स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं लोमहर्षणम् । (१।१)

भ्रातॄंश्च निहतान् दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान् ॥ (१।२)

पितृव्यौ चापि संदृश्य समरे संनिषूदितौ । (२।१)

महोदरमहापार्श्वौ भ्रातरौ राक्षसर्षभौ ॥ (२।२)

चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि । (३।१)

अतिकायो ऽद्रिसंकाशो देवदानवदर्पहा ॥ (३।२)

स भास्करसहस्रस्य संघातम् इव भास्वरम् । (४।१)

रथम् आस्थाय शक्रारिर् अभिदुद्राव वानरान् ॥ (४।२)

स विस्फार्य महच्चापं किरीटी मृष्टकुण्डलः । (५।१)

नाम विश्रावयामास ननाद च महास्वनम् ॥ (५।२)

तेन सिंहप्रणादेन नामविश्रावणेन च । (६।१)

ज्याशब्देन च भीमेन त्रासयामास वानरान् ॥ (६।२)

ते तस्य रूपम् आलोक्य यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे । (७।१)

भयार्ता वानराः सर्वे विद्रवन्ति दिशो दश ॥ (७।२)

ते ऽतिकायं समासाद्य वानरा मूढचेतसः । (८।१)

शरण्यं शरणं जग्मुर् लक्ष्मणाग्रजम् आहवे ॥ (८।२)

ततो ऽतिकायं काकुत्स्थो रथस्थं पर्वतोपमम् । (९।१)

ददर्श धन्विनं दूराद् गर्जन्तं कालमेघवत् ॥ (९।२)

स तं दृष्ट्वा महात्मानं राघवस्तु सुविस्मितः । (१०।१)

वानरान् सान्त्वयित्वा तु विभीषणम् उवाच ह ॥ (१०।२)

को ऽसौ पर्वतसंकाशो धनुष्मान् हरिलोचनः । (११।१)

युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्यन्दने स्थितः ॥ (११।२)

य एष निशितैः शूलैः सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः । (१२।१)

अर्चिष्मद्भिर् वृतो भाति भूतैर् इव महेश्वरः ॥ (१२।२)

कालजिह्वाप्रकाशाभिर् य एषो ऽभिविराजते । (१३।१)

आवृतो रथशक्तीभिर् विद्युद्भिर् इव तोयदः ॥ (१३।२)

धनूंषि चास्य सज्यानि हेमपृष्ठानि सर्वशः । (१४।१)

शोभयन्ति रथश्रेष्ठं शक्रपातम् इवाम्बरम् ॥ (१४।२)

क एष रक्षःशार्दूलो रणभूमिं विराजयन् । (१५।१)

अभ्येति रथिनां श्रेष्ठो रथेनादित्यतेजसा ॥ (१५।२)

ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेन राहुणाभिविराजते । (१६।१)

सूर्यरश्मिप्रभैर् बाणैर् दिशो दश विराजयन् ॥ (१६।२)

त्रिणतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठम् अलंकृतम् । (१७।१)

शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते ॥ (१७।२)

सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः । (१८।१)

चतुःसादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिस्वनः ॥ (१८।२)

विंशतिर् दश चाष्टौ च तूणीरा रथम् आस्थिताः । (१९।१)

कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ॥ (१९।२)

द्वौ च खड्गौ रथगतौ पार्श्वस्थौ पार्श्वशोभिनौ । (२०।१)

चतुर्हस्तत्सरुचितौ व्यक्तहस्तदशायतौ ॥ (२०।२)

रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसंनिभः । (२१।१)

कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः ॥ (२१।२)

काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्याम् एष शोभते । (२२।१)

शृङ्गाभ्याम् इव तुङ्गाभ्यां हिमवान् पर्वतोत्तमः ॥ (२२।२)

कुण्डलाभ्यां तु यस्यैतद् भाति वक्त्रं शुभेक्षणम् । (२३।१)

पुनर्वस्वन्तरगतं पूर्णबिम्बम् इवैन्दवम् ॥ (२३।२)

आचक्ष्व मे महाबाहो त्वम् एनं राक्षसोत्तमम् । (२४।१)

यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रुता दिशः ॥ (२४।२)

स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणामिततेजसा । (२५।१)

आचचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः ॥ (२५।२)

दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः । (२६।१)

भीमकर्मा महोत्साहो रावणो राक्षसाधिपः ॥ (२६।२)

तस्यासीद् वीर्यवान् पुत्रो रावणप्रतिमो रणे । (२७।१)

वृद्धसेवी श्रुतधरः सर्वास्त्रविदुषां वरः ॥ (२७।२)

अश्वपृष्ठे रथे नागे खड्गे धनुषि कर्षणे । (२८।१)

भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च संमतः ॥ (२८।२)

यस्य बाहुं समाश्रित्य लङ्का भवति निर्भया । (२९।१)

तनयं धान्यमालिन्या अतिकायम् इमं विदुः ॥ (२९।२)

एतेनाराधितो ब्रह्मा तपसा भावितात्मना । (३०।१)

अस्त्राणि चाप्यवाप्तानि रिपवश्च पराजिताः ॥ (३०।२)

सुरासुरैर् अवध्यत्वं दत्तम् अस्मै स्वयम्भुवा । (३१।१)

एतच्च कवचं दिव्यं रथश्चैषो ऽर्कभास्करः ॥ (३१।२)

एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः । (३२।१)

रक्षितानि च रक्षांसि यक्षाश्चापि निषूदिताः ॥ (३२।२)

वज्रं विष्टम्भितं येन बाणैर् इन्द्रस्य धीमतः । (३३।१)

पाशः सलिलराजस्य युद्धे प्रतिहतस्तथा ॥ (३३।२)

एषो ऽतिकायो बलवान् राक्षसानाम् अथर्षभः । (३४।१)

रावणस्य सुतो धीमान् देवदानवदर्पहा ॥ (३४।२)

तद् अस्मिन् क्रियतां यत्नः क्षिप्रं पुरुषपुंगव । (३५।१)

पुरा वानरसैन्यानि क्षयं नयति सायकैः ॥ (३५।२)

ततो ऽतिकायो बलवान् प्रविश्य हरिवाहिनीम् । (३६।१)

विस्फारयामास धनुर् ननाद च पुनः पुनः ॥ (३६।२)

तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम् । (३७।१)

अभिपेतुर् महात्मानो ये प्रधानाः प्लवंगमाः ॥ (३७।२)

कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च । (३८।१)

पादपैर् गिरिशृङ्गैश्च युगपत् समभिद्रवन् ॥ (३८।२)

तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः काञ्चनभूषणैः । (३९।१)

अतिकायो महातेजाश् चिछेदास्त्रविदां वरः ॥ (३९।२)

तांश्चैव सर्वान् स हरीञ् शरैः सर्वायसैर् बली । (४०।१)

विव्याधाभिमुखः संख्ये भीमकायो निशाचरः ॥ (४०।२)

ते ऽर्दिता बाणवर्षेण भिन्नगात्राः प्लवंगमाः । (४१।१)

न शेकुर् अतिकायस्य प्रतिकर्तुं महारणे ॥ (४१।२)

तत् सैन्यं हरिवीराणां त्रासयामास राक्षसः । (४२।१)

मृगयूथम् इव क्रुद्धो हरिर् यौवनम् आस्थितः ॥ (४२।२)

स राक्षसेन्द्रो हरिसैन्यमध्ये नायुध्यमानं निजघान कंचित् । (४३।१)

उपेत्य रामं सधनुःकलापी सगर्वितं वाक्यम् इदं बभाषे ॥ (४३।२)

रथे स्थितो ऽहं शरचापपाणिर् न प्राकृतं कंचन योधयामि । (४४।१)

यस्यास्ति शक्तिर् व्यवसाययुक्ता ददातु मे क्षिप्रम् इहाद्य युद्धम् ॥ (४४।२)

तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य चुकोप सौमित्रिर् अमित्रहन्ता । (४५।१)

अमृष्यमाणश्च समुत्पपात जग्राह चापं च ततः स्मयित्वा ॥ (४५।२)

