Rām, 6, 18
Select a line for its word-by-word analysis.
तांस्तु ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रेक्षमाणस्य यूथपान् । (१।१)
tāṃstu te 'haṃ pravakṣyāmi prekṣamāṇasya yūthapān |
राघवार्थे पराक्रान्ता ये न रक्षन्ति जीवितम् ॥ (१।२)
rāghavārthe parākrāntā ye na rakṣanti jīvitam ||
स्निग्धा यस्य बहुश्यामा वाला लाङ्गूलम् आश्रिताः । (२।१)
snigdhā yasya bahuśyāmā vālā lāṅgūlam āśritāḥ |
ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ (२।२)
tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ ||
पृथिव्यां चानुकृष्यन्ते हरो नामैष यूथपः ॥ (३।२)
pṛthivyāṃ cānukṛṣyante haro nāmaiṣa yūthapaḥ ||
यं पृष्ठतो ऽनुगच्छन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः । (४।१)
yaṃ pṛṣṭhato 'nugacchanti śataśo 'tha sahasraśaḥ |
आकाङ्क्षते त्वां संग्रामे जेतुं परपुरंजय ॥ (५।२)
ākāṅkṣate tvāṃ saṃgrāme jetuṃ parapuraṃjaya ||
नीलान् इव महामेघांस्तिष्ठतो यांस्तु पश्यसि । (६।१)
nīlān iva mahāmeghāṃstiṣṭhato yāṃstu paśyasi |
नखदंष्ट्रायुधान् वीरांस्तीक्ष्णकोपान् भयावहान् । (७।१)
nakhadaṃṣṭrāyudhān vīrāṃstīkṣṇakopān bhayāvahān |
असंख्येयान् अनिर्देश्यान् परं पारम् इवोदधेः ॥ (७।२)
asaṃkhyeyān anirdeśyān paraṃ pāram ivodadheḥ ||
एते त्वाम् अभिवर्तन्ते राजन्न् ऋक्षाः सुदारुणाः ॥ (८।२)
ete tvām abhivartante rājann ṛkṣāḥ sudāruṇāḥ ||
एषां मध्ये स्थितो राजन् भीमाक्षो भीमदर्शनः । (९।१)
eṣāṃ madhye sthito rājan bhīmākṣo bhīmadarśanaḥ |
ऋक्षवन्तं गिरिश्रेष्ठम् अध्यास्ते नर्मदां पिबन् । (१०।१)
ṛkṣavantaṃ giriśreṣṭham adhyāste narmadāṃ piban |
सर्वर्क्षाणाम् अधिपतिर् धूम्रो नामैष यूथपः ॥ (१०।२)
sarvarkṣāṇām adhipatir dhūmro nāmaiṣa yūthapaḥ ||
यवीयान् अस्य तु भ्राता पश्यैनं पर्वतोपमम् । (११।१)
yavīyān asya tu bhrātā paśyainaṃ parvatopamam |
भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस्तु पराक्रमे ॥ (११।२)
bhrātrā samāno rūpeṇa viśiṣṭastu parākrame ||
प्रशान्तो गुरुवर्ती च सम्प्रहारेष्वमर्षणः ॥ (१२।२)
praśānto guruvartī ca samprahāreṣvamarṣaṇaḥ ||
आरुह्य पर्वताग्रेभ्यो महाभ्रविपुलाः शिलाः । (१४।१)
āruhya parvatāgrebhyo mahābhravipulāḥ śilāḥ |
मुञ्चन्ति विपुलाकारा न मृत्योर् उद्विजन्ति च ॥ (१४।२)
muñcanti vipulākārā na mṛtyor udvijanti ca ||
यं त्वेनम् अभिसंरब्धं प्लवमानम् इव स्थितम् । (१६।१)
yaṃ tvenam abhisaṃrabdhaṃ plavamānam iva sthitam |
प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थितं यूथपयूथपम् ॥ (१६।२)
prekṣante vānarāḥ sarve sthitaṃ yūthapayūthapam ||
एष राजन् सहस्राक्षं पर्युपास्ते हरीश्वरः । (१७।१)
eṣa rājan sahasrākṣaṃ paryupāste harīśvaraḥ |
यः स्थितं योजने शैलं गच्छन् पार्श्वेन सेवते । (१८।१)
yaḥ sthitaṃ yojane śailaṃ gacchan pārśvena sevate |
ऊर्ध्वं तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम् ॥ (१८।२)
ūrdhvaṃ tathaiva kāyena gataḥ prāpnoti yojanam ||
येन युद्धं तदा दत्तं रणे शक्रस्य धीमता । (२०।१)
yena yuddhaṃ tadā dattaṃ raṇe śakrasya dhīmatā |
पराजयश्च न प्राप्तः सो ऽयं यूथपयूथपः । (२०।२)
parājayaśca na prāptaḥ so 'yaṃ yūthapayūthapaḥ |
एष गन्धर्वकन्यायाम् उत्पन्नः कृष्णवर्त्मना । (२१।१)
eṣa gandharvakanyāyām utpannaḥ kṛṣṇavartmanā |
