रामायणRāmāyaṇa

Rām, 2, 110

186 of 606 · 106 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सा त्व् एवम् उक्ता वैदेही अनसूयानसूयया । (१।१)

sā tv evam uktā vaidehī anasūyānasūyayā |

1.2१.२

प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुम् उपचक्रमे ॥ (१।२)

pratipūjya vaco mandaṃ pravaktum upacakrame ||

2.1२.१

नैतद् आश्चर्यम् आर्याया यन् मां त्वम् अनुभाषसे । (२।१)

naitad āścaryam āryāyā yan māṃ tvam anubhāṣase |

2.2२.२

विदितं तु ममाप्य् एतद् यथा नार्याः पतिर् गुरुः ॥ (२।२)

viditaṃ tu mamāpy etad yathā nāryāḥ patir guruḥ ||

3.1३.१

यद्य् अप्य् एष भवेद् भर्ता ममार्ये वृत्तवर्जितः । (३।१)

yady apy eṣa bhaved bhartā mamārye vṛttavarjitaḥ |

3.2३.२

अद्वैधम् उपचर्तव्यस् तथाप्य् एष मया भवेत् ॥ (३।२)

advaidham upacartavyas tathāpy eṣa mayā bhavet ||

4.1४.१

किं पुनर् यो गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः । (४।१)

kiṃ punar yo guṇaślāghyaḥ sānukrośo jitendriyaḥ |

4.2४.२

स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवर्ती पितृप्रियः ॥ (४।२)

sthirānurāgo dharmātmā mātṛvartī pitṛpriyaḥ ||

5.1५.१

यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः । (५।१)

yāṃ vṛttiṃ vartate rāmaḥ kausalyāyāṃ mahābalaḥ |

5.2५.२

ताम् एव नृपनारीणाम् अन्यासाम् अपि वर्तते ॥ (५।२)

tām eva nṛpanārīṇām anyāsām api vartate ||

6.1६.१

सकृद् दृष्टास्व् अपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सलः । (६।१)

sakṛd dṛṣṭāsv api strīṣu nṛpeṇa nṛpavatsalaḥ |

6.2६.२

मातृवद् वर्तते वीरो मानम् उत्सृज्य धर्मवित् ॥ (६।२)

mātṛvad vartate vīro mānam utsṛjya dharmavit ||

7.1७.१

आगच्छन्त्याश् च विजनं वनम् एवं भयावहम् । (७।१)

āgacchantyāś ca vijanaṃ vanam evaṃ bhayāvaham |

7.2७.२

समाहितं हि मे श्वश्र्वा हृदये यत् स्थितं मम ॥ (७।२)

samāhitaṃ hi me śvaśrvā hṛdaye yat sthitaṃ mama ||

8.1८.१

पाणिप्रदानकाले च यत् पुरा त्व् अग्निसंनिधौ । (८।१)

pāṇipradānakāle ca yat purā tv agnisaṃnidhau |

8.2८.२

अनुशिष्टा जनन्यास्मि वाक्यं तद् अपि मे धृतम् ॥ (८।२)

anuśiṣṭā jananyāsmi vākyaṃ tad api me dhṛtam ||

9.1९.१

नवीकृतं तु तत् सर्वं वाक्यैस् ते धर्मचारिणि । (९।१)

navīkṛtaṃ tu tat sarvaṃ vākyais te dharmacāriṇi |

9.2९.२

पतिशुश्रूषणान् नार्यास् तपो नान्यद् विधीयते ॥ (९।२)

patiśuśrūṣaṇān nāryās tapo nānyad vidhīyate ||

10.1१०.१

सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते । (१०।१)

sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate |

10.2१०.२

तथावृत्तिश् च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम् ॥ (१०।२)

tathāvṛttiś ca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam ||

11.1११.१

वरिष्ठा सर्वनारीणाम् एषा च दिवि देवता । (११।१)

variṣṭhā sarvanārīṇām eṣā ca divi devatā |

11.2११.२

रोहिणी च विना चन्द्रं मुहूर्तम् अपि दृश्यते ॥ (११।२)

rohiṇī ca vinā candraṃ muhūrtam api dṛśyate ||

12.1१२.१

एवंविधाश् च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः । (१२।१)

evaṃvidhāś ca pravarāḥ striyo bhartṛdṛḍhavratāḥ |

12.2१२.२

देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा ॥ (१२।२)

devaloke mahīyante puṇyena svena karmaṇā ||

13.1१३.१

ततो ऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः । (१३।१)

tato 'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vacaḥ |

13.2१३.२

शिरस्य् आघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्य् उत ॥ (१३।२)

