Rām, 7, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
अवर्षन्न् इषुवर्षेण वर्षेणाद्रिम् इवाम्बुदाः ॥ (१।२)
avarṣann iṣuvarṣeṇa varṣeṇādrim ivāmbudāḥ ||
श्यामावदातस्तैर् विष्णुर् नीलैर् नक्तंचरोत्तमैः । (२।१)
śyāmāvadātastair viṣṇur nīlair naktaṃcarottamaiḥ |
हरिं विशन्ति स्म शरा लोकास्तम् इव पर्यये ॥ (४।२)
hariṃ viśanti sma śarā lokāstam iva paryaye ||
स्यन्दनैः स्यन्दनगता गजैश्च गजधूर्गताः । (५।१)
syandanaiḥ syandanagatā gajaiśca gajadhūrgatāḥ |
अश्वारोहाः सदश्वैश्च पादाताश्चाम्बरे चराः ॥ (५।२)
aśvārohāḥ sadaśvaiśca pādātāścāmbare carāḥ ||
राक्षसेन्द्रा गिरिनिभाः शरशक्त्यृष्टितोमरैः । (६।१)
rākṣasendrā girinibhāḥ śaraśaktyṛṣṭitomaraiḥ |
निरुच्छ्वासं हरिं चक्रुः प्राणायाम इव द्विजम् ॥ (६।२)
nirucchvāsaṃ hariṃ cakruḥ prāṇāyāma iva dvijam ||
शार्ङ्गम् आयम्य गात्राणि राक्षसानां महाहवे ॥ (७।२)
śārṅgam āyamya gātrāṇi rākṣasānāṃ mahāhave ||
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैर् वज्रवक्त्रैर् मनोजवैः । (८।१)
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair vajravaktrair manojavaiḥ |
विद्राव्य शरवर्षं तं वर्षं वायुर् इवोत्थितम् । (९।१)
vidrāvya śaravarṣaṃ taṃ varṣaṃ vāyur ivotthitam |
पाञ्चजन्यं महाशङ्खं प्रदध्मौ पुरुषोत्तमः ॥ (९।२)
pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ pradadhmau puruṣottamaḥ ||
सो ऽम्बुजो हरिणा ध्मातः सर्वप्राणेन शङ्खराट् । (१०।१)
so 'mbujo hariṇā dhmātaḥ sarvaprāṇena śaṅkharāṭ |
शङ्खराजरवः सो ऽथ त्रासयामास राक्षसान् । (११।१)
śaṅkharājaravaḥ so 'tha trāsayāmāsa rākṣasān |
न शेकुर् अश्वाः संस्थातुं विमदाः कुञ्जराभवन् । (१२।१)
na śekur aśvāḥ saṃsthātuṃ vimadāḥ kuñjarābhavan |
स्यन्दनेभ्यश्च्युता योधाः शङ्खरावितदुर्बलाः ॥ (१२।२)
syandanebhyaścyutā yodhāḥ śaṅkharāvitadurbalāḥ ||
शार्ङ्गचापविनिर्मुक्ता वज्रतुल्याननाः शराः । (१३।१)
śārṅgacāpavinirmuktā vajratulyānanāḥ śarāḥ |
विदार्य तानि रक्षांसि सुपुङ्खा विविशुः क्षितिम् ॥ (१३।२)
vidārya tāni rakṣāṃsi supuṅkhā viviśuḥ kṣitim ||
भिद्यमानाः शरैश्चान्ये नारायणधनुश्च्युतैः । (१४।१)
bhidyamānāḥ śaraiścānye nārāyaṇadhanuścyutaiḥ |
व्रणैर् व्रणकरारीणाम् अधोक्षजशरोद्भवैः । (१५।१)
vraṇair vraṇakarārīṇām adhokṣajaśarodbhavaiḥ |
असृक् क्षरन्ति धाराभिः स्वर्णधाराम् इवाचलाः ॥ (१५।२)
asṛk kṣaranti dhārābhiḥ svarṇadhārām ivācalāḥ ||
राक्षसानां रवांश्चापि ग्रसते वैष्णवो रवः ॥ (१६।२)
rākṣasānāṃ ravāṃścāpi grasate vaiṣṇavo ravaḥ ||
पर्वताद् इव नागेन्द्रा वार्योघा इव चाम्बुदात् ॥ (१७।२)
parvatād iva nāgendrā vāryoghā iva cāmbudāt ||
तथा बाणा विनिर्मुक्ताः शार्ङ्गान्नारायणेरिताः । (१८।१)
tathā bāṇā vinirmuktāḥ śārṅgānnārāyaṇeritāḥ |
निर्धावन्तीषवस्तूर्णं शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (१८।२)
nirdhāvantīṣavastūrṇaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
द्विरदेन यथा व्याघ्रा व्याघ्रेण द्वीपिनो यथा ॥ (१९।२)
dviradena yathā vyāghrā vyāghreṇa dvīpino yathā ||
द्वीपिना च यथा श्वानः शुना मार्जारका यथा । (२०।१)
dvīpinā ca yathā śvānaḥ śunā mārjārakā yathā |
मार्जारेण यथा सर्पाः सर्पेण च यथाखवः ॥ (२०।२)
mārjāreṇa yathā sarpāḥ sarpeṇa ca yathākhavaḥ ||
तथा ते राक्षसा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना । (२१।१)
tathā te rākṣasā yuddhe viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
द्रवन्ति द्राविताश्चैव शायिताश्च महीतले ॥ (२१।२)
dravanti drāvitāścaiva śāyitāśca mahītale ||
ययौ लङ्काम् अभिमुखं प्रभग्नं राक्षसं बलम् ॥ (२३।२)
yayau laṅkām abhimukhaṃ prabhagnaṃ rākṣasaṃ balam ||
उत्क्षिप्य हेमाभरणं करं करम् इव द्विपः । (२५।१)
utkṣipya hemābharaṇaṃ karaṃ karam iva dvipaḥ |
सुमालेर् नर्दतस्तस्य शिरो ज्वलितकुण्डलम् । (२६।१)
sumāler nardatastasya śiro jvalitakuṇḍalam |
चिछेद यन्तुर् अश्वाश्च भ्रान्तास्तस्य तु रक्षसः ॥ (२६।२)
cicheda yantur aśvāśca bhrāntāstasya tu rakṣasaḥ ||
तैर् अश्वैर् भ्राम्यते भ्रान्तैः सुमाली राक्षसेश्वरः । (२७।१)
tair aśvair bhrāmyate bhrāntaiḥ sumālī rākṣaseśvaraḥ |
इन्द्रियाश्वैर् यथा भ्रान्तैर् धृतिहीनो यथा नरः ॥ (२७।२)
indriyāśvair yathā bhrāntair dhṛtihīno yathā naraḥ ||
माली चाभ्यद्रवद् युद्धे प्रगृह्य सशरं धनुः । (२८।१)
mālī cābhyadravad yuddhe pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ |
मालेर् धनुश्च्युता बाणाः कार्तस्वरविभूषिताः । (२८।२)
māler dhanuścyutā bāṇāḥ kārtasvaravibhūṣitāḥ |
विविशुर् हरिम् आसाद्य क्रौञ्चं पत्ररथा इव ॥ (२८।३)
viviśur harim āsādya krauñcaṃ patrarathā iva ||
अर्द्यमानः शरैः सो ऽथ मालिमुक्तैः सहस्रशः । (२९।१)
ardyamānaḥ śaraiḥ so 'tha mālimuktaiḥ sahasraśaḥ |
चुक्षुभे न रणे विष्णुर् जितेन्द्रिय इवाधिभिः ॥ (२९।२)
cukṣubhe na raṇe viṣṇur jitendriya ivādhibhiḥ ||
अथ मौर्वीस्वनं कृत्वा भगवान् भूतभावनः । (३०।१)
atha maurvīsvanaṃ kṛtvā bhagavān bhūtabhāvanaḥ |
ते मालिदेहम् आसाद्य वज्रविद्युत्प्रभाः शराः । (३१।१)
te mālideham āsādya vajravidyutprabhāḥ śarāḥ |
मालिनं विमुखं कृत्वा मालिमौलिं हरिर् बलात् । (३२।१)
mālinaṃ vimukhaṃ kṛtvā mālimauliṃ harir balāt |
रथं च सध्वजं चापं वाजिनश्च न्यपातयत् ॥ (३२।२)
rathaṃ ca sadhvajaṃ cāpaṃ vājinaśca nyapātayat ||
विरथस्तु गदां गृह्य माली नक्तंचरोत्तमः । (३३।१)
virathastu gadāṃ gṛhya mālī naktaṃcarottamaḥ |
ललाटदेशे ऽभ्यहनद् वज्रेणेन्द्रो यथाचलम् ॥ (३४।२)
lalāṭadeśe 'bhyahanad vajreṇendro yathācalam ||
रणात् पराङ्मुखं देवं कृतवान् वेदनातुरः ॥ (३५।२)
raṇāt parāṅmukhaṃ devaṃ kṛtavān vedanāturaḥ ||
रक्षसां नदतां नादं श्रुत्वा हरिहयानुजः । (३७।१)
rakṣasāṃ nadatāṃ nādaṃ śrutvā harihayānujaḥ |
