Rām, 1, 69
Select a line for its word-by-word analysis.
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः शतानन्दं पुरोहितम् ॥ (१।२)
uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ śatānandaṃ purohitam ||
कुशध्वज इति ख्यातः पुरीम् अध्यवसच् छुभाम् ॥ (२।२)
kuśadhvaja iti khyātaḥ purīm adhyavasac chubhām ||
वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्न् इक्षुमतीं नदीम् । (३।१)
vāryāphalakaparyantāṃ pibann ikṣumatīṃ nadīm |
सांकाश्यां पुण्यसंकाशां विमानम् इव पुष्पकम् ॥ (३।२)
sāṃkāśyāṃ puṇyasaṃkāśāṃ vimānam iva puṣpakam ||
तम् अहं द्रष्टुम् इच्छामि यज्ञगोप्ता स मे मतः । (४।१)
tam ahaṃ draṣṭum icchāmi yajñagoptā sa me mataḥ |
प्रीतिं सो ऽपि महातेजा इमां भोक्ता मया सह ॥ (४।२)
prītiṃ so 'pi mahātejā imāṃ bhoktā mayā saha ||
शासनात् तु नरेन्द्रस्य प्रययुः शीघ्रवाजिभिः । (५।१)
śāsanāt tu narendrasya prayayuḥ śīghravājibhiḥ |
समानेतुं नरव्याघ्रं विष्णुम् इन्द्राज्ञया यथा ॥ (५।२)
samānetuṃ naravyāghraṃ viṣṇum indrājñayā yathā ||
सो ऽभिवाद्य शतानन्दं राजानं चापि धार्मिकम् ॥ (७।२)
so 'bhivādya śatānandaṃ rājānaṃ cāpi dhārmikam ||
उपविष्टाव् उभौ तौ तु भ्रातराव् अमितौजसौ ॥ (८।२)
upaviṣṭāv ubhau tau tu bhrātarāv amitaujasau ||
प्रेषयामासतुर् वीरौ मन्त्रिश्रेष्ठं सुदामनम् । (९।१)
preṣayāmāsatur vīrau mantriśreṣṭhaṃ sudāmanam |
गच्छ मन्त्रिपते शीघ्रम् ऐक्ष्वाकम् अमितप्रभम् । (९।२)
gaccha mantripate śīghram aikṣvākam amitaprabham |
आत्मजैः सह दुर्धर्षम् आनयस्व समन्त्रिणम् ॥ (९।३)
ātmajaiḥ saha durdharṣam ānayasva samantriṇam ||
औपकार्यां स गत्वा तु रघूणां कुलवर्धनम् । (१०।१)
aupakāryāṃ sa gatvā tu raghūṇāṃ kulavardhanam |
ददर्श शिरसा चैनम् अभिवाद्येदम् अब्रवीत् ॥ (१०।२)
dadarśa śirasā cainam abhivādyedam abravīt ||
स त्वां द्रष्टुं व्यवसितः सोपाध्यायपुरोहितम् ॥ (११।२)
sa tvāṃ draṣṭuṃ vyavasitaḥ sopādhyāyapurohitam ||
मन्त्रिश्रेष्ठवचः श्रुत्वा राजा सर्षिगणस् तदा । (१२।१)
mantriśreṣṭhavacaḥ śrutvā rājā sarṣigaṇas tadā |
स राजा मन्त्रिसहितः सोपाध्यायः सबान्धवः । (१३।१)
sa rājā mantrisahitaḥ sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ |
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो वैदेहम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१३।२)
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho vaideham idam abravīt ||
वक्ता सर्वेषु कृत्येषु वसिष्ठो भगवान् ऋषिः ॥ (१४।२)
vaktā sarveṣu kṛtyeṣu vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ ||
विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः सह सर्वैर् महर्षिभिः । (१५।१)
viśvāmitrābhyanujñātaḥ saha sarvair maharṣibhiḥ |
एष वक्ष्यति धर्मात्मा वसिष्ठो मे यथाक्रमम् ॥ (१५।२)
eṣa vakṣyati dharmātmā vasiṣṭho me yathākramam ||
तूष्णींभूते दशरथे वसिष्ठो भगवान् ऋषिः । (१६।१)
tūṣṇīṃbhūte daśarathe vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ |
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वैदेहं सपुरोहितम् ॥ (१६।२)
uvāca vākyaṃ vākyajño vaidehaṃ sapurohitam ||
अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः । (१७।१)
avyaktaprabhavo brahmā śāśvato nitya avyayaḥ |
तस्मान् मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ॥ (१७।२)
tasmān marīciḥ saṃjajñe marīceḥ kaśyapaḥ sutaḥ ||
विवस्वान् कश्यपाज् जज्ञे मनुर् वैवस्वतः स्मृतः । (१८।१)
vivasvān kaśyapāj jajñe manur vaivasvataḥ smṛtaḥ |
मनुः प्रजापतिः पूर्वम् इक्ष्वाकुस् तु मनोः सुतः ॥ (१८।२)
manuḥ prajāpatiḥ pūrvam ikṣvākus tu manoḥ sutaḥ ||
तम् इक्ष्वाकुम् अयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् । (१९।१)
tam ikṣvākum ayodhyāyāṃ rājānaṃ viddhi pūrvakam |
इक्ष्वाकोस् तु सुतः श्रीमान् विकुक्षिर् उदपद्यत ॥ (१९।२)
ikṣvākos tu sutaḥ śrīmān vikukṣir udapadyata ||
विकुक्षेस् तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् । (२०।१)
vikukṣes tu mahātejā bāṇaḥ putraḥ pratāpavān |
अनरण्यात् पृथुर् जज्ञे त्रिशङ्कुस् तु पृथोः सुतः । (२१।१)
anaraṇyāt pṛthur jajñe triśaṅkus tu pṛthoḥ sutaḥ |
त्रिशङ्कोर् अभवत् पुत्रो धुन्धुमारो महायशाः ॥ (२१।२)
triśaṅkor abhavat putro dhundhumāro mahāyaśāḥ ||
युवनाश्वसुतः श्रीमान् मान्धाता पृथिवीपतिः ॥ (२२।२)
yuvanāśvasutaḥ śrīmān māndhātā pṛthivīpatiḥ ||
मान्धातुस् तु सुतः श्रीमान् सुसंधिर् उदपद्यत । (२३।१)
māndhātus tu sutaḥ śrīmān susaṃdhir udapadyata |
सुसंधेर् अपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् ॥ (२३।२)
susaṃdher api putrau dvau dhruvasaṃdhiḥ prasenajit ||
यशस्वी ध्रुवसंधेस् तु भरतो नाम नामतः । (२४।१)
yaśasvī dhruvasaṃdhes tu bharato nāma nāmataḥ |
दिलीपो ऽंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः । (२६।१)
dilīpo 'ṃśumataḥ putro dilīpasya bhagīrathaḥ |
भगीरथात् ककुत्स्थश् च ककुत्स्थस्य रघुस् तथा ॥ (२६।२)
bhagīrathāt kakutsthaś ca kakutsthasya raghus tathā ||
रघोस् तु पुत्रस् तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः । (२७।१)
raghos tu putras tejasvī pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ |
कल्माषपादो ह्य् अभवत् तस्माज् जातस् तु शङ्खणः ॥ (२७।२)
kalmāṣapādo hy abhavat tasmāj jātas tu śaṅkhaṇaḥ ||
सुदर्शनः शङ्खणस्य अग्निवर्णः सुदर्शनात् । (२८।१)
sudarśanaḥ śaṅkhaṇasya agnivarṇaḥ sudarśanāt |
शीघ्रगस् त्व् अग्निवर्णस्य शीघ्रगस्य मरुः सुतः ॥ (२८।२)
śīghragas tv agnivarṇasya śīghragasya maruḥ sutaḥ ||
मरोः प्रशुश्रुकस् त्व् आसीद् अम्बरीषः प्रशुश्रुकात् । (२९।१)
maroḥ praśuśrukas tv āsīd ambarīṣaḥ praśuśrukāt |
अम्बरीषस्य पुत्रो ऽभून् नहुषः पृथिवीपतिः ॥ (२९।२)
ambarīṣasya putro 'bhūn nahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ ||
तस्माद् दशरथाज् जातौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ (३०।३)
tasmād daśarathāj jātau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||
रामलक्ष्मणयोर् अर्थे त्वत्सुते वरये नृप । (३२।१)
rāmalakṣmaṇayor arthe tvatsute varaye nṛpa |
सदृशाभ्यां नरश्रेष्ठ सदृशे दातुम् अर्हसि ॥ (३२।२)
sadṛśābhyāṃ naraśreṣṭha sadṛśe dātum arhasi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.