Rām, 2, 110
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुम् उपचक्रमे ॥ (१।२)
pratipūjya vaco mandaṃ pravaktum upacakrame ||
नैतद् आश्चर्यम् आर्याया यन् मां त्वम् अनुभाषसे । (२।१)
naitad āścaryam āryāyā yan māṃ tvam anubhāṣase |
विदितं तु ममाप्य् एतद् यथा नार्याः पतिर् गुरुः ॥ (२।२)
viditaṃ tu mamāpy etad yathā nāryāḥ patir guruḥ ||
यद्य् अप्य् एष भवेद् भर्ता ममार्ये वृत्तवर्जितः । (३।१)
yady apy eṣa bhaved bhartā mamārye vṛttavarjitaḥ |
अद्वैधम् उपचर्तव्यस् तथाप्य् एष मया भवेत् ॥ (३।२)
advaidham upacartavyas tathāpy eṣa mayā bhavet ||
किं पुनर् यो गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः । (४।१)
kiṃ punar yo guṇaślāghyaḥ sānukrośo jitendriyaḥ |
स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवर्ती पितृप्रियः ॥ (४।२)
sthirānurāgo dharmātmā mātṛvartī pitṛpriyaḥ ||
यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः । (५।१)
yāṃ vṛttiṃ vartate rāmaḥ kausalyāyāṃ mahābalaḥ |
सकृद् दृष्टास्व् अपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सलः । (६।१)
sakṛd dṛṣṭāsv api strīṣu nṛpeṇa nṛpavatsalaḥ |
मातृवद् वर्तते वीरो मानम् उत्सृज्य धर्मवित् ॥ (६।२)
mātṛvad vartate vīro mānam utsṛjya dharmavit ||
समाहितं हि मे श्वश्र्वा हृदये यत् स्थितं मम ॥ (७।२)
samāhitaṃ hi me śvaśrvā hṛdaye yat sthitaṃ mama ||
पाणिप्रदानकाले च यत् पुरा त्व् अग्निसंनिधौ । (८।१)
pāṇipradānakāle ca yat purā tv agnisaṃnidhau |
अनुशिष्टा जनन्यास्मि वाक्यं तद् अपि मे धृतम् ॥ (८।२)
anuśiṣṭā jananyāsmi vākyaṃ tad api me dhṛtam ||
नवीकृतं तु तत् सर्वं वाक्यैस् ते धर्मचारिणि । (९।१)
navīkṛtaṃ tu tat sarvaṃ vākyais te dharmacāriṇi |
पतिशुश्रूषणान् नार्यास् तपो नान्यद् विधीयते ॥ (९।२)
patiśuśrūṣaṇān nāryās tapo nānyad vidhīyate ||
सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते । (१०।१)
sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate |
तथावृत्तिश् च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम् ॥ (१०।२)
tathāvṛttiś ca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam ||
रोहिणी च विना चन्द्रं मुहूर्तम् अपि दृश्यते ॥ (११।२)
rohiṇī ca vinā candraṃ muhūrtam api dṛśyate ||
एवंविधाश् च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः । (१२।१)
evaṃvidhāś ca pravarāḥ striyo bhartṛdṛḍhavratāḥ |
ततो ऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः । (१३।१)
tato 'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vacaḥ |
शिरस्य् आघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्य् उत ॥ (१३।२)
śirasy āghrāya covāca maithilīṃ harṣayanty uta ||
नियमैर् विविधैर् आप्तं तपो हि महद् अस्ति मे । (१४।१)
niyamair vividhair āptaṃ tapo hi mahad asti me |
तत् संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते ॥ (१४।२)
tat saṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucivrate ||
प्रीता चास्म्य् उचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे । (१५।२)
prītā cāsmy ucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me |
कृतम् इत्य् अब्रवीत् सीता तपोबलसमन्विताम् ॥ (१५।३)
kṛtam ity abravīt sītā tapobalasamanvitām ||
सा त्व् एवम् उक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराभवत् । (१६।१)
sā tv evam uktā dharmajñā tayā prītatarābhavat |
सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्य् अहम् ॥ (१६।२)
saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomy aham ||
इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रम् आभरणानि च । (१७।१)
idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastram ābharaṇāni ca |
मया दत्तम् इदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् । (१८।१)