पराङ्मुखो ऽप्युत्ससर्ज चक्रं मालिजिघांसया ॥ (३७।२)
parāṅmukho 'pyutsasarja cakraṃ mālijighāṃsayā ||
तत् सूर्यमण्डलाभासं स्वभासा भासयन्नभः । (३८।१)
tat sūryamaṇḍalābhāsaṃ svabhāsā bhāsayannabhaḥ |
कालचक्रनिभं चक्रं मालेः शीर्षम् अपातयत् ॥ (३८।२)
kālacakranibhaṃ cakraṃ māleḥ śīrṣam apātayat ||
तच्छिरो राक्षसेन्द्रस्य चक्रोत्कृत्तं विभीषणम् । (३९।१)
tacchiro rākṣasendrasya cakrotkṛttaṃ vibhīṣaṇam |
ततः सुरैः सुसंहृष्टैः सर्वप्राणसमीरितः । (४०।१)
tataḥ suraiḥ susaṃhṛṣṭaiḥ sarvaprāṇasamīritaḥ |
मालिनं निहतं दृष्ट्वा सुमाली माल्यवान् अपि । (४१।१)
mālinaṃ nihataṃ dṛṣṭvā sumālī mālyavān api |
सबलौ शोकसंतप्तौ लङ्कां प्रति विधावितौ ॥ (४१।२)
sabalau śokasaṃtaptau laṅkāṃ prati vidhāvitau ||
नारायणो ऽपीषुवराशनीभिर् विदारयामास धनुःप्रमुक्तैः । (४३।१)
nārāyaṇo 'pīṣuvarāśanībhir vidārayāmāsa dhanuḥpramuktaiḥ |
नक्तंचरान्मुक्तविधूतकेशान् यथाशनीभिः सतडिन्महेन्द्रः ॥ (४३।२)
naktaṃcarānmuktavidhūtakeśān yathāśanībhiḥ sataḍinmahendraḥ ||
भिन्नातपत्रं पतमानशस्त्रं शरैर् अपध्वस्तविशीर्णदेहम् । (४४।१)
bhinnātapatraṃ patamānaśastraṃ śarair apadhvastaviśīrṇadeham |
विनिःसृतान्त्रं भयलोलनेत्रं बलं तद् उन्मत्तनिभं बभूव ॥ (४४।२)
viniḥsṛtāntraṃ bhayalolanetraṃ balaṃ tad unmattanibhaṃ babhūva ||
सिंहार्दितानाम् इव कुञ्जराणां निशाचराणां सह कुञ्जराणाम् । (४५।१)
siṃhārditānām iva kuñjarāṇāṃ niśācarāṇāṃ saha kuñjarāṇām |
रवाश्च वेगाश्च समं बभूवुः पुराणसिंहेन विमर्दितानाम् ॥ (४५।२)
ravāśca vegāśca samaṃ babhūvuḥ purāṇasiṃhena vimarditānām ||
संछाद्यमाना हरिबाणजालैः स्वबाणजालानि समुत्सृजन्तः । (४६।१)
saṃchādyamānā haribāṇajālaiḥ svabāṇajālāni samutsṛjantaḥ |
धावन्ति नक्तंचरकालमेघा वायुप्रणुन्ना इव कालमेघाः ॥ (४६।२)
dhāvanti naktaṃcarakālameghā vāyupraṇunnā iva kālameghāḥ ||
चक्रप्रहारैर् विनिकृत्तशीर्षाः संचूर्णिताङ्गाश्च गदाप्रहारैः । (४७।१)
cakraprahārair vinikṛttaśīrṣāḥ saṃcūrṇitāṅgāśca gadāprahāraiḥ |
असिप्रहारैर् बहुधा विभक्ताः पतन्ति शैला इव राक्षसेन्द्राः ॥ (४७।२)
asiprahārair bahudhā vibhaktāḥ patanti śailā iva rākṣasendrāḥ ||
लाङ्गलग्लपितग्रीवा मुसलैर् भिन्नमस्तकाः ॥ (४८।२)
lāṅgalaglapitagrīvā musalair bhinnamastakāḥ ||
केचिच्चैवासिना छिन्नास्तथान्ये शरताडिताः । (४९।१)
keciccaivāsinā chinnāstathānye śaratāḍitāḥ |
निपेतुर् अम्बरात् तूर्णं राक्षसाः सागराम्भसि ॥ (४९।२)
nipetur ambarāt tūrṇaṃ rākṣasāḥ sāgarāmbhasi ||
तदाम्बरं विगलितहारकुण्डलैर् निशाचरैर् नीलबलाहकोपमैः । (५०।१)
tadāmbaraṃ vigalitahārakuṇḍalair niśācarair nīlabalāhakopamaiḥ |
निपात्यमानैर् ददृशे निरन्तरं निपात्यमानैर् इव नीलपर्वतैः ॥ (५०।२)
nipātyamānair dadṛśe nirantaraṃ nipātyamānair iva nīlaparvataiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.