Rām, 5, 39
Select a line for its word-by-word analysis.
स च वाग्भिः प्रशस्ताभिर् गमिष्यन् पूजितस्तया । (१।१)
sa ca vāgbhiḥ praśastābhir gamiṣyan pūjitastayā |
त्रीन् उपायान् अतिक्रम्य चतुर्थ इह दृश्यते ॥ (२।२)
trīn upāyān atikramya caturtha iha dṛśyate ||
न साम रक्षःसु गुणाय कल्पते न दानम् अर्थोपचितेषु वर्तते । (३।१)
na sāma rakṣaḥsu guṇāya kalpate na dānam arthopaciteṣu vartate |
न भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः पराक्रमस्त्वेष ममेह रोचते ॥ (३।२)
na bhedasādhyā baladarpitā janāḥ parākramastveṣa mameha rocate ||
न चास्य कार्यस्य पराक्रमाद् ऋते विनिश्चयः कश्चिद् इहोपपद्यते । (४।१)
na cāsya kāryasya parākramād ṛte viniścayaḥ kaścid ihopapadyate |
हृतप्रवीरास्तु रणे हि राक्षसाः कथंचिद् ईयुर् यद् इहाद्य मार्दवम् ॥ (४।२)
hṛtapravīrāstu raṇe hi rākṣasāḥ kathaṃcid īyur yad ihādya mārdavam ||
कार्ये कर्मणि निर्दिष्टो यो बहून्यपि साधयेत् । (५।१)
kārye karmaṇi nirdiṣṭo yo bahūnyapi sādhayet |
पूर्वकार्यविरोधेन स कार्यं कर्तुम् अर्हति ॥ (५।२)
pūrvakāryavirodhena sa kāryaṃ kartum arhati ||
न ह्येकः साधको हेतुः स्वल्पस्यापीह कर्मणः । (६।१)
na hyekaḥ sādhako hetuḥ svalpasyāpīha karmaṇaḥ |
यो ह्यर्थं बहुधा वेद स समर्थो ऽर्थसाधने ॥ (६।२)
yo hyarthaṃ bahudhā veda sa samartho 'rthasādhane ||
इहैव तावत् कृतनिश्चयो ह्यहं यदि व्रजेयं प्लवगेश्वरालयम् । (७।१)
ihaiva tāvat kṛtaniścayo hyahaṃ yadi vrajeyaṃ plavageśvarālayam |
परात्मसम्मर्दविशेषतत्त्ववित् ततः कृतं स्यान्मम भर्तृशासनम् ॥ (७।२)
parātmasammardaviśeṣatattvavit tataḥ kṛtaṃ syānmama bhartṛśāsanam ||
कथं नु खल्वद्य भवेत् सुखागतं प्रसह्य युद्धं मम राक्षसैः । (८।१)
kathaṃ nu khalvadya bhavet sukhāgataṃ prasahya yuddhaṃ mama rākṣasaiḥ |
तथैव खल्वात्मबलं च सारवत् समानयेन्मां च रणे दशाननः ॥ (८।२)
tathaiva khalvātmabalaṃ ca sāravat samānayenmāṃ ca raṇe daśānanaḥ ||
इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वनम् इवानलः । (१०।१)
idaṃ vidhvaṃsayiṣyāmi śuṣkaṃ vanam ivānalaḥ |
अस्मिन् भग्ने ततः कोपं करिष्यति स रावणः ॥ (१०।२)
asmin bhagne tataḥ kopaṃ kariṣyati sa rāvaṇaḥ ||
ततो महत् साश्वमहारथद्विपं बलं समानेष्यति राक्षसाधिपः । (११।१)
tato mahat sāśvamahārathadvipaṃ balaṃ samāneṣyati rākṣasādhipaḥ |
त्रिशूलकालायसपट्टिशायुधं ततो महद् युद्धम् इदं भविष्यति ॥ (११।२)
triśūlakālāyasapaṭṭiśāyudhaṃ tato mahad yuddham idaṃ bhaviṣyati ||
अहं तु तैः संयति चण्डविक्रमैः समेत्य रक्षोभिर् असंगविक्रमः । (१२।१)
ahaṃ tu taiḥ saṃyati caṇḍavikramaiḥ sametya rakṣobhir asaṃgavikramaḥ |
निहत्य तद् रावणचोदितं बलं सुखं गमिष्यामि कपीश्वरालयम् ॥ (१२।२)
nihatya tad rāvaṇacoditaṃ balaṃ sukhaṃ gamiṣyāmi kapīśvarālayam ||
ततो मारुतवत् क्रुद्धो मारुतिर् भीमविक्रमः । (१३।१)
tato mārutavat kruddho mārutir bhīmavikramaḥ |
ऊरुवेगेन महता द्रुमान् क्षेप्तुम् अथारभत् ॥ (१३।२)
ūruvegena mahatā drumān kṣeptum athārabhat ||
तद् वनं मथितैर् वृक्षैर् भिन्नैश्च सलिलाशयैः । (१५।१)
tad vanaṃ mathitair vṛkṣair bhinnaiśca salilāśayaiḥ |
चूर्णितैः पर्वताग्रैश्च बभूवाप्रियदर्शनम् ॥ (१५।२)
cūrṇitaiḥ parvatāgraiśca babhūvāpriyadarśanam ||
लतागृहैश्चित्रगृहैश्च नाशितैर् महोरगैर् व्यालमृगैश्च निर्धुतैः । (१६।१)
latāgṛhaiścitragṛhaiśca nāśitair mahoragair vyālamṛgaiśca nirdhutaiḥ |
शिलागृहैर् उन्मथितैस्तथा गृहैः प्रनष्टरूपं तद् अभून्महद् वनम् ॥ (१६।२)
śilāgṛhair unmathitaistathā gṛhaiḥ pranaṣṭarūpaṃ tad abhūnmahad vanam ||
स तस्य कृत्वार्थपतेर् महाकपिर् महद् व्यलीकं मनसो महात्मनः । (१७।१)
sa tasya kṛtvārthapater mahākapir mahad vyalīkaṃ manaso mahātmanaḥ |
युयुत्सुर् एको बहुभिर् महाबलैः श्रिया ज्वलंस्तोरणम् आश्रितः कपिः ॥ (१७।२)
yuyutsur eko bahubhir mahābalaiḥ śriyā jvalaṃstoraṇam āśritaḥ kapiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.