Rām, 1, 32
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कुशनाभस्य धीमतः । (१।१)
tasya tad vacanaṃ śrutvā kuśanābhasya dhīmataḥ |
शिरोभिश् चरणौ स्पृष्ट्वा कन्याशतम् अभाषत ॥ (१।२)
śirobhiś caraṇau spṛṣṭvā kanyāśatam abhāṣata ||
वायुः सर्वात्मको राजन् प्रधर्षयितुम् इच्छति । (२।१)
vāyuḥ sarvātmako rājan pradharṣayitum icchati |
अशुभं मार्गम् आस्थाय न धर्मं प्रत्यवेक्षते ॥ (२।२)
aśubhaṃ mārgam āsthāya na dharmaṃ pratyavekṣate ||
पितृमत्यः स्म भद्रं ते स्वच्छन्दे न वयं स्थिताः । (३।१)
pitṛmatyaḥ sma bhadraṃ te svacchande na vayaṃ sthitāḥ |
पितरं नो वृणीष्व त्वं यदि नो दास्यते तव ॥ (३।२)
pitaraṃ no vṛṇīṣva tvaṃ yadi no dāsyate tava ||
एवं ब्रुवन्त्यः सर्वाः स्म वायुना निहता भृशम् ॥ (४।२)
evaṃ bruvantyaḥ sarvāḥ sma vāyunā nihatā bhṛśam ||
क्षान्तं क्षमावतां पुत्र्यः कर्तव्यं सुमहत् कृतम् । (६।१)
kṣāntaṃ kṣamāvatāṃ putryaḥ kartavyaṃ sumahat kṛtam |
दुष्करं तच् च वः क्षान्तं त्रिदशेषु विशेषतः ॥ (७।२)
duṣkaraṃ tac ca vaḥ kṣāntaṃ tridaśeṣu viśeṣataḥ ||
यादृशीर् वः क्षमा पुत्र्यः सर्वासाम् अविशेषतः । (८।१)
yādṛśīr vaḥ kṣamā putryaḥ sarvāsām aviśeṣataḥ |
क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा सत्यं च पुत्रिकाः ॥ (८।२)
kṣamā dānaṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā satyaṃ ca putrikāḥ ||
क्षमा यशः क्षमा धर्मः क्षमायां विष्ठितं जगत् । (९।१)
kṣamā yaśaḥ kṣamā dharmaḥ kṣamāyāṃ viṣṭhitaṃ jagat |
विसृज्य कन्याः काकुत्स्थ राजा त्रिदशविक्रमः ॥ (९।२)
visṛjya kanyāḥ kākutstha rājā tridaśavikramaḥ ||
मन्त्रज्ञो मन्त्रयामास प्रदानं सह मन्त्रिभिः । (१०।१)
mantrajño mantrayāmāsa pradānaṃ saha mantribhiḥ |
ऊर्ध्वरेताः शुभाचारो ब्राह्मं तप उपागमत् ॥ (११।२)
ūrdhvaretāḥ śubhācāro brāhmaṃ tapa upāgamat ||
तप्यन्तं तम् ऋषिं तत्र गन्धर्वी पर्युपासते । (१२।१)
tapyantaṃ tam ṛṣiṃ tatra gandharvī paryupāsate |
उवास काले धर्मिष्ठा तस्यास् तुष्टो ऽभवद् गुरुः ॥ (१३।२)
uvāsa kāle dharmiṣṭhā tasyās tuṣṭo 'bhavad guruḥ ||
परितुष्टो ऽस्मि भद्रं ते किं करोमि तव प्रियम् ॥ (१४।२)
parituṣṭo 'smi bhadraṃ te kiṃ karomi tava priyam ||
परितुष्टं मुनिं ज्ञात्वा गन्धर्वी मधुरस्वरम् । (१५।१)
parituṣṭaṃ muniṃ jñātvā gandharvī madhurasvaram |
लक्ष्म्या समुदितो ब्राह्म्या ब्रह्मभूतो महातपाः । (१६।१)
lakṣmyā samudito brāhmyā brahmabhūto mahātapāḥ |
ब्राह्मेण तपसा युक्तं पुत्रम् इच्छामि धार्मिकम् ॥ (१६।२)
brāhmeṇa tapasā yuktaṃ putram icchāmi dhārmikam ||
अपतिश् चास्मि भद्रं ते भार्या चास्मि न कस्यचित् । (१७।१)
apatiś cāsmi bhadraṃ te bhāryā cāsmi na kasyacit |
ब्राह्मेणोपगतायाश् च दातुम् अर्हसि मे सुतम् ॥ (१७।२)
brāhmeṇopagatāyāś ca dātum arhasi me sutam ||
तस्याः प्रसन्नो ब्रह्मर्षिर् ददौ पुत्रम् अनुत्तमम् । (१८।१)
tasyāḥ prasanno brahmarṣir dadau putram anuttamam |
ब्रह्मदत्त इति ख्यातं मानसं चूलिनः सुतम् ॥ (१८।२)
brahmadatta iti khyātaṃ mānasaṃ cūlinaḥ sutam ||
स राजा ब्रह्मदत्तस् तु पुरीम् अध्यवसत् तदा । (१९।१)
sa rājā brahmadattas tu purīm adhyavasat tadā |
काम्पिल्यां परया लक्ष्म्या देवराजो यथा दिवम् ॥ (१९।२)
kāmpilyāṃ parayā lakṣmyā devarājo yathā divam ||
स बुद्धिं कृतवान् राजा कुशनाभः सुधार्मिकः । (२०।१)
sa buddhiṃ kṛtavān rājā kuśanābhaḥ sudhārmikaḥ |
ब्रह्मदत्ताय काकुत्स्थ दातुं कन्याशतं तदा ॥ (२०।२)
brahmadattāya kākutstha dātuṃ kanyāśataṃ tadā ||
ब्रह्मदत्तो महीपालस् तासां देवपतिर् यथा ॥ (२२।२)
brahmadatto mahīpālas tāsāṃ devapatir yathā ||
स्पृष्टमात्रे ततः पाणौ विकुब्जा विगतज्वराः । (२३।१)
spṛṣṭamātre tataḥ pāṇau vikubjā vigatajvarāḥ |
युक्ताः परमया लक्ष्म्या बभुः कन्याशतं तदा ॥ (२३।२)
yuktāḥ paramayā lakṣmyā babhuḥ kanyāśataṃ tadā ||
स दृष्ट्वा वायुना मुक्ताः कुशनाभो महीपतिः । (२४।१)
sa dṛṣṭvā vāyunā muktāḥ kuśanābho mahīpatiḥ |
कृतोद्वाहं तु राजानं ब्रह्मदत्तं महीपतिः । (२५।१)
kṛtodvāhaṃ tu rājānaṃ brahmadattaṃ mahīpatiḥ |
सोमदापि सुसंहृष्टा पुत्रस्य सदृशीं क्रियाम् । (२६।१)
somadāpi susaṃhṛṣṭā putrasya sadṛśīṃ kriyām |
यथान्यायं च गन्धर्वी स्नुषास् ताः प्रत्यनन्दत ॥ (२६।२)
yathānyāyaṃ ca gandharvī snuṣās tāḥ pratyanandata ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.