क्रुद्धः सौमित्रिर् उत्पत्य तूणाद् आक्षिप्य सायकम् । (४६।१)

पुरस्ताद् अतिकायस्य विचकर्ष महद् धनुः ॥ (४६।२)

पूरयन् स महीं शैलान् आकाशं सागरं दिशः । (४७।१)

ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ॥ (४७।२)

सौमित्रेश्चापनिर्घोषं श्रुत्वा प्रतिभयं तदा । (४८।१)

विसिष्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥ (४८।२)

अथातिकायः कुपितो दृष्ट्वा लक्ष्मणम् उत्थितम् । (४९।१)

आदाय निशितं बाणम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (४९।२)

बालस्त्वम् असि सौमित्रे विक्रमेष्वविचक्षणः । (५०।१)

गच्छ किं कालसदृशं मां योधयितुम् इच्छसि ॥ (५०।२)

न हि मद्बाहुसृष्टानाम् अस्त्राणां हिमवान् अपि । (५१।१)

सोढुम् उत्सहते वेगम् अन्तरिक्षम् अथो मही ॥ (५१।२)

सुखप्रसुप्तं कालाग्निं प्रबोधयितुम् इच्छसि । (५२।१)

न्यस्य चापं निवर्तस्व मा प्राणाञ् जहि मद्गतः ॥ (५२।२)

अथवा त्वं प्रतिष्टब्धो न निवर्तितुम् इच्छसि । (५३।१)

तिष्ठ प्राणान् परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ॥ (५३।२)

पश्य मे निशितान् बाणान् अरिदर्पनिषूदनान् । (५४।१)

ईश्वरायुधसंकाशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥ (५४।२)

एष ते सर्पसंकाशो बाणः पास्यति शोणितम् । (५५।१)

मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम् ॥ (५५।२)

श्रुत्वातिकायस्य वचः सरोषं सगर्वितं संयति राजपुत्रः । (५६।१)

स संचुकोपातिबलो बृहच्छ्रीर् उवाच वाक्यं च ततो महार्थम् ॥ (५६।२)

न वाक्यमात्रेण भवान् प्रधानो न कत्थनात् सत्पुरुषा भवन्ति । (५७।१)

मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ विदर्शयस्वात्मबलं दुरात्मन् ॥ (५७।२)

कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुम् अर्हसि । (५८।१)

पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ॥ (५८।२)

सर्वायुधसमायुक्तो धन्वी त्वं रथम् आस्थितः । (५९।१)

शरैर् वा यदि वाप्यस्त्रैर् दर्शयस्व पराक्रमम् ॥ (५९।२)

ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः । (६०।१)

मारुतः कालसम्पक्वं वृन्तात् तालफलं यथा ॥ (६०।२)

अद्य ते मामका बाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः । (६१।१)

पास्यन्ति रुधिरं गात्राद् बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥ (६१।२)

बालो ऽयम् इति विज्ञाय न मावज्ञातुम् अर्हसि । (६२।१)

बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युं जानीहि संयुगे ॥ (६२।२)

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवत् । (६३।१)

अतिकायः प्रचुक्रोध बाणं चोत्तमम् आददे ॥ (६३।२)

ततो विद्याधरा भूता देवा दैत्या महर्षयः । (६४।१)

गुह्यकाश्च महात्मानस्तद् युद्धं ददृशुस्तदा ॥ (६४।२)

ततो ऽतिकायः कुपितश्चापम् आरोप्य सायकम् । (६५।१)

लक्ष्मणस्य प्रचिक्षेप संक्षिपन्न् इव चाम्बरम् ॥ (६५।२)

तम् आपतन्तं निशितं शरम् आशीविषोपमम् । (६६।१)

अर्धचन्द्रेण चिछेद लक्ष्मणः परवीरहा ॥ (६६।२)

तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा कृत्तभोगम् इवोरगम् । (६७।१)

अतिकायो भृशं क्रुद्धः पञ्चबाणान् समाददे ॥ (६७।२)

ताञ् शरान् सम्प्रचिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः । (६८।१)

तान् अप्राप्ताञ् शरैस्तीक्ष्णैश्चिछेद भरतानुजः ॥ (६८।२)

