Rām, 7, 32
Select a line for its word-by-word analysis.
अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः । (२।१)
arjuno jayatāṃ śreṣṭho māhiṣmatyāḥ patiḥ prabhuḥ |
जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम् । (४।१)
jijñāsuḥ sa tu bāhūnāṃ sahasrasyottamaṃ balam |
कार्तवीर्यभुजासेतुं तज्जलं प्राप्य निर्मलम् । (५।१)
kārtavīryabhujāsetuṃ tajjalaṃ prāpya nirmalam |
नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम् ॥ (८।२)
narmadāṃ paśyate kāntāṃ pratikūlāṃ yathā priyām ||
पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसंनिभम् । (९।१)
paścimena tu taṃ dṛṣṭvā sāgarodgārasaṃnibham |
वर्धन्तम् अम्भसो वेगं पूर्वाम् आशां प्रविश्य तु ॥ (९।२)
vardhantam ambhaso vegaṃ pūrvām āśāṃ praviśya tu ||
ततो ऽनुद्भ्रान्तशकुनां स्वाभाव्ये परमे स्थिताम् । (१०।१)
tato 'nudbhrāntaśakunāṃ svābhāvye parame sthitām |
निर्विकाराङ्गनाभासां पश्यते रावणो नदीम् ॥ (१०।२)
nirvikārāṅganābhāsāṃ paśyate rāvaṇo nadīm ||
वेगप्रभवम् अन्वेष्टुं सो ऽदिशच्छुकसारणौ ॥ (११।२)
vegaprabhavam anveṣṭuṃ so 'diśacchukasāraṇau ||
व्योमान्तरचरौ वीरौ प्रस्थितौ पश्चिमोन्मुखौ ॥ (१२।२)
vyomāntaracarau vīrau prasthitau paścimonmukhau ||
पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं सहयोषितम् ॥ (१३।२)
paśyetāṃ puruṣaṃ toye krīḍantaṃ sahayoṣitam ||
गिरिं पादसहस्रेण रुन्धन्तम् इव मेदिनीम् ॥ (१५।२)
giriṃ pādasahasreṇa rundhantam iva medinīm ||
तम् अद्भुततमं दृष्ट्वा राक्षसौ शुकसारणौ । (१७।१)
tam adbhutatamaṃ dṛṣṭvā rākṣasau śukasāraṇau |
बृहत्सालप्रतीकाशः को ऽप्यसौ राक्षसेश्वर । (१८।१)
bṛhatsālapratīkāśaḥ ko 'pyasau rākṣaseśvara |
नर्मदां रोधवद् रुद्ध्वा क्रीडापयति योषितः ॥ (१८।२)
narmadāṃ rodhavad ruddhvā krīḍāpayati yoṣitaḥ ||
सागरोद्गारसंकाशान् उद्गारान् सृजते मुहुः ॥ (१९।२)
sāgarodgārasaṃkāśān udgārān sṛjate muhuḥ ||
रावणो ऽर्जुन इत्युक्त्वा उत्तस्थौ युद्धलालसः ॥ (२०।२)
rāvaṇo 'rjuna ityuktvā uttasthau yuddhalālasaḥ ||
अर्जुनाभिमुखे तस्मिन् प्रस्थिते राक्षसेश्वरे । (२१।१)
arjunābhimukhe tasmin prasthite rākṣaseśvare |
सकृद् एव कृतो रावः सरक्तः प्रेषितो घनैः ॥ (२१।२)
sakṛd eva kṛto rāvaḥ saraktaḥ preṣito ghanaiḥ ||
संवृतो राक्षसेन्द्रस्तु तत्रागाद् यत्र सो ऽर्जुनः ॥ (२२।२)
saṃvṛto rākṣasendrastu tatrāgād yatra so 'rjunaḥ ||
तं नर्मदाह्रदं भीमम् आजगामाञ्जनप्रभः ॥ (२३।२)
taṃ narmadāhradaṃ bhīmam ājagāmāñjanaprabhaḥ ||
स तत्र स्त्रीपरिवृतं वाशिताभिर् इव द्विपम् । (२४।१)
sa tatra strīparivṛtaṃ vāśitābhir iva dvipam |
नरेन्द्रं पश्यते राजा राक्षसानां तदार्जुनम् ॥ (२४।२)
narendraṃ paśyate rājā rākṣasānāṃ tadārjunam ||
स रोषाद् रक्तनयनो राक्षसेन्द्रो बलोद्धतः । (२५।१)
sa roṣād raktanayano rākṣasendro baloddhataḥ |
इत्येवम् अर्जुनामात्यान् आह गम्भीरया गिरा ॥ (२५।२)
ityevam arjunāmātyān āha gambhīrayā girā ||
अमात्याः क्षिप्रम् आख्यात हैहयस्य नृपस्य वै । (२६।१)
amātyāḥ kṣipram ākhyāta haihayasya nṛpasya vai |
युद्धार्थं समनुप्राप्तो रावणो नाम नामतः ॥ (२६।२)
yuddhārthaṃ samanuprāpto rāvaṇo nāma nāmataḥ ||
रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते । (२७।१)