mayā dattam idaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet |
अनुरूपम् असंक्लिष्टं नित्यम् एव भविष्यति ॥ (१८।२)
anurūpam asaṃkliṣṭaṃ nityam eva bhaviṣyati ||
शोभयिष्यामि भर्तारं यथा श्रीर् विष्णुम् अव्ययम् ॥ (१९।२)
śobhayiṣyāmi bhartāraṃ yathā śrīr viṣṇum avyayam ||
सा वस्त्रम् अङ्गरागं च भूषणानि स्रजस् तथा । (२०।१)
sā vastram aṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajas tathā |
मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानम् अनुत्तमम् ॥ (२०।२)
maithilī pratijagrāha prītidānam anuttamam ||
प्रतिगृह्य च तत् सीता प्रीतिदानं यशस्विनी । (२१।१)
pratigṛhya ca tat sītā prītidānaṃ yaśasvinī |
श्लिष्टाञ्जलिपुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम् ॥ (२१।२)
śliṣṭāñjalipuṭā dhīrā samupāsta tapodhanām ||
वचनं प्रष्टुम् आरेभे कथां कांचिद् अनुप्रियाम् ॥ (२२।२)
vacanaṃ praṣṭum ārebhe kathāṃ kāṃcid anupriyām ||
स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वम् अनेन यशस्विना । (२३।१)
svayaṃvare kila prāptā tvam anena yaśasvinā |
तां कथां श्रोतुम् इच्छामि विस्तरेण च मैथिलि । (२४।१)
tāṃ kathāṃ śrotum icchāmi vistareṇa ca maithili |
यथानुभूतं कार्त्स्न्येन तन् मे त्वं वक्तुम् अर्हसि ॥ (२४।२)
yathānubhūtaṃ kārtsnyena tan me tvaṃ vaktum arhasi ||
एवम् उक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम् । (२५।१)
evam uktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm |
श्रूयताम् इति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम् ॥ (२५।२)
śrūyatām iti coktvā vai kathayāmāsa tāṃ kathām ||
बिर्थ् ओड़् सीतामिथिलाधिपतिर् वीरो जनको नाम धर्मवित् । (२६।१)
birth of Sītāmithilādhipatir vīro janako nāma dharmavit |
क्षत्रधर्मण्य् अभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम् ॥ (२६।२)
kṣatradharmaṇy abhirato nyāyataḥ śāsti medinīm ||
तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम् । (२७।१)
tasya lāṅgalahastasya karṣataḥ kṣetramaṇḍalam |
अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता ॥ (२७।२)
ahaṃ kilotthitā bhittvā jagatīṃ nṛpateḥ sutā ||
स मां दृष्ट्वा नरपतिर् मुष्टिविक्षेपतत्परः । (२८।१)
sa māṃ dṛṣṭvā narapatir muṣṭivikṣepatatparaḥ |
पांशुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विस्मितो जनको ऽभवत् ॥ (२८।२)
pāṃśuguṇṭhitasarvāṅgīṃ vismito janako 'bhavat ||
अनपत्येन च स्नेहाद् अङ्कम् आरोप्य च स्वयम् । (२९।१)
anapatyena ca snehād aṅkam āropya ca svayam |
ममेयं तनयेत्य् उक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः ॥ (२९।२)
mameyaṃ tanayety uktvā sneho mayi nipātitaḥ ||
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः । (३१।१)
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā pitā me mithilādhipaḥ |
अवाप्तो विपुलाम् ऋद्धिं माम् अवाप्य नराधिपः ॥ (३१।२)
avāpto vipulām ṛddhiṃ mām avāpya narādhipaḥ ||
दत्ता चास्मीष्टवद् देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा । (३२।१)
dattā cāsmīṣṭavad devyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā |
तया संभाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात् ॥ (३२।२)
tayā saṃbhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt ||
स्वयंवरपतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता । (३३।१)
svayaṃvarapatisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā |
चिन्ताम् अभ्यगमद् दीनो वित्तनाशाद् इवाधनः ॥ (३३।२)
cintām abhyagamad dīno vittanāśād ivādhanaḥ ||
सदृशाच् चापकृष्टाच् च लोके कन्यापिता जनात् । (३४।१)
sadṛśāc cāpakṛṣṭāc ca loke kanyāpitā janāt |
प्रधर्षणाम् अवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि ॥ (३४।२)
