Rām, 7, 18
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रविष्टायां हुताशं तु वेदवत्यां स रावणः । (१।१)
praviṣṭāyāṃ hutāśaṃ tu vedavatyāṃ sa rāvaṇaḥ |
रावण wइल्ल् मित् मरुत्त क्¦म्प्ड़ेन्ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः । (२।१)
Rāvaṇa will mit Marutta k¦mpfentato maruttaṃ nṛpatiṃ yajantaṃ saha daivataiḥ |
संवर्तो नाम ब्रह्मर्षिर् भ्राता साक्षाद् बृहस्पतेः । (३।१)
saṃvarto nāma brahmarṣir bhrātā sākṣād bṛhaspateḥ |
याजयामास धर्मज्ञः सर्वैर् ब्रह्मगणैर् वृतः ॥ (३।२)
yājayāmāsa dharmajñaḥ sarvair brahmagaṇair vṛtaḥ ||
दृष्ट्वा देवास्तु तद् रक्षो वरदानेन दुर्जयम् । (४।१)
dṛṣṭvā devāstu tad rakṣo varadānena durjayam |
तां तां योनिं समापन्नास्तस्य धर्षणभीरवः ॥ (४।२)
tāṃ tāṃ yoniṃ samāpannāstasya dharṣaṇabhīravaḥ ||
इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस्तु वायसः । (५।१)
indro mayūraḥ saṃvṛtto dharmarājastu vāyasaḥ |
कृकलासो धनाध्यक्षो हंसो वै वरुणो ऽभवत् ॥ (५।२)
kṛkalāso dhanādhyakṣo haṃso vai varuṇo 'bhavat ||
प्राह युद्धं प्रयच्छेति निर्जितो ऽस्मीति वा वद ॥ (६।२)
prāha yuddhaṃ prayaccheti nirjito 'smīti vā vada ||
अवहासं ततो मुक्त्वा राक्षसो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (७।२)
avahāsaṃ tato muktvā rākṣaso vākyam abravīt ||
त्रिषु लोकेषु कः सो ऽस्ति यो न जानाति मे बलम् । (९।१)
triṣu lokeṣu kaḥ so 'sti yo na jānāti me balam |
भ्रातरं येन निर्जित्य विमानम् इदम् आहृतम् ॥ (९।२)
bhrātaraṃ yena nirjitya vimānam idam āhṛtam ||
ततो मरुत्तो नृपतिस्तं राक्षसम् अथाब्रवीत् । (१०।१)
tato marutto nṛpatistaṃ rākṣasam athābravīt |
धन्यः खलु भवान् येन ज्येष्ठो भ्राता रणे जितः ॥ (१०।२)
dhanyaḥ khalu bhavān yena jyeṣṭho bhrātā raṇe jitaḥ ||
नाधर्मसहितं श्लाघ्यं न लोकप्रतिसंहितम् । (११।१)
nādharmasahitaṃ ślāghyaṃ na lokapratisaṃhitam |
कर्म दौरात्म्यकं कृत्वा श्लाघसे भ्रातृनिर्जयात् ॥ (११।२)
karma daurātmyakaṃ kṛtvā ślāghase bhrātṛnirjayāt ||
किं त्वं प्राक् केवलं धर्मं चरित्वा लब्धवान् वरम् । (१२।१)
kiṃ tvaṃ prāk kevalaṃ dharmaṃ caritvā labdhavān varam |
श्रुतपूर्वं हि न मया यादृशं भाषसे स्वयम् ॥ (१२।२)
śrutapūrvaṃ hi na mayā yādṛśaṃ bhāṣase svayam ||
ततः शरासनं गृह्य सायकांश्च स पार्थिवः । (१३।१)
tataḥ śarāsanaṃ gṛhya sāyakāṃśca sa pārthivaḥ |
रणाय निर्ययौ क्रुद्धः संवर्तो मार्गम् आवृणोत् ॥ (१३।२)
raṇāya niryayau kruddhaḥ saṃvarto mārgam āvṛṇot ||
सो ऽब्रवीत् स्नेहसंयुक्तं मरुत्तं तं महान् ऋषिः । (१४।१)
so 'bravīt snehasaṃyuktaṃ maruttaṃ taṃ mahān ṛṣiḥ |
श्रोतव्यं यदि मद्वाक्यं संप्रहारो न ते क्षमः ॥ (१४।२)
śrotavyaṃ yadi madvākyaṃ saṃprahāro na te kṣamaḥ ||
माहेश्वरम् इदं सत्रम् असमाप्तं कुलं दहेत् । (१५।१)
māheśvaram idaṃ satram asamāptaṃ kulaṃ dahet |
दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रूरत्वं दीक्षिते कुतः ॥ (१५।२)
dīkṣitasya kuto yuddhaṃ krūratvaṃ dīkṣite kutaḥ ||
संशयश्च रणे नित्यं राक्षसश्चैष दुर्जयः । (१६।१)
saṃśayaśca raṇe nityaṃ rākṣasaścaiṣa durjayaḥ |
स निवृत्तो गुरोर् वाक्यान्मरुत्तः पृथिवीपतिः । (१६।२)
sa nivṛtto guror vākyānmaruttaḥ pṛthivīpatiḥ |
विसृज्य सशरं चापं स्वस्थो मखमुखो ऽभवत् ॥ (१६।३)
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ svastho makhamukho 'bhavat ||
ततस्तं निर्जितं मत्वा घोषयामास वै शुकः । (१७।१)
tatastaṃ nirjitaṃ matvā ghoṣayāmāsa vai śukaḥ |
रावणो जितवांश्चेति हर्षान्नादं च मुक्तवान् ॥ (१७।२)
