविधायुधैः । (२०।१)

sā babhūva muhūrtena tigmanānāvidhāyudhaiḥ |

20.2२०.२

लङ्का राक्षसवीरैस्तैर् गजैर् इव समाकुला ॥ (२०।२)

laṅkā rākṣasavīraistair gajair iva samākulā ||

21.1२१.१

हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् । (२१।१)

hutāśanaṃ tarpayatāṃ brāhmaṇāṃśca namasyatām |

21.2२१.२

आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर् मारुतो ववौ ॥ (२१।२)

ājyagandhaprativahaḥ surabhir māruto vavau ||

22.1२२.१

स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः । (२२।१)

srajaśca vividhākārā jagṛhustvabhimantritāḥ |

22.2२२.२

संग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन् राक्षसास्तदा ॥ (२२।२)

saṃgrāmasajjāḥ saṃhṛṣṭā dhārayan rākṣasāstadā ||

23.1२३.१

सधनुष्काः कवचिनो वेगाद् आप्लुत्य राक्षसाः । (२३।१)

sadhanuṣkāḥ kavacino vegād āplutya rākṣasāḥ |

23.2२३.२

रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन् ॥ (२३।२)

rāvaṇaṃ prekṣya rājānaṃ prahastaṃ paryavārayan ||

24.1२४.१

अथामन्त्र्य च राजानं भेरीम् आहत्य भैरवाम् । (२४।१)

athāmantrya ca rājānaṃ bherīm āhatya bhairavām |

24.2२४.२

आरुरोह रथं दिव्यं प्रहस्तः सज्जकल्पितम् ॥ (२४।२)

āruroha rathaṃ divyaṃ prahastaḥ sajjakalpitam ||

25.1२५.१

हयैर् महाजवैर् युक्तं सम्यक् सूतसुसंयुतम् । (२५।१)

hayair mahājavair yuktaṃ samyak sūtasusaṃyutam |

25.2२५.२

महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ॥ (२५।२)

mahājaladanirghoṣaṃ sākṣāccandrārkabhāsvaram ||

26.1२६.१

उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम् । (२६।१)

uragadhvajadurdharṣaṃ suvarūthaṃ svapaskaram |

26.2२६.२

सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तम् इव श्रिया ॥ (२६।२)

suvarṇajālasaṃyuktaṃ prahasantam iva śriyā ||

27.1२७.१

ततस्तं रथम् आस्थाय रावणार्पितशासनः । (२७।१)

tatastaṃ ratham āsthāya rāvaṇārpitaśāsanaḥ |

27.2२७.२

लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः ॥ (२७।२)

laṅkāyā niryayau tūrṇaṃ balena mahatā vṛtaḥ ||

28.1२८.१

ततो दुन्दुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः । (२८।१)

tato dundubhinirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ |

28.2२८.२

शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ ॥ (२८।२)

śuśruve śaṅkhaśabdaśca prayāte vāhinīpatau ||

29.1२९.१

निनदन्तः स्वरान् घोरान् राक्षसा जग्मुर् अग्रतः । (२९।१)

ninadantaḥ svarān ghorān rākṣasā jagmur agrataḥ |

29.2२९.२

भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरःसराः ॥ (२९।२)

bhīmarūpā mahākāyāḥ prahastasya puraḥsarāḥ ||

30.1३०.१

व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात् स निर्ययौ । (३०।१)

vyūḍhenaiva sughoreṇa pūrvadvārāt sa niryayau |

30.2३०.२

गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः ॥ (३०।२)

gajayūthanikāśena balena mahatā vṛtaḥ ||

31.1३१.१

सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः । (३१।१)

sāgarapratimaughena vṛtastena balena saḥ |

31.2३१.२

प्रहस्तो निर्ययौ तूर्णं क्रुद्धः कालान्तकोपमः ॥ (३१।२)

prahasto niryayau tūrṇaṃ kruddhaḥ kālāntakopamaḥ ||

32.1३२.१

तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम् । (३२।१)

tasya niryāṇaghoṣeṇa rākṣasānāṃ ca nardatām |

32.2३२.२

लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर् विकृतैः स्वरैः ॥ (३२।२)

laṅkāyāṃ sarvabhūtāni vinedur vikṛtaiḥ svaraiḥ ||

33.1३३.१

व्यभ्रम् आकाशम् आविश्य मांसशोणितभोजनाः । (३३।१)

vyabhram ākāśam āviśya māṃsaśoṇitabhojanāḥ |

33.2३३.२

मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति ॥ (३३।२)

maṇḍalānyapasavyāni khagāścakrū rathaṃ prati ||

34.1३४.१

वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे ॥ (३४।१)

vamantyaḥ pāvakajvālāḥ śivā ghorā vavāśire ||

35.1३५.१

अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषो ववौ । (३५।१)

antarikṣāt papātolkā vāyuśca paruṣo vavau |

35.2३५.२

अन्योन्यम् अभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे ॥ (३५।२)

anyonyam abhisaṃrabdhā grahāśca na cakāśire ||

36.1३६.१

ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान् । (३६।१)

vavarṣū rudhiraṃ cāsya siṣicuśca puraḥsarān |

36.2३६.२

केतुमूर्धनि गृध्रो ऽस्य विलीनो दक्षिणामुखः ॥ (३६।२)

ketumūrdhani gṛdhro 'sya vilīno dakṣiṇāmukhaḥ ||

37.1३७.१

सारथेर् बहुशश्चास्य संग्रामम् अवगाहतः । (३७।१)

sārather bahuśaścāsya saṃgrāmam avagāhataḥ |

37.2३७.२

प्रतोदो न्यपतद्धस्तात् सूतस्य हयसादिनः ॥ (३७।२)

pratodo nyapataddhastāt sūtasya hayasādinaḥ ||

38.1३८.१

निर्याणश्रीश्च यास्यासीद् भास्वरा च सुदुर्लभा । (३८।१)

niryāṇaśrīśca yāsyāsīd bhāsvarā ca sudurlabhā |

38.2३८.२

सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः ॥ (३८।२)

sā nanāśa muhūrtena same ca skhalitā hayāḥ ||

39.1३९.१

प्रहस्तं त्व् अभिनिर्यान्तं प्रख्यातबलपौरुषम् । (३९।१)

prahastaṃ tv abhiniryāntaṃ prakhyātabalapauruṣam |

39.2३९.२

युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत ॥ (३९।२)

yudhi nānāpraharaṇā kapisenābhyavartata ||

40.1४०.१

अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत । (४०।१)

atha ghoṣaḥ sutumulo harīṇāṃ samajāyata |

40.2४०.२

वृक्षान् आरुजतां चैव गुर्वीश्चागृह्णतां शिलाः ॥ (४०।२)

vṛkṣān ārujatāṃ caiva gurvīścāgṛhṇatāṃ śilāḥ ||

41.1४१.१

उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम् । (४१।१)

ubhe pramudite sainye rakṣogaṇavanaukasām |

41.2४१.२

वेगितानां समर्थानाम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम् । (४१।२)

vegitānāṃ samarthānām anyonyavadhakāṅkṣiṇām |

41.3४१.३

परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान् ॥ (४१।३)

parasparaṃ cāhvayatāṃ ninādaḥ śrūyate mahān ||

42.1४२.१

ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनीम् अभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः । (४२।१)

tataḥ prahastaḥ kapirājavāhinīm abhipratasthe vijayāya durmatiḥ |

42.2४२.२

विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम् ॥ (४२।२)

vivṛddhavegāṃ ca viveśa tāṃ camūṃ yathā mumūrṣuḥ śalabho vibhāvasum ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 6, 45

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit