Rām, 7, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ पुत्रः पुलस्त्यस्य विश्रवा मुनिपुंगवः । (१।१)
atha putraḥ pulastyasya viśravā munipuṃgavaḥ |
सत्यवाञ् शीलवान् दक्षः स्वाध्यायनिरतः शुचिः । (२।१)
satyavāñ śīlavān dakṣaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ |
ज्ञात्वा तस्य तु तद्वृत्तं भरद्वाजो महान् ऋषिः । (३।१)
jñātvā tasya tu tadvṛttaṃ bharadvājo mahān ṛṣiḥ |
ददौ विश्रवसे भार्यां स्वां सुतां देववर्णिनीम् ॥ (३।२)
dadau viśravase bhāryāṃ svāṃ sutāṃ devavarṇinīm ||
स तस्यां वीर्यसम्पन्नम् अपत्यं परमाद्भुतम् । (५।१)
sa tasyāṃ vīryasampannam apatyaṃ paramādbhutam |
जनयामास धर्मात्मा सर्वैर् ब्रह्मगुणैर् युतम् ॥ (५।२)
janayāmāsa dharmātmā sarvair brahmaguṇair yutam ||
तस्मिञ् जाते तु संहृष्टः स बभूव पितामहः । (६।१)
tasmiñ jāte tu saṃhṛṣṭaḥ sa babhūva pitāmahaḥ |
नाम चास्याकरोत् प्रीतः सार्धं देवर्षिभिस्तदा ॥ (६।२)
nāma cāsyākarot prītaḥ sārdhaṃ devarṣibhistadā ||
यस्माद् विश्रवसो ऽपत्यं सादृश्याद् विश्रवा इव । (७।१)
yasmād viśravaso 'patyaṃ sādṛśyād viśravā iva |
तस्माद् वैश्रवणो नाम भविष्यत्येष विश्रुतः ॥ (७।२)
tasmād vaiśravaṇo nāma bhaviṣyatyeṣa viśrutaḥ ||
तस्याश्रमपदस्थस्य बुद्धिर् जज्ञे महात्मनः । (९।१)
tasyāśramapadasthasya buddhir jajñe mahātmanaḥ |
चरिष्ये नियतो धर्मं धर्मो हि परमा गतिः ॥ (९।२)
cariṣye niyato dharmaṃ dharmo hi paramā gatiḥ ||
पूर्णे वर्षसहस्रे तु तं तं विधिम् अवर्तत ॥ (१०।२)
pūrṇe varṣasahasre tu taṃ taṃ vidhim avartata ||
एवं वर्षसहस्राणि जग्मुस्तान्येव वर्षवत् ॥ (११।२)
evaṃ varṣasahasrāṇi jagmustānyeva varṣavat ||
अथ प्रीतो महातेजाः सेन्द्रैः सुरगणैः सह । (१२।१)
atha prīto mahātejāḥ sendraiḥ suragaṇaiḥ saha |
गत्वा तस्याश्रमपदं ब्रह्मेदं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१२।२)
gatvā tasyāśramapadaṃ brahmedaṃ vākyam abravīt ||
परितुष्टो ऽस्मि ते वत्स कर्मणानेन सुव्रत । (१३।१)
parituṣṭo 'smi te vatsa karmaṇānena suvrata |
वरं वृणीष्व भद्रं ते वरार्हस्त्वं हि मे मतः ॥ (१३।२)
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te varārhastvaṃ hi me mataḥ ||
अथाब्रवीद् वैश्रवणः पितामहम् उपस्थितम् । (१४।१)
athābravīd vaiśravaṇaḥ pitāmaham upasthitam |
भगवंल्लोकपालत्वम् इच्छेयं वित्तरक्षणम् ॥ (१४।२)
bhagavaṃllokapālatvam iccheyaṃ vittarakṣaṇam ||
ततो ऽब्रवीद् वैश्रवणं परितुष्टेन चेतसा । (१५।१)
tato 'bravīd vaiśravaṇaṃ parituṣṭena cetasā |
ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं बाढम् इत्येव हृष्टवत् ॥ (१५।२)
brahmā suragaṇaiḥ sārdhaṃ bāḍham ityeva hṛṣṭavat ||
अहं हि लोकपालानां चतुर्थं स्रष्टुम् उद्यतः । (१६।१)
ahaṃ hi lokapālānāṃ caturthaṃ sraṣṭum udyataḥ |
यमेन्द्रवरुणानां हि पदं यत् तव चेप्सितम् ॥ (१६।२)
yamendravaruṇānāṃ hi padaṃ yat tava cepsitam ||
तत्कृतं गच्छ धर्मज्ञ धनेशत्वम् अवाप्नुहि । (१७।१)
tatkṛtaṃ gaccha dharmajña dhaneśatvam avāpnuhi |
यमेन्द्रवरुणानां हि चतुर्थो ऽद्य भविष्यसि ॥ (१७।२)
yamendravaruṇānāṃ hi caturtho 'dya bhaviṣyasi ||
प्रतिगृह्णीष्व यानार्थं त्रिदशैः समतां व्रज ॥ (१८।२)
pratigṛhṇīṣva yānārthaṃ tridaśaiḥ samatāṃ vraja ||
स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामः सर्व एव यथागतम् । (१९।१)
svasti te 'stu gamiṣyāmaḥ sarva eva yathāgatam |
गतेषु ब्रह्मपूर्वेषु देवेष्वथ नभस्तलम् । (२०।१)
gateṣu brahmapūrveṣu deveṣvatha nabhastalam |
धनेशः पितरं प्राह विनयात् प्रणतो वचः ॥ (२०।२)
dhaneśaḥ pitaraṃ prāha vinayāt praṇato vacaḥ ||
निवासं न तु मे देवो विदधे स प्रजापतिः ॥ (२१।२)
nivāsaṃ na tu me devo vidadhe sa prajāpatiḥ ||
तत् पश्य भगवन् कंचिद् देशं वासाय नः प्रभो । (२२।१)
tat paśya bhagavan kaṃcid deśaṃ vāsāya naḥ prabho |
न च पीडा भवेद् यत्र प्राणिनो यस्य कस्यचित् ॥ (२२।२)
na ca pīḍā bhaved yatra prāṇino yasya kasyacit ||
एवम् उक्तस्तु पुत्रेण विश्रवा मुनिपुंगवः । (२३।१)
evam uktastu putreṇa viśravā munipuṃgavaḥ |
वचनं प्राह धर्मज्ञ श्रूयताम् इति धर्मवित् ॥ (२३।२)
vacanaṃ prāha dharmajña śrūyatām iti dharmavit ||
लङ्का नाम पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा । (२४।१)
laṅkā nāma purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā |
राक्षसानां निवासार्थं यथेन्द्रस्यामरावती ॥ (२४।२)
rākṣasānāṃ nivāsārthaṃ yathendrasyāmarāvatī ||
राक्षसैः सा परित्यक्ता पुरा विष्णुभयार्दितैः । (२५।२)
rākṣasaiḥ sā parityaktā purā viṣṇubhayārditaiḥ |
शून्या रक्षोगणैः सर्वै रसातलतलं गतैः ॥ (२५।३)
śūnyā rakṣogaṇaiḥ sarvai rasātalatalaṃ gataiḥ ||
स त्वं तत्र निवासाय रोचयस्व मतिं स्वकाम् । (२६।१)
sa tvaṃ tatra nivāsāya rocayasva matiṃ svakām |
निर्दोषस्तत्र ते वासो न च बाधास्ति कस्यचित् ॥ (२६।२)
nirdoṣastatra te vāso na ca bādhāsti kasyacit ||
एतच्छ्रुत्वा तु धर्मात्मा धर्मिष्ठं वचनं पितुः । (२७।१)
etacchrutvā tu dharmātmā dharmiṣṭhaṃ vacanaṃ pituḥ |
नैरृतानां सहस्रैस्तु हृष्टैः प्रमुदितैः सदा । (२८।१)
nairṛtānāṃ sahasraistu hṛṣṭaiḥ pramuditaiḥ sadā |
अथ तत्रावसत् प्रीतो धर्मात्मा नैरृताधिपः । (२९।१)
atha tatrāvasat prīto dharmātmā nairṛtādhipaḥ |
समुद्रपरिधानायां लङ्कायां विश्रवात्मजः ॥ (२९।२)
samudraparidhānāyāṃ laṅkāyāṃ viśravātmajaḥ ||
अभ्यगच्छत् सुसंहृष्टः पितरं मातरं च सः ॥ (३०।२)
abhyagacchat susaṃhṛṣṭaḥ pitaraṃ mātaraṃ ca saḥ ||
स देवगन्धर्वगणैर् अभिष्टुतस् तथैव सिद्धैः सह चारणैर् अपि । (३१।१)
sa devagandharvagaṇair abhiṣṭutas tathaiva siddhaiḥ saha cāraṇair api |
गभस्तिभिः सूर्य इवौजसा वृतः पितुः समीपं प्रययौ श्रिया वृतः ॥ (३१।२)
gabhastibhiḥ sūrya ivaujasā vṛtaḥ pituḥ samīpaṃ prayayau śriyā vṛtaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.