Rām, 6, 67
Select a line for its word-by-word analysis.
आदिदेशाथ संक्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम् ॥ (१।२)
ādideśātha saṃkruddho raṇāyendrajitaṃ sutam ||
अदृश्यो दृश्यमानो वा सर्वथा त्वं बलाधिकः ॥ (२।२)
adṛśyo dṛśyamāno vā sarvathā tvaṃ balādhikaḥ ||
त्वम् अप्रतिमकर्माणम् इन्द्रं जयसि संयुगे । (३।१)
tvam apratimakarmāṇam indraṃ jayasi saṃyuge |
किं पुनर् मानुषौ दृष्ट्वा न वधिष्यसि संयुगे ॥ (३।२)
kiṃ punar mānuṣau dṛṣṭvā na vadhiṣyasi saṃyuge ||
तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर् वचः । (४।१)
tathokto rākṣasendreṇa pratigṛhya pitur vacaḥ |
यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकं जुहुवेन्द्रजित् ॥ (४।२)
yajñabhūmau sa vidhivat pāvakaṃ juhuvendrajit ||
जुह्वतश्चापि तत्राग्निं रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः । (५।१)
juhvataścāpi tatrāgniṃ raktoṣṇīṣadharāḥ striyaḥ |
आजग्मुस्तत्र संभ्रान्ता राक्षस्यो यत्र रावणिः ॥ (५।२)
ājagmustatra saṃbhrāntā rākṣasyo yatra rāvaṇiḥ ||
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥ (६।२)
lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā ||
सर्वतो ऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः समन्ततः । (७।१)
sarvato 'gniṃ samāstīrya śarapatraiḥ samantataḥ |
हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयम् उत्थितः ॥ (९।२)
havistat pratijagrāha pāvakaḥ svayam utthitaḥ ||
हुत्वाग्निं तर्पयित्वाथ देवदानवराक्षसान् । (१०।१)
hutvāgniṃ tarpayitvātha devadānavarākṣasān |
आरुरोह रथश्रेष्ठम् अन्तर्धानगतं शुभम् ॥ (१०।२)
āruroha rathaśreṣṭham antardhānagataṃ śubham ||
स वाजिभिश्चतुर्भिस्तु बाणैश्च निशितैर् युतः । (११।१)
sa vājibhiścaturbhistu bāṇaiśca niśitair yutaḥ |
शरैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथः समलंकृतः ॥ (१२।२)
śaraiścandrārdhacandraiśca sa rathaḥ samalaṃkṛtaḥ ||
बभूवेन्द्रजितः केतुर् वैदूर्यसमलंकृतः ॥ (१३।२)
babhūvendrajitaḥ ketur vaidūryasamalaṃkṛtaḥ ||
तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः । (१४।१)
tena cādityakalpena brahmāstreṇa ca pālitaḥ |
सो ऽभिनिर्याय नगराद् इन्द्रजित् समितिंजयः । (१५।१)
so 'bhiniryāya nagarād indrajit samitiṃjayaḥ |
हुत्वाग्निं राक्षसैर् मन्त्रैर् अन्तर्धानगतो ऽब्रवीत् ॥ (१५।२)
hutvāgniṃ rākṣasair mantrair antardhānagato 'bravīt ||
अद्य हत्वाहवे यौ तौ मिथ्या प्रव्रजितौ वने । (१६।१)
adya hatvāhave yau tau mithyā pravrajitau vane |
जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणाधिकम् ॥ (१६।२)
jayaṃ pitre pradāsyāmi rāvaṇāya raṇādhikam ||
कृत्वा निर्वानराम् उर्वीं हत्वा रामं सलक्ष्मणम् । (१७।१)
kṛtvā nirvānarām urvīṃ hatvā rāmaṃ salakṣmaṇam |
करिष्ये परमां प्रीतिम् इत्युक्त्वान्तरधीयत ॥ (१७।२)
kariṣye paramāṃ prītim ityuktvāntaradhīyata ||
तीक्ष्णकार्मुकनाराचैस्तीक्ष्णस्त्विन्द्ररिपू रणे ॥ (१८।२)
tīkṣṇakārmukanārācaistīkṣṇastvindraripū raṇe ||
इमौ ताविति संचिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम् । (२०।१)
imau tāviti saṃcintya sajyaṃ kṛtvā ca kārmukam |
संततानेषुधाराभिः पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ (२०।२)
saṃtatāneṣudhārābhiḥ parjanya iva vṛṣṭimān ||
स तु वैहायसं प्राप्य सरथो रामलक्ष्मणौ । (२१।१)
sa tu vaihāyasaṃ prāpya saratho rāmalakṣmaṇau |
अचक्षुर्विषये तिष्ठन् विव्याध निशितैः शरैः ॥ (२१।२)
acakṣurviṣaye tiṣṭhan vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ||
धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यम् अस्त्रं प्रचक्रतुः ॥ (२२।२)
dhanuṣī saśare kṛtvā divyam astraṃ pracakratuḥ ||
तम् अस्त्रैः सुरसंकाशौ नैव पस्पर्शतुः शरैः ॥ (२३।२)
tam astraiḥ surasaṃkāśau naiva pasparśatuḥ śaraiḥ ||
स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन्नभः । (२४।१)
sa hi dhūmāndhakāraṃ ca cakre pracchādayannabhaḥ |
स रामं सूर्यसंकाशैः शरैर् दत्तवरो भृशम् । (२७।१)
sa rāmaṃ sūryasaṃkāśaiḥ śarair dattavaro bhṛśam |
विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः ॥ (२७।२)
vivyādha samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rāvaṇiḥ ||
तौ हन्यमानौ नाराचैर् धाराभिर् इव पर्वतौ । (२८।१)
tau hanyamānau nārācair dhārābhir iva parvatau |
हेमपुङ्खान्नरव्याघ्रौ तिग्मान्मुमुचतुः शरान् ॥ (२८।२)
hemapuṅkhānnaravyāghrau tigmānmumucatuḥ śarān ||
अन्तरिक्षं समासाद्य रावणिं कङ्कपत्त्रिणः । (२९।१)
antarikṣaṃ samāsādya rāvaṇiṃ kaṅkapattriṇaḥ |
निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस्ते शोणितोक्षिताः ॥ (२९।२)
nikṛtya patagā bhūmau petuste śoṇitokṣitāḥ ||
तान् इषून् पततो भल्लैर् अनेकैर् निचकर्ततुः ॥ (३०।२)
tān iṣūn patato bhallair anekair nicakartatuḥ ||
ततस्ततो दाशरथी ससृजाते ऽस्त्रम् उत्तमम् ॥ (३१।२)
tatastato dāśarathī sasṛjāte 'stram uttamam ||
विव्याध तौ दाशरथी लघ्वस्त्रो निशितैः शरैः ॥ (३२।२)
vivyādha tau dāśarathī laghvastro niśitaiḥ śaraiḥ ||
तेनातिविद्धौ तौ वीरौ रुक्मपुङ्खैः सुसंहतैः । (३३।१)
tenātividdhau tau vīrau rukmapuṅkhaiḥ susaṃhataiḥ |
नास्य वेद गतिं कश्चिन् न च रूपं धनुः शरान् । (३४।१)
nāsya veda gatiṃ kaścin na ca rūpaṃ dhanuḥ śarān |
न चान्यद् विदितं किंचित् सूर्यस्येवाभ्रसंप्लवे ॥ (३४।२)
na cānyad viditaṃ kiṃcit sūryasyevābhrasaṃplave ||
लक्ष्मणस्तु सुसंक्रुद्धो भ्रातरं वाक्यम् अब्रवीत् । (३६।१)
lakṣmaṇastu susaṃkruddho bhrātaraṃ vākyam abravīt |
ब्राह्मम् अस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ (३६।२)
brāhmam astraṃ prayokṣyāmi vadhārthaṃ sarvarakṣasām ||
नैकस्य हेतो रक्षांसि पृथिव्यां हन्तुम् अर्हसि ॥ (३७।२)
naikasya heto rakṣāṃsi pṛthivyāṃ hantum arhasi ||
अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम् । (३८।१)
ayudhyamānaṃ pracchannaṃ prāñjaliṃ śaraṇāgatam |
पलायन्तं प्रमत्तं वा न त्वं हन्तुम् इहार्हसि ॥ (३८।२)
palāyantaṃ pramattaṃ vā na tvaṃ hantum ihārhasi ||
आदेक्ष्यावो महावेगान् अस्त्रान् आशीविषोपमान् ॥ (३९।२)
ādekṣyāvo mahāvegān astrān āśīviṣopamān ||
तम् एनं मायिनं क्षुद्रम् अन्तर्हितरथं बलात् । (४०।१)
tam enaṃ māyinaṃ kṣudram antarhitarathaṃ balāt |
राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ (४०।२)
rākṣasaṃ nihaniṣyanti dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ ||
यद्येष भूमिं विशते दिवं वा रसातलं वापि नभस्तलं वा । (४१।१)
yadyeṣa bhūmiṃ viśate divaṃ vā rasātalaṃ vāpi nabhastalaṃ vā |
एवं निगूढो ऽपि ममास्त्रदग्धः पतिष्यते भूमितले गतासुः ॥ (४१।२)
evaṃ nigūḍho 'pi mamāstradagdhaḥ patiṣyate bhūmitale gatāsuḥ ||
इत्येवम् उक्त्वा वचनं महात्मा रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर् वृतः । (४२।१)
ityevam uktvā vacanaṃ mahātmā raghupravīraḥ plavagarṣabhair vṛtaḥ |
वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मणस् तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते ॥ (४२।२)
vadhāya raudrasya nṛśaṃsakarmaṇas tadā mahātmā tvaritaṃ nirīkṣate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.