पुरा देवासुरे युद्धे साह्यार्थं त्रिदिवौकसाम् ॥ (२१।२)
purā devāsure yuddhe sāhyārthaṃ tridivaukasām ||
यो राजा पर्वतेन्द्राणां बहुकिंनरसेविनाम् ॥ (२२।२)
yo rājā parvatendrāṇāṃ bahukiṃnarasevinām ||
विहारसुखदो नित्यं भ्रातुस्ते राक्षसाधिप । (२३।१)
vihārasukhado nityaṃ bhrātuste rākṣasādhipa |
तत्रैष वसति श्रीमान् बलवान् वानरर्षभः । (२३।२)
tatraiṣa vasati śrīmān balavān vānararṣabhaḥ |
युद्धेष्वकत्थनो नित्यं क्रथनो नाम यूथपः ॥ (२३।३)
yuddheṣvakatthano nityaṃ krathano nāma yūthapaḥ ||
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ (२४।२)
eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum ||
यो गङ्गाम् अनु पर्येति त्रासयन् हस्तियूथपान् । (२५।१)
yo gaṅgām anu paryeti trāsayan hastiyūthapān |
हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरम् अनुस्मरन् ॥ (२५।२)
hastināṃ vānarāṇāṃ ca pūrvavairam anusmaran ||
एष दुर्मर्षणो राजन् प्रमाथी नाम यूथपः ॥ (२८।२)
eṣa durmarṣaṇo rājan pramāthī nāma yūthapaḥ ||
शतं शतसहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतुबन्धनम् ॥ (३०।२)
śataṃ śatasahasrāṇi dṛṣṭvā vai setubandhanam ||
परिवार्याभिवर्तन्ते लङ्कां मर्दितुम् ओजसा ॥ (३१।२)
parivāryābhivartante laṅkāṃ marditum ojasā ||
यं सूर्यतुल्यवर्णाभम् अनुपर्येति पर्वतम् ॥ (३२।२)
yaṃ sūryatulyavarṇābham anuparyeti parvatam ||
यस्य भासा सदा भान्ति तद्वर्णा मृगपक्षिणः । (३३।१)
yasya bhāsā sadā bhānti tadvarṇā mṛgapakṣiṇaḥ |
यस्य प्रस्थं महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः ॥ (३३।२)
yasya prasthaṃ mahātmāno na tyajanti maharṣayaḥ ||
षष्टिर् गिरिसहस्राणां रम्याः काञ्चनपर्वताः । (३५।१)
ṣaṣṭir girisahasrāṇāṃ ramyāḥ kāñcanaparvatāḥ |
तेषां मध्ये गिरिवरस्त्वम् इवानघ रक्षसाम् ॥ (३५।२)
teṣāṃ madhye girivarastvam ivānagha rakṣasām ||
तत्रैते कपिलाः श्वेतास्ताम्रास्या मधुपिङ्गलाः । (३६।१)
tatraite kapilāḥ śvetāstāmrāsyā madhupiṅgalāḥ |
निवसन्त्युत्तमगिरौ तीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः ॥ (३६।२)
nivasantyuttamagirau tīkṣṇadaṃṣṭrānakhāyudhāḥ ||
सिंहा इव चतुर्दंष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः । (३७।१)
siṃhā iva caturdaṃṣṭrā vyāghrā iva durāsadāḥ |
एष चैषाम् अधिपतिर् मध्ये तिष्ठति वीर्यवान् । (३९।१)
eṣa caiṣām adhipatir madhye tiṣṭhati vīryavān |
नाम्ना पृथिव्यां विख्यातो राजञ् शतबलीति यः । (३९।२)
nāmnā pṛthivyāṃ vikhyāto rājañ śatabalīti yaḥ |
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ (३९।३)
eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum ||
तथान्ये वानरश्रेष्ठा विन्ध्यपर्वतवासिनः । (४१।१)
tathānye vānaraśreṣṭhā vindhyaparvatavāsinaḥ |
न शक्यन्ते बहुत्वात् तु संख्यातुं लघुविक्रमाः ॥ (४१।२)
na śakyante bahutvāt tu saṃkhyātuṃ laghuvikramāḥ ||
सर्वे महाराज महाप्रभावाः सर्वे महाशैलनिकाशकायाः । (४२।१)
sarve mahārāja mahāprabhāvāḥ sarve mahāśailanikāśakāyāḥ |
सर्वे समर्थाः पृथिवीं क्षणेन कर्तुं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम् ॥ (४२।२)
sarve samarthāḥ pṛthivīṃ kṣaṇena kartuṃ pravidhvastavikīrṇaśailām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.