pradharṣaṇām avāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi ||
तां धर्षणाम् अदूरस्थां संदृश्यात्मनि पार्थिवः । (३५।१)
tāṃ dharṣaṇām adūrasthāṃ saṃdṛśyātmani pārthivaḥ |
अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छत् स चिन्तयन् । (३६।१)
ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchat sa cintayan |
तस्य बुद्धिर् इयं जाता चिन्तयानस्य संततम् । (३७।१)
tasya buddhir iyaṃ jātā cintayānasya saṃtatam |
दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षयसायकौ ॥ (३८।२)
dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayasāyakau ||
असंचाल्यं मनुष्यैश् च यत्नेनापि च गौरवात् । (३९।१)
asaṃcālyaṃ manuṣyaiś ca yatnenāpi ca gauravāt |
तन् न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्व् अपि नराधिपाः ॥ (३९।२)
tan na śaktā namayituṃ svapneṣv api narādhipāḥ ||
तद् धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना । (४०।१)
tad dhanuḥ prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā |
समवाये नरेन्द्राणां पूर्वम् आमन्त्र्य पार्थिवान् ॥ (४०।२)
samavāye narendrāṇāṃ pūrvam āmantrya pārthivān ||
इदं च धनुर् उद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः । (४१।१)
idaṃ ca dhanur udyamya sajyaṃ yaḥ kurute naraḥ |
तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः ॥ (४१।२)
tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
तच् च दृष्ट्वा धनुःश्रेष्ठं गौरवाद् गिरिसंनिभम् । (४२।१)
tac ca dṛṣṭvā dhanuḥśreṣṭhaṃ gauravād girisaṃnibham |
अभिवाद्य नृपा जग्मुर् अशक्तास् तस्य तोलने ॥ (४२।२)
abhivādya nṛpā jagmur aśaktās tasya tolane ||
सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवो ऽयं महाद्युतिः । (४३।१)
sudīrghasya tu kālasya rāghavo 'yaṃ mahādyutiḥ |
विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः ॥ (४३।२)
viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ ||
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्यपराक्रमः । (४४।१)
lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmaḥ satyaparākramaḥ |
विश्वामित्रस् तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः ॥ (४४।२)
viśvāmitras tu dharmātmā mama pitrā supūjitaḥ ||
प्रोवाच पितरं तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । (४५।१)
provāca pitaraṃ tatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
इत्य् उक्तस् तेन विप्रेण तद् धनुः समुपानयत् ॥ (४५।३)
ity uktas tena vipreṇa tad dhanuḥ samupānayat ||
ज्यां समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवान् ॥ (४६।२)
jyāṃ samāropya jhaṭiti pūrayāmāsa vīryavān ||
तेन पूरयता वेगान् मध्ये भग्नं द्विधा धनुः । (४७।१)
tena pūrayatā vegān madhye bhagnaṃ dvidhā dhanuḥ |
तस्य शब्दो ऽभवद् भीमः पतितस्याशनेर् इव ॥ (४७।२)
tasya śabdo 'bhavad bhīmaḥ patitasyāśaner iva ||
ततो ऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसंधिना । (४८।१)
tato 'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisaṃdhinā |
अविज्ञाय पितुश् छन्दम् अयोध्याधिपतेः प्रभोः ॥ (४९।२)
avijñāya pituś chandam ayodhyādhipateḥ prabhoḥ ||
ततः श्वशुरम् आमन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् । (५०।१)
tataḥ śvaśuram āmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam |
भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम् ॥ (५१।२)
bhāryārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam ||
एवं दत्तास्मि रामाय तदा तस्मिन् स्वयंवरे । (५२।१)
evaṃ dattāsmi rāmāya tadā tasmin svayaṃvare |
अनुरक्ता च धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम् ॥ (५२।२)
anuraktā ca dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.