Rām, 6, 73
Select a line for its word-by-word analysis.
परेषाम् अहितं वाक्यम् अर्थसाधकम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
pareṣām ahitaṃ vākyam arthasādhakam abravīt ||
राक्षसेन्द्रसुतो ऽप्यत्र भिन्ने दृश्यो भविष्यति ॥ (२।२)
rākṣasendrasuto 'pyatra bhinne dṛśyo bhaviṣyati ||
स त्वम् इन्द्राशनिप्रख्यैः शरैर् अवकिरन् परान् । (३।१)
sa tvam indrāśaniprakhyaiḥ śarair avakiran parān |
अभिद्रवाशु यावद् वै नैतत् कर्म समाप्यते ॥ (३।२)
abhidravāśu yāvad vai naitat karma samāpyate ||
राक्षसाश्च शितैर् बाणैर् असिभिः शक्तितोमरैः । (७।१)
rākṣasāśca śitair bāṇair asibhiḥ śaktitomaraiḥ |
शस्त्रैर् बहुविधाकारैः शितैर् बाणैश्च पादपैः । (९।१)
śastrair bahuvidhākāraiḥ śitair bāṇaiśca pādapaiḥ |
उद्यतैर् गिरिशृङ्गैश्च घोरैर् आकाशम् आवृतम् ॥ (९।२)
udyatair giriśṛṅgaiśca ghorair ākāśam āvṛtam ||
निवेशयन्तः शस्त्राणि चक्रुस्ते सुमहद् भयम् ॥ (१०।२)
niveśayantaḥ śastrāṇi cakruste sumahad bhayam ||
तथैव सकलैर् वृक्षैर् गिरिशृङ्गैश्च वानराः । (११।१)
tathaiva sakalair vṛkṣair giriśṛṅgaiśca vānarāḥ |
अभिजघ्नुर् निजघ्नुश्च समरे राक्षसर्षभान् ॥ (११।२)
abhijaghnur nijaghnuśca samare rākṣasarṣabhān ||
स्वम् अनीकं विषण्णं तु श्रुत्वा शत्रुभिर् अर्दितम् । (१३।१)
svam anīkaṃ viṣaṇṇaṃ tu śrutvā śatrubhir arditam |
उदतिष्ठत दुर्धर्षस् तत्कर्मण्यननुष्ठिते ॥ (१३।२)
udatiṣṭhata durdharṣas tatkarmaṇyananuṣṭhite ||
वृक्षान्धकारान्निष्क्रम्य जातक्रोधः स रावणिः । (१४।१)
vṛkṣāndhakārānniṣkramya jātakrodhaḥ sa rāvaṇiḥ |
आरुरोह रथं सज्जं पूर्वयुक्तं स राक्षसः ॥ (१४।२)
āruroha rathaṃ sajjaṃ pūrvayuktaṃ sa rākṣasaḥ ||
रक्तास्यनयनः क्रूरो बभौ मृत्युर् इवान्तकः ॥ (१५।२)
raktāsyanayanaḥ krūro babhau mṛtyur ivāntakaḥ ||
दृष्ट्वैव तु रथस्थं तं पर्यवर्तत तद् बलम् । (१६।१)
dṛṣṭvaiva tu rathasthaṃ taṃ paryavartata tad balam |
रक्षसां भीमवेगानां लक्ष्मणेन युयुत्सताम् ॥ (१६।२)
rakṣasāṃ bhīmavegānāṃ lakṣmaṇena yuyutsatām ||
तस्मिन् काले तु हनुमान् उद्यम्य सुदुरासदम् । (१७।१)
tasmin kāle tu hanumān udyamya sudurāsadam |
स राक्षसानां तत् सैन्यं कालाग्निर् इव निर्दहन् । (१८।१)
sa rākṣasānāṃ tat sainyaṃ kālāgnir iva nirdahan |
चकार बहुभिर् वृक्षैर् निःसंज्ञं युधि वानरः ॥ (१८।२)
cakāra bahubhir vṛkṣair niḥsaṃjñaṃ yudhi vānaraḥ ||
विध्वंसयन्तं तरसा दृष्ट्वैव पवनात्मजम् । (१९।१)
vidhvaṃsayantaṃ tarasā dṛṣṭvaiva pavanātmajam |
शक्तिभिः शक्तिहस्ताश्च पट्टसैः पट्टसायुधाः ॥ (२०।२)
śaktibhiḥ śaktihastāśca paṭṭasaiḥ paṭṭasāyudhāḥ ||
