Rām, 4, 65
Select a line for its word-by-word analysis.
जाम्बवान् समुदीक्ष्यैवं हनुमन्तम् अथाब्रवीत् ॥ (१।२)
jāmbavān samudīkṣyaivaṃ hanumantam athābravīt ||
तूष्णीम् एकान्तम् आश्रित्य हनुमन् किं न जल्पसि ॥ (२।२)
tūṣṇīm ekāntam āśritya hanuman kiṃ na jalpasi ||
गरुत्मान् इव विख्यात उत्तमः सर्वपक्षिणाम् ॥ (४।२)
garutmān iva vikhyāta uttamaḥ sarvapakṣiṇām ||
बलं बुद्धिश्च तेजश्च सत्त्वं च हरिसत्तम । (७।१)
balaṃ buddhiśca tejaśca sattvaṃ ca harisattama |
विशिष्टं सर्वभूतेषु किम् आत्मानं न बुध्यसे ॥ (७।२)
viśiṣṭaṃ sarvabhūteṣu kim ātmānaṃ na budhyase ||
अप्सराप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला । (८।१)
apsarāpsarasāṃ śreṣṭhā vikhyātā puñjikasthalā |
तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम् । (१२।१)
tasyā vastraṃ viśālākṣyāḥ pītaṃ raktadaśaṃ śubham |
स्थितायाः पर्वतस्याग्रे मारुतो ऽपहरच्छनैः ॥ (१२।२)
sthitāyāḥ parvatasyāgre māruto 'paharacchanaiḥ ||
स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातं चारु चाननम् ॥ (१३।२)
stanau ca pīnau sahitau sujātaṃ cāru cānanam ||
तां विशालायतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीम् । (१४।१)
tāṃ viśālāyataśroṇīṃ tanumadhyāṃ yaśasvinīm |
दृष्ट्वैव शुभसर्वाङ्गीं पवनः काममोहितः ॥ (१४।२)
dṛṣṭvaiva śubhasarvāṅgīṃ pavanaḥ kāmamohitaḥ ||
स तां भुजाभ्यां पीनाभ्यां पर्यष्वजत मारुतः । (१५।१)
sa tāṃ bhujābhyāṃ pīnābhyāṃ paryaṣvajata mārutaḥ |
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो गतात्मा ताम् अनिन्दिताम् ॥ (१५।२)
manmathāviṣṭasarvāṅgo gatātmā tām aninditām ||
सा तु तत्रैव संभ्रान्ता सुवृत्ता वाक्यम् अब्रवीत् । (१६।१)
sā tu tatraiva saṃbhrāntā suvṛttā vākyam abravīt |
अञ्जनाया वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत । (१७।१)
añjanāyā vacaḥ śrutvā mārutaḥ pratyabhāṣata |
न त्वां हिंसामि सुश्रोणि मा भूत् ते सुभगे भयम् ॥ (१७।२)
na tvāṃ hiṃsāmi suśroṇi mā bhūt te subhage bhayam ||
मनसास्मि गतो यत् त्वां परिष्वज्य यशस्विनि । (१८।१)
manasāsmi gato yat tvāṃ pariṣvajya yaśasvini |
वीर्यवान् बुद्धिसम्पन्नः पुत्रस्तव भविष्यति ॥ (१८।२)
vīryavān buddhisampannaḥ putrastava bhaviṣyati ||
अभ्युत्थितं ततः सूर्यं बालो दृष्ट्वा महावने । (१९।१)
abhyutthitaṃ tataḥ sūryaṃ bālo dṛṣṭvā mahāvane |
फलं चेति जिघृक्षुस्त्वम् उत्प्लुत्याभ्यपतो दिवम् ॥ (१९।२)
phalaṃ ceti jighṛkṣustvam utplutyābhyapato divam ||
क्षिप्तम् इन्द्रेण ते वज्रं क्रोधाविष्टेन धीमता ॥ (२१।२)
kṣiptam indreṇa te vajraṃ krodhāviṣṭena dhīmatā ||
ततो हि नामधेयं ते हनुमान् इति कीर्त्यते ॥ (२२।२)
tato hi nāmadheyaṃ te hanumān iti kīrtyate ||
ततस्त्वां निहतं दृष्ट्वा वायुर् गन्धवहः स्वयम् । (२३।१)
tatastvāṃ nihataṃ dṛṣṭvā vāyur gandhavahaḥ svayam |