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā mantriṇo 'thārjunasya te |
उत्तस्थुः सायुधास्तं च रावणं वाक्यम् अब्रुवन् ॥ (२७।२)
uttasthuḥ sāyudhāstaṃ ca rāvaṇaṃ vākyam abruvan ||
युद्धस्य कालो विज्ञातः साधु भोः साधु रावण । (२८।१)
yuddhasya kālo vijñātaḥ sādhu bhoḥ sādhu rāvaṇa |
यः क्षीबं स्त्रीवृतं चैव योद्धुम् इच्छसि नो नृपम् । (२८।२)
yaḥ kṣībaṃ strīvṛtaṃ caiva yoddhum icchasi no nṛpam |
वाशितामध्यगं मत्तं शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥ (२८।३)
vāśitāmadhyagaṃ mattaṃ śārdūla iva kuñjaram ||
युद्धश्रद्धा तु यद्यस्ति श्वस्तात समरे ऽर्जुनम् ॥ (२९।२)
yuddhaśraddhā tu yadyasti śvastāta samare 'rjunam ||
यदि वापि त्वरा तुभ्यं युद्धतृष्णासमावृता । (३०।१)
yadi vāpi tvarā tubhyaṃ yuddhatṛṣṇāsamāvṛtā |
निहत्यास्मांस्ततो युद्धम् अर्जुनेनोपयास्यसि ॥ (३०।२)
nihatyāsmāṃstato yuddham arjunenopayāsyasi ||
ततस्ते रावणामात्यैर् अमात्याः पार्थिवस्य तु । (३१।१)
tataste rāvaṇāmātyair amātyāḥ pārthivasya tu |
सूदिताश्चापि ते युद्धे भक्षिताश्च बुभुक्षितैः ॥ (३१।२)
sūditāścāpi te yuddhe bhakṣitāśca bubhukṣitaiḥ ||
अर्जुनस्यानुयात्राणां रावणस्य च मन्त्रिणाम् ॥ (३२।२)
arjunasyānuyātrāṇāṃ rāvaṇasya ca mantriṇām ||
इषुभिस्तोमरैः शूलैर् वज्रकल्पैः सकर्षणैः । (३३।१)
iṣubhistomaraiḥ śūlair vajrakalpaiḥ sakarṣaṇaiḥ |
सरावणान् अर्दयन्तः समन्तात् समभिद्रुताः ॥ (३३।२)
sarāvaṇān ardayantaḥ samantāt samabhidrutāḥ ||
रावणस्य तु ते ऽमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः । (३५।१)
rāvaṇasya tu te 'mātyāḥ prahastaśukasāraṇāḥ |
कार्तवीर्यबलं क्रुद्धा निर्दहन्त्यग्नितेजसः ॥ (३५।२)
kārtavīryabalaṃ kruddhā nirdahantyagnitejasaḥ ||
अर्जुनाय तु तत् कर्म रावणस्य समन्त्रिणः । (३६।१)
arjunāya tu tat karma rāvaṇasya samantriṇaḥ |
क्रीडमानाय कथितं पुरुषैर् द्वाररक्षिभिः ॥ (३६।२)
krīḍamānāya kathitaṃ puruṣair dvārarakṣibhiḥ ||
उक्त्वा न भेतव्यम् इति स्त्रीजनं स ततो ऽर्जुनः । (३७।१)
uktvā na bhetavyam iti strījanaṃ sa tato 'rjunaḥ |
उत्ततार जलात् तस्माद् गङ्गातोयाद् इवाञ्जनः ॥ (३७।२)
uttatāra jalāt tasmād gaṅgātoyād ivāñjanaḥ ||
गारुडं वेगम् आस्थाय आपपातैव सो ऽर्जुनः ॥ (४०।२)
gāruḍaṃ vegam āsthāya āpapātaiva so 'rjunaḥ ||
तस्य मार्गं समावृत्य विन्ध्यो ऽर्कस्येव पर्वतः । (४१।१)
tasya mārgaṃ samāvṛtya vindhyo 'rkasyeva parvataḥ |
स्थितो विन्ध्य इवाकम्प्यः प्रहस्तो मुसलायुधः ॥ (४१।२)
sthito vindhya ivākampyaḥ prahasto musalāyudhaḥ ||
ततो ऽस्य मुसलं घोरं लोहबद्धं मदोद्धतः । (४२।१)
tato 'sya musalaṃ ghoraṃ lohabaddhaṃ madoddhataḥ |
प्रहस्तः प्रेषयन् क्रुद्धो ररास च यथाम्बुदः ॥ (४२।२)
prahastaḥ preṣayan kruddho rarāsa ca yathāmbudaḥ ||
ततस्तम् अभिदुद्राव प्रहस्तं हैहयाधिपः । (४५।१)
tatastam abhidudrāva prahastaṃ haihayādhipaḥ |
भ्रामयाणो गदां गुर्वीं पञ्चबाहुशतोच्छ्रयाम् ॥ (४५।२)
bhrāmayāṇo gadāṃ gurvīṃ pañcabāhuśatocchrayām ||
अपक्रान्तेष्वमात्येषु प्रहस्ते च निपातिते । (४८।१)
apakrānteṣvamātyeṣu prahaste ca nipātite |
रावणो ऽभ्यद्रवत् तूर्णम् अर्जुनं नृपसत्तमम् ॥ (४८।२)
rāvaṇo 'bhyadravat tūrṇam arjunaṃ nṛpasattamam ||
सहस्रबाहोस्तद् युद्धं विंशद्बाहोश्च दारुणम् । (४९।१)
sahasrabāhostad yuddhaṃ viṃśadbāhośca dāruṇam |