rāvaṇo jitavāṃśceti harṣānnādaṃ ca muktavān ||
तान् भक्षयित्वा तत्रस्थान्महर्षीन् यज्ञम् आगतान् । (१८।१)
tān bhakṣayitvā tatrasthānmaharṣīn yajñam āgatān |
वितृप्तो रुधिरैस्तेषां पुनः सम्प्रययौ महीम् ॥ (१८।२)
vitṛpto rudhiraisteṣāṃ punaḥ samprayayau mahīm ||
ग्त्तेर् बेस्छेन्केन् दिए व्गेल्रावणे तु गते देवाः सेन्द्राश्चैव दिवौकसः । (१९।१)
Gtter beschenken die Vgelrāvaṇe tu gate devāḥ sendrāścaiva divaukasaḥ |
ततः स्वां योनिम् आसाद्य तानि सत्त्वान्यथाब्रुवन् ॥ (१९।२)
tataḥ svāṃ yonim āsādya tāni sattvānyathābruvan ||
हर्षात् तदाब्रवीद् इन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् । (२०।१)
harṣāt tadābravīd indro mayūraṃ nīlabarhiṇam |
प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ उपकाराद् विहंगम ॥ (२०।२)
prīto 'smi tava dharmajña upakārād vihaṃgama ||
मम नेत्रसहस्रं यत् तत् ते बर्हे भविष्यति । (२१।१)
mama netrasahasraṃ yat tat te barhe bhaviṣyati |
वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणम् ॥ (२१।२)
varṣamāṇe mayi mudaṃ prāpsyase prītilakṣaṇam ||
सुराधिपाद् वरं प्राप्य गताः सर्वे विचित्रताम् ॥ (२२।२)
surādhipād varaṃ prāpya gatāḥ sarve vicitratām ||
धर्मराजो ऽब्रवीद् राम प्राग्वंशे वायसं स्थितम् । (२३।१)
dharmarājo 'bravīd rāma prāgvaṃśe vāyasaṃ sthitam |
पक्षिंस्तवास्मि सुप्रीतः प्रीतस्य च वचः शृणु ॥ (२३।२)
pakṣiṃstavāsmi suprītaḥ prītasya ca vacaḥ śṛṇu ||
यथान्ये विविधै रोगैः पीड्यन्ते प्राणिनो मया । (२४।१)
yathānye vividhai rogaiḥ pīḍyante prāṇino mayā |
ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः ॥ (२४।२)
te na te prabhaviṣyanti mayi prīte na saṃśayaḥ ||
यावत् त्वां न वधिष्यन्ति नरास्तावद् भविष्यसि ॥ (२५।२)
yāvat tvāṃ na vadhiṣyanti narāstāvad bhaviṣyasi ||
ये च मद्विषयस्थास्तु मानवाः क्षुधयार्दिताः । (२६।१)
ye ca madviṣayasthāstu mānavāḥ kṣudhayārditāḥ |
त्वयि भुक्ते तु तृप्तास्ते भविष्यन्ति सबान्धवाः ॥ (२६।२)
tvayi bhukte tu tṛptāste bhaviṣyanti sabāndhavāḥ ||
श्रूयतां प्रीतिसंयुक्तं वचः पत्त्ररथेश्वर ॥ (२७।२)
śrūyatāṃ prītisaṃyuktaṃ vacaḥ pattraratheśvara ||
वर्णो मनोहरः सौम्यश्चन्द्रमण्डलसंनिभः । (२८।१)
varṇo manoharaḥ saumyaścandramaṇḍalasaṃnibhaḥ |
मच्छरीरं समासाद्य कान्तो नित्यं भविष्यसि । (२९।१)
maccharīraṃ samāsādya kānto nityaṃ bhaviṣyasi |
प्राप्स्यसे चातुलां प्रीतिम् एतन्मे प्रीतिलक्षणम् ॥ (२९।२)
prāpsyase cātulāṃ prītim etanme prītilakṣaṇam ||
हंसानां हि पुरा राम न वर्णः सर्वपाण्डुरः । (३०।१)
haṃsānāṃ hi purā rāma na varṇaḥ sarvapāṇḍuraḥ |
पक्षा नीलाग्रसंवीताः क्रोडाः शष्पाग्रनिर्मलाः ॥ (३०।२)
pakṣā nīlāgrasaṃvītāḥ kroḍāḥ śaṣpāgranirmalāḥ ||
अथाब्रवीद् वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम् । (३१।१)
athābravīd vaiśravaṇaḥ kṛkalāsaṃ girau sthitam |
हैरण्यं सम्प्रयच्छामि वर्णं प्रीतिस्तवाप्यहम् ॥ (३१।२)
hairaṇyaṃ samprayacchāmi varṇaṃ prītistavāpyaham ||
सद्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाक्षयम् । (३२।१)
sadravyaṃ ca śiro nityaṃ bhaviṣyati tavākṣayam |
एष काञ्चनको वर्णो मत्प्रीत्या ते भविष्यति ॥ (३२।२)
eṣa kāñcanako varṇo matprītyā te bhaviṣyati ||
एवं दत्त्वा वरांस्तेभ्यस्तस्मिन् यज्ञोत्सवे सुराः । (३३।१)
evaṃ dattvā varāṃstebhyastasmin yajñotsave surāḥ |
निवृत्ते सह राज्ञा वै पुनः स्वभवनं गताः ॥ (३३।२)
nivṛtte saha rājñā vai punaḥ svabhavanaṃ gatāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.