Rām, 5, 53
Select a line for its word-by-word analysis.
संदीप्यमानां विध्वस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम् । (१।१)
saṃdīpyamānāṃ vidhvastāṃ trastarakṣogaṇāṃ purīm |
तस्याभूत् सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत । (२।१)
tasyābhūt sumahāṃstrāsaḥ kutsā cātmanyajāyata |
लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतम् इदं मया ॥ (२।२)
laṅkāṃ pradahatā karma kiṃsvit kṛtam idaṃ mayā ||
धन्यास्ते पुरुषश्रेष्ठा ये बुद्ध्या कोपम् उत्थितम् । (३।१)
dhanyāste puruṣaśreṣṭhā ye buddhyā kopam utthitam |
निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तम् अग्निम् इवाम्भसा ॥ (३।२)
nirundhanti mahātmāno dīptam agnim ivāmbhasā ||
यदि दग्धा त्वियं लङ्का नूनम् आर्यापि जानकी । (४।१)
yadi dagdhā tviyaṃ laṅkā nūnam āryāpi jānakī |
दग्धा तेन मया भर्तुर् हतं कार्यम् अजानता ॥ (४।२)
dagdhā tena mayā bhartur hataṃ kāryam ajānatā ||
यदर्थम् अयम् आरम्भस्तत् कार्यम् अवसादितम् । (५।१)
yadartham ayam ārambhastat kāryam avasāditam |
ईषत्कार्यम् इदं कार्यं कृतम् आसीन्न संशयः । (६।१)
īṣatkāryam idaṃ kāryaṃ kṛtam āsīnna saṃśayaḥ |
विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते । (७।१)
vinaṣṭā jānakī vyaktaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate |
लङ्कायाः कश्चिद् उद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥ (७।२)
laṅkāyāḥ kaścid uddeśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī ||
यदि तद् विहतं कार्यं मया प्रज्ञाविपर्ययात् । (८।१)
yadi tad vihataṃ kāryaṃ mayā prajñāviparyayāt |
कथं हि जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः । (१०।१)
kathaṃ hi jīvatā śakyo mayā draṣṭuṃ harīśvaraḥ |
तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना ॥ (१०।२)
tau vā puruṣaśārdūlau kāryasarvasvaghātinā ||
मया खलु तद् एवेदं रोषदोषात् प्रदर्शितम् । (११।१)
mayā khalu tad evedaṃ roṣadoṣāt pradarśitam |
प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपित्वम् अनवस्थितम् ॥ (११।२)
prathitaṃ triṣu lokeṣu kapitvam anavasthitam ||
धिग् अस्तु राजसं भावम् अनीशम् अनवस्थितम् । (१२।१)
dhig astu rājasaṃ bhāvam anīśam anavasthitam |
विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनशिष्यतः । (१३।१)
vinaṣṭāyāṃ tu sītāyāṃ tāvubhau vinaśiṣyataḥ |
तयोर् विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर् विनशिष्यति ॥ (१३।२)
tayor vināśe sugrīvaḥ sabandhur vinaśiṣyati ||
एतद् एव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः । (१४।१)
etad eva vacaḥ śrutvā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम् ॥ (१४।२)
dharmātmā sahaśatrughnaḥ kathaṃ śakṣyati jīvitum ||
इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशम् असंशयम् । (१५।१)
ikṣvākuvaṃśe dharmiṣṭhe gate nāśam asaṃśayam |
भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः शोकसंतापपीडिताः ॥ (१५।२)
bhaviṣyanti prajāḥ sarvāḥ śokasaṃtāpapīḍitāḥ ||
तद् अहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसंग्रहः । (१६।१)
tad ahaṃ bhāgyarahito luptadharmārthasaṃgrahaḥ |
पूर्वम् अप्युपलब्धानि साक्षात् पुनर् अचिन्तयत् ॥ (१७।२)
pūrvam apyupalabdhāni sākṣāt punar acintayat ||
न नशिष्यति कल्याणी नाग्निर् अग्नौ प्रवर्तते ॥ (१८।२)
na naśiṣyati kalyāṇī nāgnir agnau pravartate ||
न हि धर्मात्मनस्तस्य भार्याम् अमिततेजसः । (१९।१)
na hi dharmātmanastasya bhāryām amitatejasaḥ |
स्वचारित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुम् अर्हति पावकः ॥ (१९।२)
svacāritrābhiguptāṃ tāṃ spraṣṭum arhati pāvakaḥ ||
त्रयाणां भरतादीनां भ्रातॄणां देवता च या । (२१।१)
trayāṇāṃ bharatādīnāṃ bhrātṝṇāṃ devatā ca yā |
यद् वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुर् अव्ययः । (२२।१)
yad vā dahanakarmāyaṃ sarvatra prabhur avyayaḥ |
न मे दहति लाङ्गूलं कथम् आर्यां प्रधक्ष्यति ॥ (२२।२)
na me dahati lāṅgūlaṃ katham āryāṃ pradhakṣyati ||
अपि सा निर्दहेद् अग्निं न ताम् अग्निः प्रधक्ष्यति ॥ (२३।२)
api sā nirdahed agniṃ na tām agniḥ pradhakṣyati ||
स तथा चिन्तयंस्तत्र देव्या धर्मपरिग्रहम् । (२४।१)
sa tathā cintayaṃstatra devyā dharmaparigraham |
शुश्राव हनुमान् वाक्यं चारणानां महात्मनाम् ॥ (२४।२)
śuśrāva hanumān vākyaṃ cāraṇānāṃ mahātmanām ||
अग्निं विसृजताभीक्ष्णं भीमं राक्षससद्मनि ॥ (२५।२)
agniṃ visṛjatābhīkṣṇaṃ bhīmaṃ rākṣasasadmani ||
जानकी न च दग्धेति विस्मयो ऽद्भुत एव नः ॥ (२६।२)
jānakī na ca dagdheti vismayo 'dbhuta eva naḥ ||
स निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः । (२७।१)
sa nimittaiśca dṛṣṭārthaiḥ kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ |
ततः कपिः प्राप्तमनोरथार्थस् ताम् अक्षतां राजसुतां विदित्वा । (२८।१)
tataḥ kapiḥ prāptamanorathārthas tām akṣatāṃ rājasutāṃ viditvā |
प्रत्यक्षतस्तां पुनर् एव दृष्ट्वा प्रतिप्रयाणाय मतिं चकार ॥ (२८।२)
pratyakṣatastāṃ punar eva dṛṣṭvā pratiprayāṇāya matiṃ cakāra ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.