स तांश्छित्त्वा शरैस्तीक्ष्णैर् लक्ष्मणः परवीरहा । (६९।१)

आददे निशितं बाणं ज्वलन्तम् इव तेजसा ॥ (६९।२)

तम् आदाय धनुःश्रेष्ठे योजयामास लक्ष्मणः । (७०।१)

विचकर्ष च वेगेन विससर्ज च सायकम् ॥ (७०।२)

पूर्णायतविसृष्टेन शरेणानतपर्वणा । (७१।१)

ललाटे राक्षसश्रेष्ठम् आजघान स वीर्यवान् ॥ (७१।२)

स ललाटे शरो मग्नस्तस्य भीमस्य रक्षसः । (७२।१)

ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाहवे ॥ (७२।२)

राक्षसः प्रचकम्पे च लक्ष्मणेषुप्रकम्पितः । (७३।१)

रुद्रबाणहतं भीमं यथा त्रिपुरगोपुरम् ॥ (७३।२)

चिन्तयामास चाश्वस्य विमृश्य च महाबलः । (७४।१)

साधु बाणनिपातेन श्लाघनीयो ऽसि मे रिपुः ॥ (७४।२)

विचार्यैवं विनम्यास्यं विनम्य च भुजावुभौ । (७५।१)

स रथोपस्थम् आस्थाय रथेन प्रचचार ह ॥ (७५।२)

एकं त्रीन् पञ्च सप्तेति सायकान् राक्षसर्षभः । (७६।१)

आददे संदधे चापि विचकर्षोत्ससर्ज च ॥ (७६।२)

ते बाणाः कालसंकाशा राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः । (७७।१)

हेमपुङ्खा रविप्रख्याश्चक्रुर् दीप्तम् इवाम्बरम् ॥ (७७।२)

ततस्तान् राक्षसोत्सृष्टाञ् शरौघान् रावणानुजः । (७८।१)

असंभ्रान्तः प्रचिछेद निशितैर् बहुभिः शरैः ॥ (७८।२)

ताञ् शरान् युधि सम्प्रेक्ष्य निकृत्तान् रावणात्मजः । (७९।१)

चुकोप त्रिदशेन्द्रारिर् जग्राह निशितं शरम् ॥ (७९।२)

स संधाय महातेजास्तं बाणं सहसोत्सृजत् । (८०।१)

ततः सौमित्रिम् आयान्तम् आजघान स्तनान्तरे ॥ (८०।२)

अतिकायेन सौमित्रिस्ताडितो युधि वक्षसि । (८१।१)

सुस्राव रुधिरं तीव्रं मदं मत्त इव द्विपः ॥ (८१।२)

स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा विभुः । (८२।१)

जग्राह च शरं तीक्ष्णम् अस्त्रेणापि समादधे ॥ (८२।२)

आग्नेयेन तदास्त्रेण योजयामास सायकम् । (८३।१)

स जज्वाल तदा बाणो धनुश्चास्य महात्मनः ॥ (८३।२)

अतिकायो ऽतितेजस्वी सौरम् अस्त्रं समाददे । (८४।१)

तेन बाणं भुजंगाभं हेमपुङ्खम् अयोजयत् ॥ (८४।२)

ततस्तं ज्वलितं घोरं लक्ष्मणः शरम् आहितम् । (८५।१)

अतिकायाय चिक्षेप कालदण्डम् इवान्तकः ॥ (८५।२)

आग्नेयेनाभिसंयुक्तं दृष्ट्वा बाणं निशाचरः । (८६।१)

उत्ससर्ज तदा बाणं दीप्तं सूर्यास्त्रयोजितम् ॥ (८६।२)

तावुभावम्बरे बाणावन्योन्यम् अभिजघ्नतुः । (८७।१)

तेजसा संप्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धाविव भुजंगमौ ॥ (८७।२)

तावन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुर् धरणीतले । (८८।१)

निरर्चिषौ भस्मकृतौ न भ्राजेते शरोत्तमौ ॥ (८८।२)