परिघैश्च गदाभिश्च कुन्तैश्च शुभदर्शनैः । (२१।१)
parighaiśca gadābhiśca kuntaiśca śubhadarśanaiḥ |
शतशश्च शतघ्नीभिर् आयसैर् अपि मुद्गरैः ॥ (२१।२)
śataśaśca śataghnībhir āyasair api mudgaraiḥ ||
घोरैः परशुभिश्चैव भिण्डिपालैश्च राक्षसाः । (२२।१)
ghoraiḥ paraśubhiścaiva bhiṇḍipālaiśca rākṣasāḥ |
मुष्टिभिर् वज्रवेगैश्च तलैर् अशनिसंनिभैः ॥ (२२।२)
muṣṭibhir vajravegaiśca talair aśanisaṃnibhaiḥ ||
अभिजघ्नुः समासाद्य समन्तात् पर्वतोपमम् । (२३।१)
abhijaghnuḥ samāsādya samantāt parvatopamam |
तेषाम् अपि च संक्रुद्धश्चकार कदनं महत् ॥ (२३।२)
teṣām api ca saṃkruddhaścakāra kadanaṃ mahat ||
स ददर्श कपिश्रेष्ठम् अचलोपमम् इन्द्रजित् । (२४।१)
sa dadarśa kapiśreṣṭham acalopamam indrajit |
सूदयानम् अमित्रघ्नम् अमित्रान् पवनात्मजम् ॥ (२४।२)
sūdayānam amitraghnam amitrān pavanātmajam ||
क्षयम् एव हि नः कुर्याद् राक्षसानाम् उपेक्षितः ॥ (२५।२)
kṣayam eva hi naḥ kuryād rākṣasānām upekṣitaḥ ||
इत्युक्तः सारथिस्तेन ययौ यत्र स मारुतिः । (२६।१)
ityuktaḥ sārathistena yayau yatra sa mārutiḥ |
वहन् परमदुर्धर्षं स्थितम् इन्द्रजितं रथे ॥ (२६।२)
vahan paramadurdharṣaṃ sthitam indrajitaṃ rathe ||
सो ऽभ्युपेत्य शरान् खड्गान् पट्टसासिपरश्वधान् । (२७।१)
so 'bhyupetya śarān khaḍgān paṭṭasāsiparaśvadhān |
अभ्यवर्षत दुर्धर्षः कपिमूर्ध्नि स राक्षसः ॥ (२७।२)
abhyavarṣata durdharṣaḥ kapimūrdhni sa rākṣasaḥ ||
तानि शस्त्राणि घोराणि प्रतिगृह्य स मारुतिः । (२८।१)
tāni śastrāṇi ghorāṇi pratigṛhya sa mārutiḥ |
युध्यस्व यदि शूरो ऽसि रावणात्मज दुर्मते । (२९।१)
yudhyasva yadi śūro 'si rāvaṇātmaja durmate |
वायुपुत्रं समासाद्य न जीवन् प्रतियास्यसि ॥ (२९।२)
vāyuputraṃ samāsādya na jīvan pratiyāsyasi ||
बाहुभ्यां सम्प्रयुध्यस्व यदि मे द्वन्द्वम् आहवे । (३०।१)
bāhubhyāṃ samprayudhyasva yadi me dvandvam āhave |
वेगं सहस्व दुर्बुद्धे ततस्त्वं रक्षसां वरः ॥ (३०।२)
vegaṃ sahasva durbuddhe tatastvaṃ rakṣasāṃ varaḥ ||
तम् अप्रतिमसंस्थानैः शरैः शत्रुविदारणैः । (३३।१)
tam apratimasaṃsthānaiḥ śaraiḥ śatruvidāraṇaiḥ |
जीवितान्तकरैर् घोरैः सौमित्रे रावणिं जहि ॥ (३३।२)
jīvitāntakarair ghoraiḥ saumitre rāvaṇiṃ jahi ||
इत्येवम् उक्तस्तु तदा महात्मा विभीषणेनारिविभीषणेन । (३४।१)
ityevam uktastu tadā mahātmā vibhīṣaṇenārivibhīṣaṇena |
ददर्श तं पर्वतसंनिकाशं रथस्थितं भीमबलं दुरासदम् ॥ (३४।२)
dadarśa taṃ parvatasaṃnikāśaṃ rathasthitaṃ bhīmabalaṃ durāsadam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.