बलोद्धतौ यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ । (५१।१)
baloddhatau yathā nāgau vāśitārthe yathā vṛṣau |
रुद्रकालाविव क्रुद्धौ तौ तथा राक्षसार्जुनौ । (५२।१)
rudrakālāviva kruddhau tau tathā rākṣasārjunau |
परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयामासतुर् भृशम् ॥ (५२।२)
parasparaṃ gadābhyāṃ tau tāḍayāmāsatur bhṛśam ||
गदाप्रहारांस्तद्वत् तौ सहेते नरराक्षसौ ॥ (५३।२)
gadāprahārāṃstadvat tau sahete nararākṣasau ||
यथाशनिरवेभ्यस्तु जायते वै प्रतिश्रुतिः । (५४।१)
yathāśaniravebhyastu jāyate vai pratiśrutiḥ |
तथा ताभ्यां गदापातैर् दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः ॥ (५४।२)
tathā tābhyāṃ gadāpātair diśaḥ sarvāḥ pratiśrutāḥ ||
काञ्चनाभं नभश्चक्रे विद्युत्सौदामनी यथा ॥ (५५।२)
kāñcanābhaṃ nabhaścakre vidyutsaudāmanī yathā ||
नार्जुनः खेदम् आप्नोति न राक्षसगणेश्वरः । (५७।१)
nārjunaḥ khedam āpnoti na rākṣasagaṇeśvaraḥ |
समम् आसीत् तयोर् युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः ॥ (५७।२)
samam āsīt tayor yuddhaṃ yathā pūrvaṃ balīndrayoḥ ||
शृङ्गैर् महर्षभौ यद्वद् दन्ताग्रैर् इव कुञ्जरौ । (५८।१)
śṛṅgair maharṣabhau yadvad dantāgrair iva kuñjarau |
ततो ऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा । (५९।१)
tato 'rjunena kruddhena sarvaprāṇena sā gadā |
दुर्बलेव यथा सेना द्विधाभूतापतत् क्षितौ ॥ (६०।२)
durbaleva yathā senā dvidhābhūtāpatat kṣitau ||
अपासर्पद् धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन् ॥ (६१।२)
apāsarpad dhanurmātraṃ niṣasāda ca niṣṭanan ||
स विह्वलं तद् आलक्ष्य दशग्रीवं ततो ऽर्जुनः । (६२।१)
sa vihvalaṃ tad ālakṣya daśagrīvaṃ tato 'rjunaḥ |
साध्वीति वादिनः पुष्पैः किरन्त्यर्जुनमूर्धनि ॥ (६४।२)
sādhvīti vādinaḥ puṣpaiḥ kirantyarjunamūrdhani ||
व्याघ्रो मृगम् इवादाय सिंहराड् इव दन्तिनम् । (६५।१)
vyāghro mṛgam ivādāya siṃharāḍ iva dantinam |
प्रहस्तस्तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम् । (६६।१)
prahastastu samāśvasto dṛṣṭvā baddhaṃ daśānanam |
सह तै राक्षसैः क्रुद्धो ऽभिदुद्राव पार्थिवम् ॥ (६६।२)
saha tai rākṣasaiḥ kruddho 'bhidudrāva pārthivam ||
मुञ्च मुञ्चेति भाषन्तस्तिष्ठ तिष्ठेति चासकृत् । (६८।१)
muñca muñceti bhāṣantastiṣṭha tiṣṭheti cāsakṛt |
अप्राप्तान्येव तान्याशु असंभ्रान्तस्तदार्जुनः । (६९।१)
aprāptānyeva tānyāśu asaṃbhrāntastadārjunaḥ |
ततस्तैर् एव रक्षांसि दुर्धरैः प्रवरायुधैः । (७०।१)
tatastair eva rakṣāṃsi durdharaiḥ pravarāyudhaiḥ |
भित्त्वा विद्रावयामास वायुर् अम्बुधरान् इव ॥ (७०।२)
bhittvā vidrāvayāmāsa vāyur ambudharān iva ||
राक्षसांस्त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यार्जुनस्तदा । (७१।१)
rākṣasāṃstrāsayitvā tu kārtavīryārjunastadā |
स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करैर् द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसंनिभः । (७२।१)
sa kīryamāṇaḥ kusumākṣatotkarair dvijaiḥ sapauraiḥ puruhūtasaṃnibhaḥ |
तदार्जुनः सम्प्रविवेश तां पुरीं बलिं निगृह्येव सहस्रलोचनः ॥ (७२।२)
tadārjunaḥ sampraviveśa tāṃ purīṃ baliṃ nigṛhyeva sahasralocanaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.