ततो ऽतिकायः संक्रुद्धस्त्वस्त्रम् ऐषीकम् उत्सृजत् । (८९।१)

तत् प्रचिछेद सौमित्रिर् अस्त्रम् ऐन्द्रेण वीर्यवान् ॥ (८९।२)

ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा कुमारो रावणात्मजः । (९०।१)

याम्येनास्त्रेण संक्रुद्धो योजयामास सायकम् ॥ (९०।२)

ततस्तद् अस्त्रं चिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः । (९१।१)

वायव्येन तद् अस्त्रं तु निजघान स लक्ष्मणः ॥ (९१।२)

अथैनं शरधाराभिर् धाराभिर् इव तोयदः । (९२।१)

अभ्यवर्षत संक्रुद्धो लक्ष्मणो रावणात्मजम् ॥ (९२।२)

ते ऽतिकायं समासाद्य कवचे वज्रभूषिते । (९३।१)

भग्नाग्रशल्याः सहसा पेतुर् बाणा महीतले ॥ (९३।२)

तान्मोघान् अभिसम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः परवीरहा । (९४।१)

अभ्यवर्षत बाणानां सहस्रेण महायशाः ॥ (९४।२)

स वर्ष्यमाणो बाणौघैर् अतिकायो महाबलः । (९५।१)

अवध्यकवचः संख्ये राक्षसो नैव विव्यथे ॥ (९५।२)

न शशाक रुजं कर्तुं युधि तस्य नरोत्तमः । (९६।१)

अथैनम् अभ्युपागम्य वायुर् वाक्यम् उवाच ह ॥ (९६।२)

ब्रह्मदत्तवरो ह्येष अवध्यकवचावृतः । (९७।१)

ब्राह्मेणास्त्रेण भिन्द्ध्येनम् एष वध्यो हि नान्यथा ॥ (९७।२)

ततः स वायोर् वचनं निशम्य सौमित्रिर् इन्द्रप्रतिमानवीर्यः । (९८।१)

समाददे बाणम् अमोघवेगं तद् ब्राह्मम् अस्त्रं सहसा नियोज्य ॥ (९८।२)

तस्मिन् वरास्त्रे तु नियुज्यमाने सौमित्रिणा बाणवरे शिताग्रे । (९९।१)

दिशः सचन्द्रार्कमहाग्रहाश्च नभश्च तत्रास ररास चोर्वी ॥ (९९।२)

तं ब्रह्मणो ऽस्त्रेण नियुज्य चापे शरं सुपुङ्खं यमदूतकल्पम् । (१००।१)

सौमित्रिर् इन्द्रारिसुतस्य तस्य ससर्ज बाणं युधि वज्रकल्पम् ॥ (१००।२)

तं लक्ष्मणोत्सृष्टम् अमोघवेगं समापतन्तं ज्वलनप्रकाशम् । (१०१।१)

सुवर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं तदातिकायः समरे ददर्श ॥ (१०१।२)

तं प्रेक्षमाणः सहसातिकायो जघान बाणैर् निशितैर् अनेकैः । (१०२।१)

स सायकस्तस्य सुपर्णवेगस् तदातिवेगेन जगाम पार्श्वम् ॥ (१०२।२)

तम् आगतं प्रेक्ष्य तदातिकायो बाणं प्रदीप्तान्तककालकल्पम् । (१०३।१)

जघान शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः शूलैर् हलैश्चाप्यविपन्नचेष्टः ॥ (१०३।२)

तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणि मोघानि कृत्वा स शरो ऽग्निदीप्तः । (१०४।१)

प्रसह्य तस्यैव किरीटजुष्टं तदातिकायस्य शिरो जहार ॥ (१०४।२)

तच्छिरः सशिरस्त्राणं लक्ष्मणेषुप्रपीडितम् । (१०५।१)

पपात सहसा भूमौ शृङ्गं हिमवतो यथा ॥ (१०५।२)

प्रहर्षयुक्ता बहवस्तु वानराः प्रबुद्धपद्मप्रतिमाननास्तदा । (१०६।१)

अपूजयंल्लक्ष्मणम् इष्टभागिनं हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥ (१०६।२)