śirasy āghrāya covāca maithilīṃ harṣayanty uta ||

14.1१४.१

नियमैर् विविधैर् आप्तं तपो हि महद् अस्ति मे । (१४।१)

niyamair vividhair āptaṃ tapo hi mahad asti me |

14.2१४.२

तत् संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते ॥ (१४।२)

tat saṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucivrate ||

15.1१५.१

उपपन्नं च युक्तं च वचनं तव मैथिलि । (१५।१)

upapannaṃ ca yuktaṃ ca vacanaṃ tava maithili |

15.2१५.२

प्रीता चास्म्य् उचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे । (१५।२)

prītā cāsmy ucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me |

15.3१५.३

कृतम् इत्य् अब्रवीत् सीता तपोबलसमन्विताम् ॥ (१५।३)

kṛtam ity abravīt sītā tapobalasamanvitām ||

16.1१६.१

सा त्व् एवम् उक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराभवत् । (१६।१)

sā tv evam uktā dharmajñā tayā prītatarābhavat |

16.2१६.२

सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्य् अहम् ॥ (१६।२)

saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomy aham ||

17.1१७.१

इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रम् आभरणानि च । (१७।१)

idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastram ābharaṇāni ca |

17.2१७.२

अङ्गरागं च वैदेहि महार्हम् अनुलेपनम् ॥ (१७।२)

aṅgarāgaṃ ca vaidehi mahārham anulepanam ||

18.1१८.१

मया दत्तम् इदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् । (१८।१)

mayā dattam idaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet |

18.2१८.२

अनुरूपम् असंक्लिष्टं नित्यम् एव भविष्यति ॥ (१८।२)

anurūpam asaṃkliṣṭaṃ nityam eva bhaviṣyati ||

19.1१९.१

अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे । (१९।१)

aṅgarāgeṇa divyena liptāṅgī janakātmaje |

19.2१९.२

शोभयिष्यामि भर्तारं यथा श्रीर् विष्णुम् अव्ययम् ॥ (१९।२)

śobhayiṣyāmi bhartāraṃ yathā śrīr viṣṇum avyayam ||

20.1२०.१

सा वस्त्रम् अङ्गरागं च भूषणानि स्रजस् तथा । (२०।१)

sā vastram aṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajas tathā |

20.2२०.२

मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानम् अनुत्तमम् ॥ (२०।२)

maithilī pratijagrāha prītidānam anuttamam ||

21.1२१.१

प्रतिगृह्य च तत् सीता प्रीतिदानं यशस्विनी । (२१।१)

pratigṛhya ca tat sītā prītidānaṃ yaśasvinī |

21.2२१.२

श्लिष्टाञ्जलिपुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम् ॥ (२१।२)

śliṣṭāñjalipuṭā dhīrā samupāsta tapodhanām ||

22.1२२.१

तथा सीताम् उपासीनाम् अनसूया दृढव्रता । (२२।१)

tathā sītām upāsīnām anasūyā dṛḍhavratā |

22.2२२.२

वचनं प्रष्टुम् आरेभे कथां कांचिद् अनुप्रियाम् ॥ (२२।२)

vacanaṃ praṣṭum ārebhe kathāṃ kāṃcid anupriyām ||

23.1२३.१

स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वम् अनेन यशस्विना । (२३।१)

svayaṃvare kila prāptā tvam anena yaśasvinā |

23.2२३.२

राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिम् उपागता ॥ (२३।२)

rāghaveṇeti me sīte kathā śrutim upāgatā ||

24.1२४.१

तां कथां श्रोतुम् इच्छामि विस्तरेण च मैथिलि । (२४।१)

tāṃ kathāṃ śrotum icchāmi vistareṇa ca maithili |

24.2२४.२

यथानुभूतं कार्त्स्न्येन तन् मे त्वं वक्तुम् अर्हसि ॥ (२४।२)

yathānubhūtaṃ kārtsnyena tan me tvaṃ vaktum arhasi ||

25.1२५.१

एवम् उक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम् । (२५।१)

evam uktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm |

25.2२५.२

श्रूयताम् इति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम् ॥ (२५।२)