त्रैलोक्ये भृशसंक्रुद्धो न ववौ वै प्रभञ्जनः ॥ (२३।२)
trailokye bhṛśasaṃkruddho na vavau vai prabhañjanaḥ ||
संभ्रान्ताश्च सुराः सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति । (२४।१)
saṃbhrāntāśca surāḥ sarve trailokye kṣubhite sati |
प्रसादयन्ति संक्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः ॥ (२४।२)
prasādayanti saṃkruddhaṃ mārutaṃ bhuvaneśvarāḥ ||
प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ । (२५।१)
prasādite ca pavane brahmā tubhyaṃ varaṃ dadau |
वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्य च । (२६।१)
vajrasya ca nipātena virujaṃ tvāṃ samīkṣya ca |
सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरम् उत्तमम् ॥ (२६।२)
sahasranetraḥ prītātmā dadau te varam uttamam ||
स्वच्छन्दतश्च मरणं ते भूयाद् इति वै प्रभो । (२७।१)
svacchandataśca maraṇaṃ te bhūyād iti vai prabho |
स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः ॥ (२७।२)
sa tvaṃ kesariṇaḥ putraḥ kṣetrajo bhīmavikramaḥ ||
त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः ॥ (२८।२)
tvaṃ hi vāyusuto vatsa plavane cāpi tatsamaḥ ||
वयम् अद्य गतप्राणा भवान् अस्मासु साम्प्रतम् । (२९।१)
vayam adya gataprāṇā bhavān asmāsu sāmpratam |
त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवी परिक्रान्ता प्रदक्षिणम् ॥ (३०।२)
triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī parikrāntā pradakṣiṇam ||
तदा चौषधयो ऽस्माभिः संचिता देवशासनात् । (३१।१)
tadā cauṣadhayo 'smābhiḥ saṃcitā devaśāsanāt |
निष्पन्नम् अमृतं याभिस्तदासीन्नो महद् बलम् ॥ (३१।२)
niṣpannam amṛtaṃ yābhistadāsīnno mahad balam ||
साम्प्रतं कालम् अस्माकं भवान् सर्वगुणान्वितः ॥ (३२।२)
sāmprataṃ kālam asmākaṃ bhavān sarvaguṇānvitaḥ ||
तद् विजृम्भस्व विक्रान्तः प्लवताम् उत्तमो ह्यसि । (३३।१)
tad vijṛmbhasva vikrāntaḥ plavatām uttamo hyasi |
त्वद्वीर्यं द्रष्टुकामेयं सर्वा वानरवाहिनी ॥ (३३।२)
tvadvīryaṃ draṣṭukāmeyaṃ sarvā vānaravāhinī ||
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल लङ्घयस्व महार्णवम् । (३४।१)
uttiṣṭha hariśārdūla laṅghayasva mahārṇavam |
विषण्णा हरयः सर्वे हनुमन् किम् उपेक्षसे । (३५।१)
viṣaṇṇā harayaḥ sarve hanuman kim upekṣase |
विक्रमस्व महावेगो विष्णुस्त्रीन् विक्रमान् इव ॥ (३५।२)
vikramasva mahāvego viṣṇustrīn vikramān iva ||
ततस्तु वै जाम्बवताभिचोदितः प्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः । (३६।१)
tatastu vai jāmbavatābhicoditaḥ pratītavegaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |
प्रहर्षयंस्तां हरिवीर वाहिनीं चकार रूपं महद् आत्मनस्तदा ॥ (३६।२)
praharṣayaṃstāṃ harivīra vāhinīṃ cakāra rūpaṃ mahad ātmanastadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.