śrūyatām iti coktvā vai kathayāmāsa tāṃ kathām ||

26.1२६.१

बिर्थ् ओड़् सीतामिथिलाधिपतिर् वीरो जनको नाम धर्मवित् । (२६।१)

birth of Sītāmithilādhipatir vīro janako nāma dharmavit |

26.2२६.२

क्षत्रधर्मण्य् अभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम् ॥ (२६।२)

kṣatradharmaṇy abhirato nyāyataḥ śāsti medinīm ||

27.1२७.१

तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम् । (२७।१)

tasya lāṅgalahastasya karṣataḥ kṣetramaṇḍalam |

27.2२७.२

अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता ॥ (२७।२)

ahaṃ kilotthitā bhittvā jagatīṃ nṛpateḥ sutā ||

28.1२८.१

स मां दृष्ट्वा नरपतिर् मुष्टिविक्षेपतत्परः । (२८।१)

sa māṃ dṛṣṭvā narapatir muṣṭivikṣepatatparaḥ |

28.2२८.२

पांशुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विस्मितो जनको ऽभवत् ॥ (२८।२)

pāṃśuguṇṭhitasarvāṅgīṃ vismito janako 'bhavat ||

29.1२९.१

अनपत्येन च स्नेहाद् अङ्कम् आरोप्य च स्वयम् । (२९।१)

anapatyena ca snehād aṅkam āropya ca svayam |

29.2२९.२

ममेयं तनयेत्य् उक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः ॥ (२९।२)

mameyaṃ tanayety uktvā sneho mayi nipātitaḥ ||

30.1३०.१

अन्तरिक्षे च वाग् उक्ताप्रतिमामानुषी किल । (३०।१)

antarikṣe ca vāg uktāpratimāmānuṣī kila |

30.2३०.२

एवम् एतन् नरपते धर्मेण तनया तव ॥ (३०।२)

evam etan narapate dharmeṇa tanayā tava ||

31.1३१.१

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः । (३१।१)

tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā pitā me mithilādhipaḥ |

31.2३१.२

अवाप्तो विपुलाम् ऋद्धिं माम् अवाप्य नराधिपः ॥ (३१।२)

avāpto vipulām ṛddhiṃ mām avāpya narādhipaḥ ||

32.1३२.१

दत्ता चास्मीष्टवद् देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा । (३२।१)

dattā cāsmīṣṭavad devyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā |

32.2३२.२

तया संभाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात् ॥ (३२।२)

tayā saṃbhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt ||

33.1३३.१

स्वयंवरपतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता । (३३।१)

svayaṃvarapatisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā |

33.2३३.२

चिन्ताम् अभ्यगमद् दीनो वित्तनाशाद् इवाधनः ॥ (३३।२)

cintām abhyagamad dīno vittanāśād ivādhanaḥ ||

34.1३४.१

सदृशाच् चापकृष्टाच् च लोके कन्यापिता जनात् । (३४।१)

sadṛśāc cāpakṛṣṭāc ca loke kanyāpitā janāt |

34.2३४.२

प्रधर्षणाम् अवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि ॥ (३४।२)

pradharṣaṇām avāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi ||

35.1३५.१

तां धर्षणाम् अदूरस्थां संदृश्यात्मनि पार्थिवः । (३५।१)

tāṃ dharṣaṇām adūrasthāṃ saṃdṛśyātmani pārthivaḥ |

35.2३५.२

चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा ॥ (३५।२)

cintārṇavagataḥ pāraṃ nāsasādāplavo yathā ||

36.1३६.१

अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छत् स चिन्तयन् । (३६।१)

ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchat sa cintayan |

36.2३६.२

सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम ॥ (३६।२)

sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca mahīpālaḥ patiṃ mama ||

37.1३७.१

तस्य बुद्धिर् इयं जाता चिन्तयानस्य संततम् । (३७।१)

tasya buddhir iyaṃ jātā cintayānasya saṃtatam |

37.2३७.२

स्वयंवरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः ॥ (३७।२)

svayaṃvaraṃ tanūjāyāḥ kariṣyāmīti dhīmataḥ ||

38.1३८.१

महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना । (३८।१)

mahāyajñe tadā tasya varuṇena mahātmanā |

38.2३८.२

दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षयसायकौ ॥ (३८।२)

dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayasāyakau ||

39.1३९.१

असंचाल्यं मनुष्यैश् च यत्नेनापि च गौरवात् । (३९।१)

asaṃcālyaṃ manuṣyaiś ca yatnenāpi ca gauravāt |

39.2३९.२

तन् न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्व् अपि नराधिपाः ॥ (३९।२)

tan na śaktā namayituṃ svapneṣv api narādhipāḥ ||

40.1४०.१

तद् धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना । (४०।१)

tad dhanuḥ prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā |

40.2४०.२

समवाये नरेन्द्राणां पूर्वम् आमन्त्र्य पार्थिवान् ॥ (४०।२)

samavāye narendrāṇāṃ pūrvam āmantrya pārthivān ||

41.1४१.१

इदं च धनुर् उद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः । (४१।१)

idaṃ ca dhanur udyamya sajyaṃ yaḥ kurute naraḥ |

41.2४१.२

तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः ॥ (४१।२)

tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

42.1४२.१

तच् च दृष्ट्वा धनुःश्रेष्ठं गौरवाद् गिरिसंनिभम् । (४२।१)

tac ca dṛṣṭvā dhanuḥśreṣṭhaṃ gauravād girisaṃnibham |

42.2४२.२

अभिवाद्य नृपा जग्मुर् अशक्तास् तस्य तोलने ॥ (४२।२)

abhivādya nṛpā jagmur aśaktās tasya tolane ||

43.1४३.१

सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवो ऽयं महाद्युतिः । (४३।१)

sudīrghasya tu kālasya rāghavo 'yaṃ mahādyutiḥ |

43.2४३.२

विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः ॥ (४३।२)

viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ ||

44.1४४.१

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्यपराक्रमः । (४४।१)

lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmaḥ satyaparākramaḥ |

44.2४४.२

विश्वामित्रस् तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः ॥ (४४।२)

viśvāmitras tu dharmātmā mama pitrā supūjitaḥ ||

45.1४५.१

प्रोवाच पितरं तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । (४५।१)

provāca pitaraṃ tatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau |

45.2४५.२

सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकाङ्क्षिणौ । (४५।२)

sutau daśarathasyemau dhanurdarśanakāṅkṣiṇau |

45.3४५.३

इत्य् उक्तस् तेन विप्रेण तद् धनुः समुपानयत् ॥ (४५।३)

ity uktas tena vipreṇa tad dhanuḥ samupānayat ||

46.1४६.१

निमेषान्तरमात्रेण तद् आनम्य स वीर्यवान् । (४६।१)

nimeṣāntaramātreṇa tad ānamya sa vīryavān |

46.2४६.२

ज्यां समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवान् ॥ (४६।२)

jyāṃ samāropya jhaṭiti pūrayāmāsa vīryavān ||

47.1४७.१

तेन पूरयता वेगान् मध्ये भग्नं द्विधा धनुः । (४७।१)

tena pūrayatā vegān madhye bhagnaṃ dvidhā dhanuḥ |

47.2४७.२

तस्य शब्दो ऽभवद् भीमः पतितस्याशनेर् इव ॥ (४७।२)

tasya śabdo 'bhavad bhīmaḥ patitasyāśaner iva ||

48.1४८.१

ततो ऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसंधिना । (४८।१)

tato 'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisaṃdhinā |

48.2४८.२

उद्यता दातुम् उद्यम्य जलभाजनम् उत्तमम् ॥ (४८।२)

udyatā dātum udyamya jalabhājanam uttamam ||

49.1४९.१

दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः । (४९।१)

dīyamānāṃ na tu tadā pratijagrāha rāghavaḥ |

49.2४९.२

अविज्ञाय पितुश् छन्दम् अयोध्याधिपतेः प्रभोः ॥ (४९।२)

avijñāya pituś chandam ayodhyādhipateḥ prabhoḥ ||

50.1५०.१

ततः श्वशुरम् आमन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् । (५०।१)

tataḥ śvaśuram āmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam |

50.2५०.२

मम पित्रा अहं दत्ता रामाय विदितात्मने ॥ (५०।२)

mama pitrā ahaṃ dattā rāmāya viditātmane ||

51.1५१.१

मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना । (५१।१)

mama caivānujā sādhvī ūrmilā priyadarśanā |

51.2५१.२

भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम् ॥ (५१।२)

bhāryārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam ||

52.1५२.१

एवं दत्तास्मि रामाय तदा तस्मिन् स्वयंवरे । (५२।१)

evaṃ dattāsmi rāmāya tadā tasmin svayaṃvare |

52.2५२.२

अनुरक्ता च धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम् ॥ (५२।२)

anuraktā ca dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 2, 110

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit